Кіріспе

Америкалық ботаник (1810–1888)

Аса Грей (18 қараша 1810 – 30 қаңтар 1888) 19 ғасырдың ең маңызды американдық ботаниктерінің бірі саналады. Оның «Дарвиана» еңбегі дін мен ғылымның қақтығысқа түспеуін түсіндіруде маңызды рөл атқарды. Грей түрдің барлық өкілдерінің арасында генетикалық байланыс болуы тиіс деген тұжырымды қатысты түрде жақтады. Ол сондай-ақ бір ұрпақ ішіндегі будандастыру идеясына және эволюцияға кедерес келтіретін ерекше жаратылысқа қарсы болды. Грейдің теократиялық эволюциясы Жаратушының басшылығымен жүргенімен, ол Дарвиннің жақтасы болды. Гарвард университетінде ондаған жылдар бойы ботаника профессоры болған Грей, сол дәуірдің көптеген көрнекті ғалымдарымен, оның ішінде оны жоғары бағалаған Чарльз Дарвинмен үнемі кездесіп, хат алмасып тұрды. Грей сол кездегі еуропалық ғалымдармен ынтымақтастық үшін Еуропаға бірнеше рет сапар шекті, сондай-ақ АҚШ-тың оңтүстік және батыс аймақтарына барды. Ол үлгілер жинаушылардың кең желісін құрды. Көп жазатын автор болған ол Солтүстік Америка өсімдіктерінің таксономиялық білімін біріктіруде маңызды рөл атқарды. Грейдің ботаникаға арналған көптеген еңбектерінің ең танымалдарының бірі – «Жаңа Англиядан Висконсинге дейін, Оңтүстік Огайо мен Пенсильванияны қоса алғанда, Солтүстік Американың ботаникасы туралы нұсқаулық», қазірде «Грей нұсқаулығы» деп белгілі. Грей кітаптың алғашқы бес басылымын жеке автор ретінде жазды, ал алтыншы басылымның авторы болды, онда ботаникалық суреттерді Айзек Спраг салған. Кітаптың келесі басылымдары да жарық көрді және ол осы саладағы стандарт болып табылады. Грей сонымен қатар қазір «Аса Грейдің үзілісі» деп аталатын құбылыс – шығыс Азия мен шығыс Солтүстік Америка өсімдіктерінің таңқаларлық морфологиялық ұқсастықтарын зерттеді. Бірнеше құрылымдар, географиялық нысандар және өсімдіктер Грейдің есімімен аталады. 1848 жылы Грей Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Ерте өмір және білім

