Ипполит Тэн: Француз философ, тарихшы және сыншысы

Кіріспе

Француз сыншысы, тарихшысы және философы (1828–1893)

Ипполит Адольф Тэн (ipɔlit adɔlf tɛn, 21 сәуір 1828 – 5 наурыз 1893) – француз тарихшысы, сыншысы және философы. Ол француз натурализміне ең басты теориялық ықпал еткен, әлеуметтанулық позитивизмнің көрнекті жақтасы және тарихи сынның алғашқы өкілдерінің бірі болды. Әдеби тарихилық сыншылдық қозғалысы осымен басталды делінеді. Тэн әдебиетті ғылыми тұрғыдан түсіндіруге жасаған тынысымен де есте қалды. Тэн француз әдебиетіне зор әсер етті; 1911 жылғы «Британ энциклопедиясында» «Зола, Бурже және Мопассанның туындыларына тән стиль Тэннің ықпалынан туындады» деп айтылған. Бір ғалымның пікірінше, 1871 жылғы оқиғалардан кейін Тэн «қазіргі француз оңшыл тарихнамасының архитектуралық құрылымын жасады».

Алғашқы жылдар

Тэйн Вузьеде Арденн аймағындағы белгілі бір дәулетті отбасында дүниеге келді. Әкесі заңгер, оның ағасы мен атасы оны түрлі-түрлі кітаптар оқуға, сондай-ақ өнер мен музыка сабақтарына баулуға ынталандырды. 1841 жылы, 13 жасқа келген Тэйн әкесінен айырылды. Оның сезім туралы эссесі қабылданбағаннан кейін, ол әлеуметтік ғылымдардан бас тартып, әдебиетке бет бұрды. Парижден тысқары жерге қоныс аударғаннан кейін, ол Невер мен Пуатьеде оқытушы болып жұмыс істеді, осы кезеңде өзінің зияткерлік дамуын жалғастырды. 1853 жылы Сорбонна университетінде докторлық диссертациясын қорғады. Оның «Ла Фонтеннің нақылдары туралы эссесі» кейін 1861 жылы қайта жөнделген күйінде жарияланды. Одан кейін жазған «Ливий туралы эссесі» 1854 жылы Франция академиясының сыйлығын жеңіп алды. Тэйн осы шақта пайда болған позитивизм мен ғылыми идеяларды қабылдады. Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, ол автоматты түрде Безансонға жіберілді, бірақ ол бұл тапсырмадан бас тартты. Ол алдымен Парижде қоныстанды, онда медицина институтына оқуға түсті. Содан кейін 1855 жылы Пиреней тауларында емделді, одан кейін ол өзінің танымал «Пиреней саяхаты» атты еңбегін жазып, «Revue des deux Mondes» және «Journal des débats» газеттеріне көптеген философиялық, әдеби және тарихи мақалалар жариялай бастады. Бұл екі газет сол кездегі ең ірі басылымдардың бірі болатын. Одан кейін ол демалысқа шығып, Англияға барды, онда алты апта бойы болды. 1863 жылы ол бес томдық «Ағылшын әдебиетінің тарихы» кітабын жариялады. Агностиктерді Франция академиясына сайлауға қарсы күрескен епископ Феликс Дюпанлуп, Тэйнге осы еңбегі үшін сыйлық беруге қарсылық көрсетті. 1868 жылы ол Александр Денуэльдің қызы Тереза Денуэльге үйленді. Олардың екі баласы болды: Луи Поль Дюбуаның әйелі Женевьева және Эмиль. Оның еңбектерінің үлкен жетістігі оған тек қаламмен күнкөріс табуға ғана емес, сонымен қатар Эколь де Бё-Артта өнер тарихы мен эстетика профессоры, ал Сен-Сир әскери мектебінде тарих және неміс тілі профессоры болуға мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ Оксфордта (1871) заң ғылымдарының докторы атанды. 1878 жылы 26 сайлаушының 20-сы оны Франция академиясының мүшесі етіп сайлады. Тэйн Жоғарғы Савойядағы Ментон-Сен-Бернардағы Борингес мүлігін әр жазда жұмыс істеу үшін сатып алған және муниципалитет кеңесшісі қызметін атқарған.

