Кіріспе

Микеланджелоның Бахус мүсіні (1496–1497) – итальяндық Жоғары Ренессанс кезеңінің мүсіншісі, суретшісі, сәулетшісі және ақыны Микеланджелоның мәрмәрден жасалған мүсіні. Мүсін өмірден сәл үлкен және Римнің шарап құдайы Бахусты мас күйде теңселіп тұрғандай бейнелейді. Бұл мүсінді жоғары дәрежелі кардинал және антикалық мүсіндерді жинаушы Рафаэле Риарио тапсырыс берген, бірақ ол одан бас тартып, оны Риарионың банкирі және Микеланджелоның досы Жакопо Галли сатып алды. Пиетамен бірге Бахус – суретшінің Римдегі алғашқы кезеңінен сақталған екі мүсіннің бірі.

Сипаттама

Баххтың көздері дөңгелек, денесі діңгелектеп, тұрған жартастан құлап бара жатқандай бейнеленген. Оның артында отырған сатир, Бахустың сол қолынан түсіп қалған жүзімді жеп жатыр. Бахустың кеудесі мен ішкі ағзаларының ісінуі Джорджио Вазариге «жас жігіттің жұқалығын да, әйелдің денелігін де, дөңгелектігін де» еске салған, ал оның андрогин қасиеттері жиі аталады (бірақ мүшелері де ісінген). Бұл туындының шабыты Плиний Ескінің «Табиғат тарихында» Праксителдің жоғалған қола мүсіні туралы айтылған «Бахус, Мас және сатир» сипаттамасына негізделген. Жоғары ауырлық центрінен туындайтын осалдық сезімі суретшінің кейінгі көптеген туындыларында, әсіресе Давид және Сикстин капелласы төбесіндегі бейнелерде көрінеді. Бахус өзінің туындысына ғашық болғандай көрінетін жалаңаш адам ретінде бейнеленген. Оның жалаңаштығының стилі – ежелгі пропорциялар мен табиғатқа жақын стильдің үйлесімі. Бахустың оң қолындағы шарап тостағанына тік қараған көздері жымырайған, бірақ шарапқа деген құштарлық сезімі бар. Бахус дәстүрлі позада тұр, бірақ мас болғандықтан артқа қарай иілген. Аузы айқара ашық, көздері айналып, мас күйдің шынайы сезімін береді. Бахустың мүсіні дөңгелек пішінде жасалған және Праксителдің Дионис мүсіні сияқты көнеліктің күшті сезімін қамтиды. 1530 жылдары Маартен ван Хеемскерк мүсінді көрер алдында, тостақты ұстаған қолы сынған, ал жынысы кесілген. 1550 жылдардың басында тек тостақ қалпына келтірілді. Бұл қирату мүсінге көнелік сезімін беру үшін жасалған болуы мүмкін, өйткені ол бастапқыда Жакопо Галлидің римдік бағында антикалық торс және римдік рельефтердің фрагменттерінің арасында қойылған. Алайда, «классикалық» сезімге осындай мойынұсыну Перси Биш Шеллині туындының «Бахустың рухы мен мағынасына» адал екендігіне көндіре алмады. Ол: «Ол мас, қатыгез және тар көзқарасты болып көрінеді, және оның бұзылуы ең жағымсыз» деп жазды. Көркемтанушы Иоганнес Уайльд мүсінге деген пікірлерді былай қорытындылады: «Қысқасы, бұл құдайдың бейнесі емес».

Символизм

Микеланджело осы мүсінде Баххус екенін анықтайтын иконографиялық элементтерді қосты. Бахус, сонымен қатар Дионис деп те аталады, ежелгі Дионис культінің тақырыбы болған. Осы культ пен Бахусқа тән символдар – шарап, ажарлы жүзім және жолбарыс/барс, ол әрдайым сатирлермен бірге бейнеленеді. Осының барлық символдары Микеланджелоның Бахус мүсінінде көрініс тапқан.