Грей 1810 жылдың 18 қарашасында Нью-Йорк штатының Соукойт қаласында Мозес Грейдің (сол кездегі күншіл) және Роксана Говард Грейдің (1789 жылдың 15 наурызында туған) отбасында дүниеге келді. Грей әкесінің тері зауытының арт жағында туған ол, сегіз баланың ең үлкені болды. Грейдің әкесінің әкесінің әкесі 1718 жылы Солтүстік Ирландиядан Бостонға келген; Грейдің шотланд-ирландтық пресвитериан әулеті Шейстің бүлігінен кейін Массачусетс пен Вермонттан Нью-Йоркқа көшіп келген. Оның ата-анасы 1809 жылдың 30 шілдесінде үйленді. Тері зауыттарына отын үшін көп ағаш қажет болды, ал аймақтағы ағаш қорлары азайып бара жатқандықтан, Грейдің әкесі өзінің табысын аймақтағы фермаларды сатып алуға жұмсады, және шамамен 1823 жылы тері зауытын сатып, фермер болып қалды. Грей жастығынан бастап жаратылыстануға қызығушылық танытты. Ол 1823-1825 жылдары Клинтон грамматикалық мектебін бітірді, сол жылдары Хамильтон колледжінің жақын жердегі кітапханасынан көптеген кітаптар оқыды. 1825 жылы ол Фэрфилд академиясына түсіп, 1826 жылдың күзінде Фэрфилд медициналық колледжіне ауысты, ол Фэрфилдтің Батыс ауданының Медициналық колледжі деп те белгілі болды. Осы кезеңде Грей ботаникалық үлгілерді жинауды бастады. Нью-Йорк қаласына сапар барысында ол Джон Торримен кездесіп, үлгілерді анықтауға көмектесуін сұрады, бірақ Торри үйде болмағандықтан, Грей үлгілерді Торридің үйінде қалдырды. Торри Грейдің үлгілеріне қатты әсерленіп, онымен хат алмасуды бастады. Грей 1831 жылдың ақпанында бітіріп, дәрігерлік диплом алды, бірақ ол осы уақытта 21 жасқа толмаған, бұл сол кездегі талап еді. Грей Бриджвотерде (Нью-Йорк) медициналық кабинет ашса да, ол медицина мектебінде оқыған кезінде доктор Джон Фут Троубриджпен тәжірибе жинаған, бірақ медицинамен шын мәнінде айналыспады, себебі ботаника оған көбірек ұнады. Осы уақытта ол Нью-Йорк және Нью-Джерсиде зерттеулер жүргізе бастады. 1831 жылдың күзіне қарай ол медициналық тәжірибесінен бас тарды, көбірек уақытын ботаникаға арнады. 1832 жылы ол Нью-Йорк штатының Утика қаласындағы Бартлетт орта мектебінде және Фэрфилд медициналық мектебінде химия, минералогия және ботаника пәндерін оқытуға қабылданды, осы орындарға дейін қайтыс болған оқытушылардың орнына. Бір жылдық оқыту келісіміне, 1832 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін үзіліс жасап, Грей Мексикаға экспедиция жоспарларын тоқтатуға мәжбүр болды, ол кезде қазіргі АҚШ-тың оңтүстік-батысы да кіретін. Грей Торримен 1832 жылдың қыркүйегінде жеке кездесті, олар Нью-Джерсиге экспедицияға барды. 1833 жылдың 1 тамызында Утикадағы оқыту жұмысын аяқтағаннан кейін Грей Нью-Йорктегі Дәрігерлер мен хирургтар колледжінде Торридің көмекшісі болды. Осы уақытқа дейін Грей Америкадағы ғана емес, Азия, Еуропа және Тынық мұхиты аралдарындағы ботаниктермен де хат алмасып, үлгілермен сауда жасады. Грей 1834 жылы Хамильтон колледжінде уақытша оқытушы болып жұмыс істеді. Қаржы тапшылығына байланысты 1835 жылы Грей Торридің көмекшісі қызметінен бас тарды, ал 1836 жылдың ақпан немесе наурыз айларында Нью-Йорктегі Табиғи тарих лицейінің кураторы және кітапханашысы болды, қазіргі Нью-Йорк ғылым академиясы. Оның Манхэттендегі жаңа ғимаратында пәтері болды. Торри Грейді Принстон университетіне жұмысқа орналастыруға тырысты, сондай-ақ оған ғылыми орын табу үшін басқа да әрекеттер жасады. Грей енді оның көмекшісі болмағанына қарамастан, Торри мен Грей өмір бойы дос және әріптестер болып қалды. Торридің әйелі Элиза Торри Грейге мінез-құлқы, талғамдары, әдеттері және діни өмірінде үлкен әсер етті.