Taine was born in Vouziers into a fairly prosperous Ardennes family. His father, a lawyer, his uncle, and his grandfather encouraged him to read eclectically and offered him art and music lessons. In 1841, Taine, then aged 13, lost his father After his essay on sensation was rejected, he abandoned the social sciences and turned to literature. Having relocated outside Paris, he took up teaching positions in Nevers and Poitiers, during which time he continued his intellectual development. In 1853, he obtained a doctorate at the Sorbonne. His thesis, Essai sur les fables de La Fontaine, would later be published in revised form in 1861. His subsequent "Essay on Livy" won a prize from the Académie française in 1854. Taine adopted the positivist and scientist ideas that emerged around this time. After defending his doctorate, he was automatically transferred to Besançon, but he refused this assignment. He settled first in Paris, where he enrolled in the medical school. From there, he went on a medical cure in the Pyrénées in 1855, after which he wrote his famous Voyage aux Pyrénées, and began contributing numerous philosophical, literary, and historical articles to the Revue des deux Mondes and the Journal des débats, two major newspapers at the time. He then took leave and travelled to England, where he spent six weeks. In 1863 he published his History of English Literature in five volumes. Bishop Félix Dupanloup, who had made it his career to oppose the election of agnostic intellectuals to the French Academy, opposed the latter's awarding Taine a prize for this work. In 1868, he married Thérèse Denuelle, daughter of Alexandre Denuelle. They had two children: Geneviève, wife of Louis Paul Dubois, and Émile. The immense success of his work allowed him, not only to live by his pen, but also to be named professor of the History of Art and Aesthetics at the Ecole des Beaux Arts and professor of history and German at the École spéciale militaire de Saint Cyr. He also taught at Oxford (1871), where he was a Doctor in Law. In 1878, he was elected member of the French Academy by 20 out of the 26 voters. Taine had bought the Boringes property in Menthon Saint Bernard (in Haute Savoie), in order to work there every summer, and had served as councillor of the commune.

Бағалау

Тэйннің Революция туралы жазғандары Францияда танымал болып қалды. Анатоль Франс сияқты либералдардың құрметіне ие болғанмен, ол Революцияның консервативті көзқарасын қалыптастыруға қызмет етті, өйткені Тэйн оның принциптерін, сондай-ақ 1793 жылғы француз конституциясын халыққа адалдықсыз ұсынылғандығы үшін қабылдамады. Ол якобиндердің Ескі Режимнің орталықтандыруына одан да үлкен орталықтандырумен жауап бергенін және өзінің аймақтық және ұлттық тұжырымдамаларының жекешелігін жақтағанын мәлімдеді. Тэйннің рационалистік либерализмге баламасы Үшінші Республиканың әлеуметтік саясатына әсер етті. Екінші жағынан, Тэйн саяси спектрдің әр түрлі бөлігінен сынға ілікті, оның саясаты ерекше, күрделі және анықтау қиын болды. Басқалардың арасында, Тэйннің халыққа деген көзқарасы үшін француз революциясы мен «төменнен тарихты» зерттеуші марксистік тарихшы Джордж Рудеден, ал якобиндерге деген реакциясын стигматизация деп сипаттаған Фрейдтік Питер Гейден шабуылдар келді. Алайда, француз революциясына қатысты ревизионистік көзқарасты ұстанған, ортодоксалды марксистік мектепке қарсы шыққан Альфред Кобан, Тэйннің француз революциясы туралы баяндамасын «шеберлікпен айтылған пікір таласы» деп санады. Тэйннің Революция туралы көзқарасы Альберт Матиз, Жорж Лефевр және Альберт Собуль еңбектерінде, Альфред Коббан мен Франсуа Фюренің ревизионистік еңбектерінен бұрын, 20 ғасырда кең таралған марксистік түсіндірмелерге қарсы келді. Академиялық саясаттан гөрі, француз революциясының тарихшысы Альфонс Олард Тэйннің мәтінін талдағанда, оның есебін қолдау үшін Тэйн ұсынған көптеген фактілер мен мысалдардың көбінің дұрыс екенін көрсетті; Олард өзінің мәтіндерінен гөрі аз қателер тапты, бұл туралы Огустин Кошан хабарлады. Тэйн өзге еңбектерінде әдебиетті ғылыми тұрғыдан қарастыруға тырысқанымен белгілі, бұл жоба оны әлеуметтанушы-позитивистермен байланыстырды, бірақ маңызды айырмашылықтар болды. Оның пікірінше, әдеби шығарма автордың ортасының өнімі болды және осы ортаны талдау шығарманы толық түсінуге мүмкіндік береді; бұл әдеби шығарма генийдің спонтанды жаратылысы деген көзқарасқа қарсы келеді. Тэйн өзінің талдауын «ұлт», «орта» немесе «жағдай» және «уақыт» сияқты санаттарға негіздеді. Армин Коллер бұл Тэйннің философ Иоганн Готфрид Гердерден күшті ықпал алғанын жазды, бірақ бұл жеткілікті назарға алынбады, ал испан жазушысы Эмилия Пардо Базан Тэйн идеясының маңызды алдағысы Гермен де Стальдің өнер мен қоғам арасындағы қарым-қатынас туралы еңбегі болғанын айтты. Ұлттық әдеби қозғалыстар мен постмодернистік сыншылар Тайне ұғымдарын пайдаланды, біріншілері әдебиеттегі ерекше және ерекше орны үшін, екіншілері әдебиет пен әлеуметтік тарих арасындағы қарым-қатынас тұрғысынан мәтіндерді деконструкциялау үшін. Тэйн, оған көп қарыз болған Эмиль Зола да суретшінің жекелігін жеткілікті ескермегені үшін сынға ілікті. Зола суретшінің темпераменті оны қалыптастырған ортадан ерекшеленетін көркемдік таңдаулар жасауға итермелейтінін дәлелдеді және Эдуард Манетті басты мысал ретінде келтірді. Густав Лансон Тэйннің орталық анықтауы оның генийін түсіндіре алмайтынын айтты.