Иви/ жүзім жапырақтары

Баххтың құдайы үшін бұл өсімдік қасиетті болғандықтан, оның басына жиде жапырақтарынан гүл шоғын киеді. (Көптеген адамдардың ойынша жүзім жапырақтары емес.) Бах осы жиде мен жүзім жапырақтарын басына киеді, себебі ол шарапты ойлап тапқан.

Шарап

Ол оң қолында ұстаған шарап тостағанына көз жүгіртеді. Көрермен бұл тостағанда шарап бар екенін және Бахус өзінің туындысының әсеріне берілгенін болжай алады. Бір қызығы, қолдағы тостаған мас адамның ұстағандай еңкейгендей көрінеді. Бұл Бахустың мас екенін көрсетеді және ол өзінің сұйық туындысын адамзатқа немесе оған қадалып қарап тұрған көрерменге жұмсақ төгіп жатқандай әсер қалдырады.

Тері

Бахустың сол қолында жүзім жапырақтарымен оралып тұрған тері бар. Бұл тері жолбарыс терісі, бірақ ол Leopardus терісі болуы мүмкін деген пікірлер де бар. Микеланджелоның өмірбаянын жазған Асканио Кондивидің сөзіне қарағанда, жолбарыс Бахусқа "жүзімге деген құштарлығы үшін" байланысты жануар саналады. Мысық терісі өмір мен өлімнің нышаны. Көріп тұрғандай, бұл мысық Бахустың сығылған жемісінен басылып, өмірінен айырылған. Ол бұл мүсінді классикалық мүсіндер жинағына қосуды жоспарлаған. Кардинал Рафаэле Риарио мүсінді көрген соң, оны тым күнәлі деп санап, қабылдаудан бас тартты, себебі ол жыныстық құштарлықты бейнелейді. Мүсін кардиналдың да, Микеланджелоның да банкирі болған Жакопо Галлидің қолына тиді. Оның Палаццо-делла-Канцелярияның жанында осындай бақшасы болған. Ол алғаш рет 1533-1536 жылдар шамасында Мартен ван Хемскерктің суретінде бейнеленді. Мүсін Медичилер үшін сатып алынып, 1572 жылы Флоренцияға жеткізілді.

Әкесіне хаттар

Бакустың аяқталу кезеңінде Микеланджело келесі жылдары әкесіне хаттар жіберді. Ол жазған хаттарда кардиналдың жаңадан жасалған Баххысты қабылдаудан бас тартуы туралы сөз болады. Хаттардың мәнері Микеланджело мен оның әкесі арасындағы қарым-қатынастың қиын екенін көрсетеді. 1 шілде, 1497 ж. <blockquote>Менің қайтып келмегенімді таң қалдырмаңыз, себебі мен әлі кардиналмен мәселелерді шеше алмаймын және егер қанағаттанбасам және еңбегім үшін сыйақы алмасам, кеткім жоқ; осындай биік тұрған адамдармен ақырындап істеу керек, оларды жеңілдетуге болмайды.</blockquote>

Басқа нұсқалар

1-ғасырдың қоладан жасалған Баххтың бала кезіндегі мүсіні 40 см (15,7 дюйм) биіктікте және 1894 жылы Францияның шығысында Вертилл Галло-римдік елді мекенінің қираған орындарында табылған. Кейіннен ол Францияның ең қадірлі өнер туындыларының көрмесінде көрсетілді. Мүсін француз мұражайына қайтарылғанға дейін шамамен жарты ғасыр бойы ұрланған болатын.

Халықтық көркем әдебиетте

1965 жылы түсірілген "Агония және экстаз" тамыр тарихы Микеланджелоның туындыларының деректі тізімімен басталады. Дауыссыз мәтін бойынша, Бакх Адамды күнәға баюға ұсыныс жасап тұрған шайтанды бейнелейді.