Мансап

1836 жылдың қазанында Грей үш жылға созылатын АҚШ зерттеу экспедициясының (1838–1842), сондай-ақ "Уилкс экспедициясы" деп белгілі ботаниктерінің бірі болуға таңдалды. Грей экспедицияны дайындау және жоспарлау жұмыстары үшін жақсы төлене бастады, тіпті Нью-Йорк портындағы кемеге жабдық тиеуге дейін жұмыс істеді. Дегенмен, экспедиция саяси тартыстарға, дау-жанжалдарға, алабұдыға, тиімсіздікке және кешігулерге толы болды. Әскери-теңіз министрі Махлон Дикерсонға сілтеме жасай, Грей "қорқынышты басқару мен еңкіштік" туралы жазды. Осыған қарамастан, Грей 1837 жылдың сәуірінде Лицейден кетіп, дайындықтарға уақытын толық арнады. 1838 жылға қарай экспедиция толығымен дүрмекке батты. Жаңа Мичиган штаты университетін ашты, және Грей 1838 жылдың басында профессорлық лауазымға үміттенді. 1838 жылдың 10 шілдесінде ол Уилкс экспедициясынан кетіп қалды. 1848 жылы Грей ботаникалық үлгілерді зерттеу үшін жұмысқа алынды және 1854 жылы ботаника бойынша есептің бірінші томын жариялады, бірақ Уилкс екінші томды қаржыландыра алмады. 1838 жылдың 17 шілдесінде Грей жаңадан құрылған Мичиган университетіндегі тұрақты жалақы төленетін алғашқы профессор болды, бірақ ол ешқашан сабақ берген жоқ. Оның лауазымы Америкадағы білім беру мекемелерінде ботаникаға арналған алғашқы мамандық болды. Ботаника және зоология профессоры болып тағайындалған Грей университет кітапханасын құру үшін кітаптар мен микроскоптар сияқты жабдықтарды сатып алу мақсатында университет регенттері тарапынан Еуропаға жіберілді. Ботаник Чарльз Ф. Дженкинс бұл сапардың басты мақсаты Еуропа гербарийлеріндегі американдық флораны зерттеу болғанын айтады. Грей 1838 жылдың 9 қарашасында "Филадельфия" кемесімен Нью-Йорк портынан "Нарроуз" арқылы, 28 жасқа толуына тоғыз күн қалғанда, кетіп қалды. Грей мен регенттер университет кітапханасын толтыруға бірлесіп жұмыс істеді. 1839 жылы регенттер Аудубонның "Америка құстары" атты толық данасын сол кездегі ерекше 970 долларға сатып алды. Грейдің алғашқы аялдамасы Гласгоу қаласы болды, онда ол көптеген ботаниктерге, соның ішінде Грейге қаржылық қолдау көрсеткен Уильям Хукерге барды. 1839 жылдың 16 қаңтарында ол Лондонға келді және 14 наурызға дейін қалды. Содан кейін ол Парижде уақыт өткізді, онда "Жарден де Плантес" бағында Жозеф Декайнмен бірге жұмыс істеді. 1839 жылдың сәуір айының ортасында ол Парижден Италияға Францияның оңтүстігі арқылы сапарлады, содан кейін Генуя, Рим, Флоренция, Венеция, Болонья, Падуа және Триестке барды. Италиядан кейін Грей Австрияның Вена қаласына барды. Венада ол он екі күн бойы Стефан Эндлишермен бірге үлгілер жинақтарын және бақтарды зерттеді, ол оны басқа жергілікті ботаниктермен таныстырды. 1840 жылы Эндлишер Вена университетінің ботаникалық бағының директоры болды. Австриядан шыққан Грей Мюнхен, Цюрих және Женева қалаларына барып, 1841 жылы қайтыс болған белгілі ботаник Аугустин Пирмус де Кандоллемен кездесті. Грей деКандоллдің ұлы Альфонс Пирамус де Кандоллмен кең ауқымды ынтымақтастықты жалғастырды. Грей Германияға оралып, Фрайбург, Тюбинген, Дрезден, Галле, содан кейін Берлинде бір ай болды. Берлинде ол уақытының көп бөлігін аймақтың ботаникалық бақтары орналасқан Шенебергте өткізді. Грей кейін Гамбург арқылы Лондонға оралды. Грей кітап сатып алудың бір бөлігін өзі басқарып, кітаптарды сатып алуды сол кезде Лондонда тұратын Джордж Палмер Путнамға тапсырғанын мойындады. Грей Еуропада бір жыл болды. 1839 жылдың 1 қазанында Портсмуттан (Англия) "Торонто" кемесімен Америкаға жолға шығып, 4 қарашада Нью-Йоркке оралды. Грей және оның агенттері Мичиган университетінің кітапханасына 3700 кітап сатып алды. Мичиган университетінің регенттері Грейдің Еуропадағы жұмысына, оның ішінде өз ақшасынан 1500 доллар жинауға жұмсауына қатты таң қалды, сондықтан олар оған тағы бір жыл жалақы берді, ол оны 1841 жылдың жазына дейін қамтыды. Алайда университеттегі қаржы жағдайы соншалықты нашар болғандықтан, 1840 жылдың сәуірінде оның отставкаға кетуін өтінді. Грей Париждегі "Жарден де Плантес" бағында Андре Мишо жинаған аты аталмаған құрғатылған дананы көріп, оны Shortia galacifolia деп атады. Ол 38 жыл бойы аңға қарап, уақыт пен күш жұмсады. Бірінші экспедиция 1841 жылдың маусым айының аяғынан шілде айының аяғына дейін Солтүстік Каролина штатының Аш округіне жақын Джефферсонға барды. Оның бұл түрді іздеген келесі экспедициялары да сәтсіз болды, оның ішінде 1876 жылы. 1877 жылдың мамыр айында Солтүстік Каролина штатының бір өсімдік жинаушысы бір дананы тапты, бірақ оның не екенін білмеді. 18 айдан кейін жинаушы оны Джозеф Уиппл Конгдонға жіберді, ол Грейге хабарласып, Shortia тапқанын сезінді. Грей 1878 жылдың қазанында үлгіні көргенде оны растауға қуанды. 1879 жылдың көктемінде Грей экспедицияға жетекшілік етті, онда жинаушы көмектесті, S. galacifolia табылған жерге барды. Грей бұл түрді гүлдеген күйінде ешқашан көрген жоқ, бірақ 1884 жылы бұл аймаққа соңғы сапарын жасады.