Taine's writing on the Revolution has remained popular in France. While admired by liberals like Anatole France, it has served to inform the conservative view of the Revolution, since Taine rejected its principles as well as the French Constitution of 1793, on account of their being dishonestly presented to the people. He argued that the Jacobins had responded to the centralisation of the ancien régime with even greater centralisation and favoured the individualism of his concepts of regionalism and nation. Taine's alternative to rationalist liberalism influenced the social policies of the Third Republic. On the other hand, Taine has likewise received criticism from across the political spectrum, his politics being idiosyncratic, complex, and difficult to define. Among others, attacks came from the Marxist historian George Rudé, a specialist in the French Revolution and in ‘history from below’, on account of Taine's view of the crowd; and from the Freudian Peter Gay who described Taine's reaction to the Jacobins as stigmatisation. Yet, Alfred Cobban, who advocated a revisionist view of the French Revolution in opposition to the orthodox Marxist school, considered Taine's account of the French Revolution "a brilliant polemic". Taine's vision of the Revolution stands in contrast to the Marxist interpretations that gained prominence in the 20th century, as in the works of Albert Mathiez, Georges Lefebvre, and Albert Soboul, before the revisionist accounts of Alfred Cobban and François Furet. Notwithstanding academic politics, when Alphonse Aulard, a historian of the French Revolution, analysed Taine's text, he showed that the numerous facts and examples presented by Taine to support his account proved substantially correct; few errors were found by Aulard—fewer than in his own texts, as reported by Augustin Cochin. In his other writings Taine is known for his attempt to provide a scientific account of literature, a project that has linked him to sociological positivists, although there were important differences. In his view, the work of literature was the product of the author's environment, and an analysis of that environment could yield a perfect understanding of that work; this stands in contrast with the view that the work of literature is the spontaneous creation of genius. Taine based his analysis on categories such as "nation", "environment" or "situation", and "time". Armin Koller has written that in this Taine drew heavily from the philosopher Johann Gottfried Herder, although this has been insufficiently recognised, while the Spanish writer Emilia Pardo Bazán has suggested that a crucial predecessor to Taine's idea was Germaine de Staël’s work on the relationship between art and society. Nationalist literary movements and post modern critics alike have made use of Taine’s concepts, the former to argue for their unique and distinct place in literature and the latter to deconstruct the texts with regards to the relationship between literature and social history. Taine was criticised, including by Émile Zola who owed a great deal to him, for not taking sufficiently into account the individuality of the artist. Zola argued that an artist’s temperament could lead him to make unique artistic choices distinct from the environment that shaped him, and gave Édouard Manet as a principal example. Gustave Lanson argued that Taine’s environmental determinism could not account for his genius.

