Кіріспе

Артур Джон Кронквист (19 наурыз 1919 – 22 наурыз 1992) – американдық биолог, ботаник және астралылар (Compositae) саласының маманы. Ол 20-шы ғасырдың ең ықпалды ботаниктерінің бірі саналады, бұл негізінен оның Кронквист жүйесін жасауымен, сондай-ақ «Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағының флорасы» еңбегінің негізгі авторларының бірі болуымен байланысты. Бұл еңбек бүгінгі күнге дейін үш солтүстік-батыс АҚШ штаты үшін ең толық флора болып табылады. Астра тұқымдасының екі өсімдік туысы оның құрметіне аталған: Кронквистия (Carphochaete-тің мүмкін синонимі) және Кронквистиантус (кейде Eupatorium құрамына кіретін топ). Бірінші атауды Р.М. Кинг, ал екінші атауды ол және Гарольд Э. Робинсон берген.

Өмір

Артур Кронквист 1919 жылғы 19 наурызда Калифорния штатының Сан-Хосе қаласында дүниеге келді, бірақ Орегон штатының Портленд қаласынан тыс жерде, сондай-ақ Айдахо штатының Покателло қаласында өсті. Оның ата-анасы оның кішкентай кезінде ажырасып, ол және оның үлкен әпкесі Покателлодағы Union Pacific теміржолында жұмыс істейтін анасымен тәрбиеленді. Ол Американың скауттар ұйымының белсенді мүшесі болды, осы арқылы ол табиғатқа деген құштарлығын арттырды. Ол студенттік жұмысын Айдахо университетінің оңтүстік бөлімшесінде (қазіргі Айдахо мемлекеттік университеті) атқарды. Ол жерде ол сол кезде Айдахо флорасын жинақтап жатқан Рей Дж. Дэвиспен далалық ботаниканы оқыды. 1938 жылы биология мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алғаннан кейін, 1940 жылы Юта штатының университетінде биология мамандығы бойынша магистратураны бітірді, оның жетекшісі Бассетт Магуайр болды. Сол жылы ол Мейбл Оллредке үйленді және өмірінің соңына дейін оның жанында болды. Олардың екі баласы болды және мысықтарға әуес еді. Бала кезінде болған жазабаға байланысты Кронквисттің оң қолы толыққанды жұмыс істемейтін болды, бұл оны Екінші дүниежүзілік соғыста әскери қызметке жарамсыз етті. Оның орнына ол Миннесота университетінде К. О. Розендальдың жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғап, 1944 жылы ботаника ғылымдарының докторы ғылымын алды. Оның диссертациясы Erigeron туысын қайта қарауға арналған еді. 1943 жылы, докторлық диссертациясын аяқтау кезеңінде, ол Генри Глисон дайындап жатқан "The New Britton & Brown Illustrated Flora" үшін Asteraceae тұқымдасын зерттеу үшін Нью-Йорк ботаникалық бағында жұмыс істеуге шақырылды. 1946 жылдан 1948 жылға дейін ол Джорджия университетінде жұмыс істеді, содан кейін Вашингтон штатының университетінде үш жыл бойы қызмет етті. Нью-Йорк ботаникалық бағына қайтып келгенге дейін ол 1951 жылдан 1952 жылға дейін Брюссельде АҚШ Сыртқы көмек бағдарламасымен ботаник ретінде жұмыс істеді. Ол 1992 жылғы 22 наурызда Бригам Янг университетінің гербарийінде Mentzelia үлгілерін зерттеген кезде жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды.

Кронквист жүйесін әзірлеу

Кронквист отыздан асса, ол 19 ғасырдың соңынан бері басым жүйе болып келген Адольф Энглер мен Карл Прантлдың «Die Natürlichen Pflanzenfamilien» (Табиғи өсімдіктер отбасылары) еңбегінде баяндалған таксономиялық жүйенің пайдалылығына күдік тудыра бастады. Кронквист бастапқыда көбінесе Asteraceae отбасымен айналысса да, жаңа таксономиялық жүйе құру мәселесін әріптестерімен көп талқылағаннан кейін 1957 жылы осы тақырыпта жариялай бастады. Оның алғашқы жарияланымдары (Cronquist, 1957) екіжарнақты өсімдіктерге толық арналған. Ол өзінің жалпы жіктеу схемасын жасауды бастағанда, Роберт Ф. Торн (америкалық), Рольф Дальгрен (даниялық) және КСРО-дан Армен Тахтажан сияқты бірнеше ғалымдар да осы мақсатпен жұмыс істеп жатты. Олардың әрқайсысы өз таксономиялық схемаларын жасады, бірақ Кронквисттің жүйесі ең көп қабылдауға ие болды. 1960 жылдары жоба үстінде жұмыс істеген кезде Кронквист Армен Тахтажанмен жақын дос болып, екеуі де өзінің барлық ақпаратын бір-бірімен бөлісті. Осы мақсатта Кронквист кеңестік ғылыми әдебиеттерге қол жеткізу үшін орыс тілін үйренуге бел буды, бұл әдебиеттер әлемге көп танылмаған еді. Тахтажан және басқа кеңес ботаниктерімен кездесу үшін ол бірнеше рет КСРО-ға сапар шекті және өмірі бойы көптеген ботаникалық еңбектерді орыс тілінен аударды. Кронквисттің жіктеуге жасаған алғашқы шолуы 1960 жылы жарияланды, ал 1968 жылы «Гүлді өсімдіктердің эволюциясы мен жіктелуі» атты еңбегі жарық көрді, 1988 жылы қайта қаралып, кеңейтілген екінші басылымы шықты. Бұл жұмыс жүйелі ботаниканың тәжірибесін зерттеуге де арналған еді. 1981 жылы ол «Гүлді өсімдіктерді жіктеудің біріктірілген жүйесі» атты маңызды еңбегін жариялады. Бұл жұмыста гүлді өсімдіктер екі классқа, содан кейін бірнеше подклассқа және отбасы деңгейіне дейін бөлінді, әр таксон сипатталып, анықталды. Бұл жүйе флористика саласындағы бірнеше ірі жобаларда қабылданды, соның ішінде Джепсон нұсқаулығы (1993), Солтүстік Америка флорасы, Қытай флорасы, Австралия флорасы және, әрине, 1991 жылы жарияланған Глисон мен Кронквисттің тамырлы өсімдіктер нұсқаулығы. Профессор Кронквист сонымен қатар көптеген студенттерге жол көрсеткен құлшыныспен еңбектенген ұстаз болды. Ол өсімдік биологы және таксономигі болудың үлгісі болды. Оны білгендердің арасында оның баритон дауысы гербарий қабаттары арасында жанды суытып, жүректі жылытады.