Гарвард профессоры

Грей мен Торри 1841 жылдың желтоқсан айында Америка өнер және ғылым академиясына сайланды. Грей Мичиган университетінде сабақ беру үшін қайта оралмады. 1833 жылы Массачусетс штатының Беверли қаласында тұратын және Гарвард университетінің түлегі доктор Джошуа Фишер табиғат тарихы кафедрасын құру үшін Гарвардқа 20 000 доллар мұра етіп қалдырды. Университет бұл қаражатты профессордың бір жылдық жалақысын қаржылай алатынша жинауға рұқсат берді. Осы және лайықты профессор табудағы қиындықтарға байланысты, бұл лауазым 1842 жылдың 26 наурызында Грейге ресми ұсынылғанға дейін бос қалды. Ұсынысқа жылына 1000 доллар жалақы, сабақ беру міндеті тек ботаникамен шектелуі және Гарвардтың ботаникалық бағына жетекшілік ету кірді. Жалақы төмен болғанымен, сол кезде сирек кездесетін оқытушылық шектеу оған зерттеулер жүргізуге және ботаникалық бақта жұмыс істеуге жеткілікті уақыт берді. Хат алмасып, Грей Гарвардта Фишер табиғат тарихы профессоры болып тағайындалды. Ресми тағайындама 1842 жылдың 30 сәуірінде жасалды. Грей Гарвардқа 1842 жылдың 22 шілдесінде келді және қыркүйекте қызметін бастады. 1842 жылдың күзінде сабақ берудің қажеті болмады, бірақ 1843 жылдың көктемінде ол тоғыз жылдан кейін алғашқы сабақтарын бастады. Гарвардтағы алғашқы жылдары Грей әкесінен қарыз алуға мәжбүр болды. Бірақ көп ұзамай ол әкесіне қарызын өтеуге және Гарвардтан тыс дәріс беру арқылы, соның ішінде Лоуэлл институтында отбасына көмектесуге мүмкіндік алды. Грей нашар лектор деп есептелді, бірақ оның сарапты білімі үшін әріптестері оны жоғары бағалады. Оның дағдылары кіріспе сабақтарға қарағанда, жоғары деңгейдегі сабақтарды оқытуға көбірек қолайлы болды. Ол сонымен қатар оқулықтарымен және жоғары сапалы иллюстрацияларымен де танымал болды. Грей 1844 жылдың жазында Ботаникалық бақтағы Аса Грей үйі деп аталған жерге көшіп келді. Ол 1810 жылы Уильям Дендридж Пек үшін салынған, кейін Томас Натталл тұрған. Оқыту, үлгілерді жинақтау, сату, гербарийді күтіп ұстау және кітаптар жазу талаптары артқан сайын және өзі жақсы иллюстратор болмағандықтан, Грей көп жылдар бойы Грейдің көптеген еңбектерін иллюстрациялаған ботаникалық иллюстратор Исаак Спраггты жалдау қажеттігіне келді. 1848 жылдың маусым айына қарай Уилкс экспедициясының көптеген үлгілері зақымдалды немесе жоғалды. Көптегендер әлі де жіктемелмеген немесе жарияланбаған, өйткені экспедиция кеткенге дейін де мазалаған нашар басқару мен бұзылулар жалғасты. Сол айда Грей жаңа әйелімен Вашингтонға сапарға шыққанда, бес жыл бойы ботаникалық үлгілерді зерттеуге шақырылды. Бұл оның әйелімен бірге Еуропадағы гербарийлерде бір жыл өткізгенін білдірді. Грейлер отбасы 1850 жылдың 11 маусымында Англияға аттанды. Жаз бойы олар Бельгия, Швейцария, Германия және Нидерланды елдеріне сапар шекті. Содан кейін Грей он бір жыл бұрын танысқан ботаник Джордж Бентамның меншігінде экспедицияның өсімдік парақтарымен жұмыс істеуге кірісті, содан кейін Ирландияда Уильям Генри Харвимен бірге. Грей Англияға оралып, Кеудегі Корольдік ботаникалық бақта жұмыс істеді. 1851 жылдың 4 қыркүйегінде олар Америкаға оралды. Осы аралықта Уилкс пен Торри мен Грейдің командасы арасында экспедицияның нәтижесінде шыққан кітаптардың форматы туралы дау туды. Грей келісімшартты бұзу үшін қайын атасын жалдауға жақын болды. Бұл дау негізінен латын және ағылшын тілдерін қолдану мәселесіне байланысты болды. Уилкс латын тілінен ағылшын тіліне сөзбе-сөз аударма жасауды қалады, ал Торри мен Грей жеңілдетілген аударманы қалады, өйткені олар ағылшын тіліндегі техникалық терминдер жұртшылық үшін бірдей түсініксіз деп санайды. Көптеген жұмыстар тоқтатылды немесе өртке ұшырады. 1855 жылы Торри мен Грей Миссисипи өзенінен Тынық мұхитына дейінгі темір жолдың ең тиімді және экономикалық бағытын анықтау үшін "Экспедицияның ботаникасы туралы есеп" зерттеулер мен зерттеулер туралы есептердің II томына қосқан. Есепке жиналған өсімдіктердің каталогы және 10 қара-ақ суреттері кірді. 