Ықпал

Теннің француз зияткерлік мәдениеті мен әдебиетіне тигізген әсері зор болды. Оның Эмиль Золамен ерекше қарым-қатынасы болды. Сыншы Филип Уолкер Зола туралы былай дейді: "Оның көптеген есте қаларлық жазбаларында, Тайн ұзақ зерттеген сезім мен қиялдың өзара әрекеттесуінің мимезисіне тең нәрсе ұсынылады, және ол осыдан ақыл-ойының әлемі пайда болады деп сенді". Испан философы Мигель де Унамуно бастапқыда Зола мен Тейне екеуіне де қызығушылық танытты (бірақ кейіннен Тейннің әдебиетке тигізген әсерінің теріс болғанына көз жеткізді). Пол Бурже мен Гай де Мопассан да Теннің ықпалында болды. Тэйн философ Фридрих Ницшемен хат алмасып жүрді, ол кейіннен оны "Жақсылық пен жамандықтан тыс" еңбегінде "тірі тарихшылардың біріншісі" деп атады. Ол сондай-ақ Стефан Цвайгтың "Ипполит Тейннің философиясы" атты докторлық диссертациясының тақырыбы болды. Тейнеді Питер Кропоткин де оқыды, ол оны Француз төңкерісін шынайы түсінген деп сипаттады, себебі ол "14 шілде төңкерісіне дейін болған қозғалыстарды зерттеді" немесе Тейннің өзі айтқандай, "Мен 14 шілдеге дейін үш жүз көтеріліс туралы білемін".

Тарих

Беллок, Илаир (1906). “Тайнның он беті” (“Ten Pages of Taine”), “Халықаралық тоқсандық”, 12-том, 255–272 беттер. Коббан, Альфред (1968). “Ипполит Тэн, Француз төңкерісінің тарихшысы”, “Тарих”, 53-том, № 179, 331–341 б. қараңыз. Диванна, Изабел (2010). Үшінші республикада тарих жазу. Кембридж ғалымдары баспасы. үзінділер мен мәтінді іздеу. Эванс, Колин (1978). “Тэн және оның тағдыры”, XIX ғасырдағы француз зерттеулері, 6-том, 118–128 б. қараңыз. Фуре, Франсуа және Мона Озуф, ред. (1989). Француз төңкерісінің сындық сөздігі. Гарвард университетінің баспасы, 1011–20 бб. Герар, Альберт Леон (1913). “Сыншылар мен тарихшылар: Сент-Бёв, Тэн”. “Француз пайғамбарлары”. Нью-Йорк: D. Appleton and Company, 201–223 бб. Вайнштейн, Лео (1972). Ипполит Тэн. Нью-Йорк: Твейне баспасы. Уилсон, Х. Шютц (1894). “Карлайл мен Тэн Француз төңкерісі туралы”, “Джентльмендер журналы”, CCLXXVII-том, 341–359 бб.