1855 жылдың жазында Грей үшінші рет Еуропаға сапар шекті. Бұл оның ауырған қайын інісін Парижден алып келу үшін шұғыл сапар болды. Грей Лондон мен Парижде үш апта ғана болды, ал қайтып келе жатқанда Альфонс де Кандоллдің жаңадан жарық көрген Географиялық ботаникалық ақыл-ойының мазмұнын оқыды. Бұл кітап сол кездегі экспедициялар жинаған көптеген деректерді тұңғыш рет жинақтаған. Табиғи ғылымдар өте ерекшеленді, бірақ бұл кітап оларды тірі организмдерді олардың ортасында және өсімдіктердің неге осылай таралуын түсіндіру үшін біріктірді, бәрі геологиялық масштабта. Грей бұл таксономиялық ботаниканы назарға алғанын бірден түсінді. Гарвард гербарийімен жұмыс істеуге көмектесетін коллекторларды және адамдарды іздеуге тырысқанына қарамастан, Гарвардта болған алғашқы он бес жылда ешбір түлек ботаниканы мансап ретінде таңдамады. Бұл 1858 жылы Даниэль Кэди Итонның келгенімен өзгерді, ол 1857 жылы Йель университетін бітірген және Греймен оқу үшін Гарвардқа келді. Итон кейін Йельге оралып, ботаника профессоры болып жұмыс істеді және гербарийге жетекшілік етті, Грей Гарвардтағыдай. Даниэль Итон Амос Итонның немересі болды, оның оқулықтарын Грей студент кезінде оқыған. Итон Грейдің оқыту стиліне әсер етті, және олар екеуі де студенттерінен тәжірибелік жұмыс талап етті. Грей 1873 жылға дейін Фишер лауазымын сақтап, Аса Грей үйінде тұрды. 1859 жылы Грей Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1863 жылдың 3 наурызында Конгресс Ұлттық ғылым академиясын құрды, және ол алғашқы 50 мүшесінің бірі болды. 1864 жылы Грей Гарвардқа 200 000 өсімдік үлгісін және 2 200 кітапты гербарий мен бақ салынған жағдайда сыйға берді. Бұл Гарвардта ботаника факультетін құрды, ал Грей гербарийі оның құрметіне аталды. 1872 жылы Америка ғылымын дамыту қауымдастығының, ал 1863–1873 жылдары Америка өнер және ғылым академиясының президенті болды. Грей 1874–1888 жылдары Смитсония институтының регенті және 1873 жылы Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі болды. "Ботаника элементтері" (1836), кіріспе оқулығы, Грейдің көптеген еңбектерінің біріншісі болды. Бұл кітапта Грей ботаниканың медицинаға ғана емес, сонымен қатар фермерлерге де пайдалы екенін айтты. Грей мен Торри 1838 жылы Солтүстік Америка флорасын бірге жариялады. 1850 жылдардың ортасына қарай оқыту, зерттеу, бағбандалық, үлгілерді жинақтау және хат алмасу талаптары өте үлкен болды, және ол өте ықпалды болды, сондықтан Грей 1850 жылдардың соңында екі орта мектеп деңгейіндегі мәтіндерді жазды: "Ботаника бойынша алғашқы сабақтар және өсімдік физиологиясы" (1857) және "Өсімдіктер қалай өседі: құрылымдық ботаникаға қарапайым кіріспе" (1858). Баспагерлер Грейді осы екі кітапты орта мектеп оқушылары мен ғалым емес адамдар түсіне алатындай техникалық емес етуге қысым жасады. Американдық академиялық институттардағы көптеген ғалымдар сияқты, Грей таза зерттеуге назар аударуда қиындықтарға тап болды. Грей 1840 жылдардың басында дәрігер және ботаник Джордж Энгельманмен танысты, және Энгельман 1884 жылы қайтыс болғанға дейін олар достас және әріптес болып қалды. Торри "табиғи жіктеу жүйесінің" ерте американдық жақтасы болды, ол географияға және өсімдіктің толық құрылымына сенеді, және оның ассистенті ретінде Грей де осы жүйені жақтады. Бұл пайдалануға ыңғайлы және гүлдердегі айырмашылықтарға, әсіресе гүлдердегі айырмашылықтарға назар аударатын Линнейдің жасанды жіктеуінен өзгеше. Амос Итон да жасанды жүйені жақтады. Грей Вильгельм Николаус Суксдорфқа қатты әсер етті, ол негізінен Германиядан келген және Тынық мұхитының солтүстік-батыс флорасына маманданған өзіндік білім алған иммигрант, сондықтан ол Суксдорфты Гарвардқа әкеліп, оның көмекшісі етіп тағайындады және Суксдорфия туысын оның құрметіне атады. Грей американдық ғылымын қалаған "ғылыми лаззаронидің" басты қарсыласы болды, олардың көпшілігі физикалық ғылымдармен айналысатын және американдық акад...

"Аса Грейдің ажырауы"

Грей қазіргі кезде "Аса Грейдің ажырауы" деп аталатын құбылыс бойынша кеңінен жұмыс істеді, яғни көптеген Шығыс Азия және Шығыс Солтүстік Америка өсімдіктерінің таңғажайып морфологиялық ұқсастықтары. Шын мәнінде, Грей Солтүстік Американың шығысындағы флорасы Солтүстік Американың батыс флорасына қарағанда Жапония флорасына көбірек ұқсас деп есептеді, бірақ соңғы зерттеулер мұның солай емес екенін көрсетті. Грей бұл құбылысты алғаш байқаған ботаник емес (алғаш рет 18 ғасырдың басында байқалған), бірақ 1840 жылдардың басынан бастап ол бұл мәселеге ғылыми назар аударды. Ол әлемдегі бірінші ғалым болды, ол Солтүстік-Шығыс және Оңтүстік-Шығыс АҚШ-ты, сондай-ақ Шығыс Азияны жақсы білу арқасында мұндай зерттеулер жүргізуге қабілетті болды, себебі ол онда бірнеше байланыстарға ие болған. Бұл құбылысқа шамамен 65 туыс жатады және тек өсімдіктермен ғана шектелмейді, сонымен қатар саңырауқұлақтар, кенелер, мыңаяқтар, жәндіктер және тұщы су балықтары да кіреді. Бұрын әр түрдің жұптары халықаралық туыс түрлер болуы мүмкін деп есептелген, бірақ қазір бұл жағдайдың жалпыға ортақ емес екені белгілі; аталған түрлер бір-бірімен одан аз туыс. Бүгінде ботаниктер байқалған морфологиялық ұқсастықтың үш мүмкін себебін ұсынады, олар, әдетте, әртүрлі уақытта және әртүрлі жолдармен дамыған болуы мүмкін: түрлер жұптары: (1) бөлек орналасқан жерлердегі ұқсас қоршаған орта жағдайларының нәтижесі, (2) бұрын кеңінен таралған, бірақ кейін әртараптанған түрлердің қалдықтары, (3) бұрынғыдай морфологиялық жағынан ұқсас емес. Грейдің осы саладағы еңбегі Дарвиннің эволюция теориясын нығайтуға маңызды үлес қосты және Грейдің мансабының маңызды жетістіктерінің бірі болып табылады. 1880 жылы Дэвид П. Пенхолоу Грейдің ғылыми көмекшісі ретінде қабылданды. Пенхолоу Грейдің Солтүстік жарты шардағы өсімдіктердің таралуына қатысты жұмысына көмектесті, ал 1882 жылы Грей Пенхолоуды Канаданың Квебек провинциясының Монреаль қаласындағы МакГилл университетінің профессоры сэр Джон Доусонға оқытушы ретінде ұсынды.