Тіл және әдебиет

Баббит, Ирвинг (1912). "Тейне". "Қазіргі француз сыншыларының шеберлері" кітабында. Нью-Йорк: Хоутон Миффлин компаниясы, 218–256-беттер. Эустис, Альвин А. (1951). Гипполит Тейне және классикалық гений. Беркли, Калифорния: Калифорния университетінің баспасы. Фуалье, Альфред (1902). "Тейне мен Ренанның философиясы". Халықаралық тоқсандық, 6-том, 260–280-беттер. Камуф, Пегги (1997). "Ғылымның аналогиясы: Тейне". "Әдебиеттің бөлінуі: немесе деконструкциядағы университет". Чикаго университетінің баспасы, 85–92-беттер. Лематр, Жюль (1921). "Гипполит Тейне". "Әдеби әсерлер" кітабында. Лондон: Дэниел О’Коннор, 219–225-беттер. Браун, Маршалл (1997). "Стиль неге маңызды: Тейннің «Англия әдебиетінің тарихы» сабақтары". "Трансформациялық кезеңдер". Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 33–87-беттер. Гейтс, Льюис Э. (1900). "Тейннің сыншы ретіндегі ықпалы". "Зерттеулер мен бағалаулар" кітабында. Нью-Йорк: The Macmillan Company, 192–204-беттер. Моравски, Стефан (1963). "Тейне эстетикасындағы құндылық және критерийлер мәселесі". *The Journal of Aesthetics and Art Criticism*, 21-том, 4-сан, 407–421-беттер. Ниас, Хилари (1999). Жасанды өзіндік: Гипполит Тейннің психологиясы. Оксфорд: Legenda. Ниц, Уильям және Дарган, Э. Престон (1922). "Философтар: Конте, Тейне, Ренан". "Француз әдебиетінің тарихы" кітабында. Нью-Йорк: Henry Holt & Company, 645–656-беттер. Рей, В. Фрейзер (1861). "Х. Тейннің сындық теориясы мен жазбалары". *The Westminster Review*, 76-том, 55–90-беттер. Роулинсон, Г. С. (1917). "Гипполит Тейне". "Соңғы француздық тенденциялар". Лондон: Robert Scott, 19–24-беттер. Роу, Ф. К. (1949). "Тейннің ағылшын санасы туралы түсінігі". "Француз тілі, әдебиеті және тарихы бойынша зерттеулер". Кембридж университетінің баспасы, 189–192-беттер. Салливан, Джеремия Дж. (1973). "Генри Джеймс және Гипполит Тейне: әдебиеттегі тарихи және ғылыми әдіс". *Comparative Literature Studies*, 10-том, 1-сан, 25–50-беттер. Тиеме, Хьюго П. (1902). "Тейне сын-пікірінің 1893 жылдан бергі дамуы", ІІ бөлім. *Modern Language Notes*, 17-том, 2/3-сан, 36–41, 70–77-беттер. Велк, Рене (1959). "Гипполит Тейннің әдеби теориясы мен сын". *Criticism*, 1-том, 1-сан, 1–18-беттер. Уайт, Джон С. (1943). "Тейне раса және гений туралы". *Social Research*, 10-том, 1-сан, 76–99-беттер.

Babbitt, Irving (1912). "Taine." In: The Masters of Modern French Criticism. New York: Houghton Mifflin Company, pp. 218–256. Eustis, Alvin A. (1951). Hippolyte Taine and the Classical Genius. Berkeley, Calif.: University of California Press. Fouillée, Alfred (1902). “The Philosophy of Taine and Renan,” The International Quarterly, Vol. 6, pp. 260–280. Kamuf, Peggy (1997). "The Analogy of Science: Taine." In: The Division of Literature: Or the University in Deconstruction. University of Chicago Press, pp. 85–92. Lemaître, Jules (1921). "Hippolyte Taine." In: Literary Impressions. London: Daniel O’Connor, pp. 219–225. Brown, Marshall (1997). "Why Style Matters: The Lessons of Taine's 'History of English Literature'." In: Turning Points. Stanford: Stanford University Press, 33–87. Gates, Lewis E. (1900). "Taine's Influence as a Critic." In: Studies and Appreciations. New York: The Macmillan Company, pp. 192–204. Morawski, Stefan (1963). "The Problem of Value and Criteria in Taine's Aesthetics," The Journal of Aesthetics and Art Criticism, Vol. 21, No. 4, pp. 407–421. Nias, Hilary (1999). The Artificial Self: The Psychology of Hippolyte Taine. Oxford: Legenda. Nitze, William & Dargan, E. Preston (1922). "The Philosophers: Comte, Taine, Renan." In: A History of French Literature. New York: Henry Holt & Company, pp. 645–656. Rae, W. Fraser (1861). "The Critical Theory and Writings of H. Taine," The Westminster Review, Vol. 76, pp. 55–90. Rawlinson, G. C. (1917). "Hippolyte Taine." In: Recent French Tendencies. London: Robert Scott, pp. 19–24. Roe, F. C. (1949). "A Note on Taine's Conception of the English Mind." In: Studies in French Language, Literature and History. Cambridge University Press, pp. 189–192. Sullivan, Jeremiah J. (1973). "Henry James and Hippolyte Taine: The Historical and Scientific Method in Literature," Comparative Literature Studies, Vol. 10, No. 1, pp. 25–50. Thieme, Hugo P. (1902). "The Development of Taine Criticism since 1893," Part II, Modern Language Notes, Vol. 17, No. 2/3, pp. 36–41, 70–77. Wellek, René (1959). "Hippolyte Taine's Literary Theory and Criticism," Criticism, Vol. 1, No. 1, pp. 1–18. White, John S. (1943). "Taine on Race and Genius," Social Research, Vol. 10, No. 1, pp. 76–99.