Кейінгі мансап

Профессорлық және бақша шаруашылығына қатысты міндеттерінен босағанына қарамастан, 1870-ші жылдардың соңында американдық ботаниканың негізгі тірегі ретінде өзін ұстап тұру Грейге Солтүстік Америка флорасының жалғасы – Солтүстік Американың синоптикалық флорасы бойынша қалағандай прогреске қол жеткізуге кедеріс келтірді. Бұл ауыртпалықтың себебі, басқа ғалымдар ботаникалық мәселелерде көбінесе Грейдің сөзін ғана сенімді деп қабылдады, ал анықтауға жіберілген үлгілердің саны күрт өсті: оларға нөмірлер тағайындалып, коллекционерлермен хат алмасылып, алдын ала мақалалар жариялануы тиіс болды. 1880-ші жылдардың басында Грейдің үйі Америкадағы ботаниканың орталығына айналды. Кез келген болашақ ботаник оны көруге келді, тіпті терезеден ғана болса да. Ғылыми емес міндеттерін Саргентке, Гудалға, Фарлоуға және Уотсонға жүктегеннен кейін, Грей зерттеу және жазуға, әсіресе өсімдіктердің систематикасына көбірек назар аударды, сондай-ақ ел бойынша дәріс оқыды, көбінесе дарвиндік идеяларды насихаттады. Осы кезеңдегі оның көптеген дәрістері Йель діни мектебінде оқылды. Либерти Хайд Бейли 1883–1884 жылдары екі жыл бойы Грейдің гербарий ассистенты болып жұмыс істеді. 1887 жылдың көктемінде Грей және оның әйелі Еуропаға соңғы сапар жасады, ол сәуірден қазанға дейін алты айға созылып, негізінен Хукерді көру мақсатында болды. Грей келесі ғылыми атақтарды алды: Гарвардтан өнер магистрі (1844) және заң докторы (1875), Гамильтон колледжінен (Нью-Йорк) (1860), Макгилл университетінен (1884) және Мичиган университетінен (1887) заң докторы.

Американың батысына қатысты зерттеулер

1840 жылға дейін Грейдің Еуропаға сапары кезінде ашқандарынан басқа, Американың батысындағы флора туралы білімі майор Стивен Харриман Лонгтың батысқа жасаған экспедициясына қатысқан Эдвин Джеймстен және Натаниел Джарвис Уайтпен бірге Тынық мұхитының жағалауын зерттеген Томас Натталлдан алған ақпаратпен шектелген. 1840 жылдың екінші жартысында Грей Нью-Йоркте неміс-американдық ботаник және дәрігер Джордж Энгельманмен танысты. Энгельман Американың батысын және Солтүстік Мексиканы зерттеу үшін жиі сапарлар жасады. Екеуі жақын дос болып, ботаникалық саласында ынтымақтастықпен жұмыс істеді. Энгельман Грейге үлгілер жіберді, ол оларды жіктеді және сату агенті ретінде әрекет етті. Олардың бірлескен жұмысы аталған аймақтардағы ботаникалық білімді кеңейтті. Тағы бір неміс-американдық ботаник, Фердинанд Линдхаймер, Энгельманмен және Греймен бірлесіп, Техаста өсімдіктерді жинауға баса назар аударды, сонымен қатар «латынша есімі жоқ» үлгілерді табуға үміттенді. Ықпалды және ұзақ мерзімді ынтымақтастық Чарльз Райтпен де болды, ол 1849 және 1851–1852 жылдары Техас пен Нью-Мексикоға екі жеке экспедиция жасады. Бұл сапарлардың нәтижесінде 1852–1853 жылдары екі томдық «Plantae Wrightianae» жарық көрді. Грей Американың батысына екі рет саяхат жасады – алғашқысы 1872 жылы пойызбен, ал екіншісі 1877 жылы Уильям Хукердің ұлы Джозеф Далтон Хукермен бірге. Оның әйелі екі сапарда да онымен бірге болды. Екі сапардың да мақсаты ботаникалық зерттеулер болды, ол Гарвардқа алып келу үшін өсімдік үлгілерін ынтамен жинады. Американың батысына жасаған екінші сапарында Хукермен бірге 1000-нан астам үлгі жинады. Грей мен Хукердің зерттеулері 1880 жылы жарық көрген бірлескен «Роки таулары аймағының өсімдігі және оның әлемнің басқа бөліктерімен салыстырылуы» атты еңбегінде жарияланды, ол Хайденнің АҚШ аумақтарының геологиялық және геофизикалық зерттеулер бюллетенінің алтыншы томында жарияланды. Екі сапарда да ол Колорадоның көптеген төрт мыңдықтарының бірі – Грейс Пикке көтерілді. Оның әйелі 1872 жылы Грейс Пикке онымен бірге көтерілді. Бұл тауды Роки тауларын зерттеген ботаник және саяхатшы Чарльз Кристофер Пэрри Грейдің құрметіне атады. 1870 жылдарға дейін елдің батыс бөлігінде өсімдіктерді жинау үшін баяу жылдамдықтағы аттар, арбалар және көбінесе әскери күзет қажет болды. Бірақ сол кезде тұрақты елді мекендер мен теміржолдар пайда болғаннан кейін үлгілердің саны ості, сондықтан Грей жалғыз өзі олардың барлығын жіктеуге үлгермейтін болды. Соғыстан кейін Греймен тығыз жұмыс істеген коллекционерлердің бірі – Джон Гилл Леммон, ботаник Сара Пламмер Леммонның күйеуі. Грей Сараның құрметіне жаңа тұқымдас – Plummera-ны атады, ол қазір Hymenoxys деп аталады.

Дарвинмен қарым-қатынасы

Грей мен Джозеф Далтон Хукер 1839 жылдың қаңтар айында Лондонның Хантер музейінде Ричард Оуэнге барып қайтты. Грей сол күні Кеу-Гарденсте түскі ас кезінде Чарльз Дарвинмен кездесті, Хукер оны таныстырған көрінеді. Дарвин Грейде жақын рухты тапты, себебі олардың екеуінің де ғылымға тәжірибелік көзқарасы болды және алғаш рет 1855 жылдың сәуір айында оған хат жазды. 1855–1881 жылдары олар 300-ге жуық хат алмасты. Дарвин кейін Грейге Америка гүлдерінің әртүрлі түрлерінің таралуы туралы ақпарат сұрады, Грей оны ұсынды, бұл Дарвиннің теориясын дамытуға көмектесті. Осыдан бастап олар өмір бойы хат алысып жүрді. Грей, Дарвин және Хукер өмір бойы дос және әріптестер болды, ал Грей мен Хукер 1877 жылы Роки тауларына экспедиция кезінде Дарвиннің тапсырмасымен зерттеулер жүргізді. Хукер Англияға оралып, Дарвинге олардың саяхаты туралы баяндағаннан кейін, Дарвин Грейге былай деп жазды: «Мен сіздің күш-қуатыңыз бен белсенділігіңіз туралы естідім. Сіз мысықтай тауға шауып шығасыз!» 1846 жылға дейін Грей түрлердің өзгерісі идеясына, яғни қарапайым түрлердің уақыт өте келе, гибридтеу арқылы да, табиғи түрде күрделене түсуіне қатаң қарсы болды. 1850-ші жылдардың басында Грей түрлердің таксономияның негізгі бірлігі екенін нақты анықтады. Бұл 1831–1836 жылдар аралығында Дарвин Галапагос аралдарында түрлердің әртүрлілігін анықтаған саяхатының нәтижесі болды. Жергілікті география Галапагос және Гавайи сияқты айырмашылықтарды тудыруы мүмкін, бірақ Грей оларды қалағандай терең зерттей алмады. Грей түрдің барлық мүшелері арасында генетикалық байланыс болуы керек, ұқсас нәрсе ұқсас нәрсені тудырады деп талап етті. Бұл тұжырым Дарвиннің теориялары үшін маңызды болды. Грей сонымен қатар бір ұрпақ ішінде будандастыру идеясына және эволюцияға жол бермейтін ерекше жаратылысқа қарсы болды. Дарвин Альфред Рассел Уоллестің табиғи іріктеуді сипаттаған мақаласын алғанда, Хукер мен Чарльз Лайел 1858 жылдың 1 шілдесінде Линнея қоғамында Дарвин мен Уоллестің мақалаларын бірлесіп оқуға жағдай жасады. Дарвинде дайын ештеңе болмағандықтан, оның 1844 жылғы эссесінен және 1857 жылдың шілдесінде Аса Грейге түрлердің пайда болуы туралы теориясын баяндайтын хатынан үзінділер оқылды. Сол кезде Дарвин «Түрлердің пайда болуы» кітабын жаза бастаған еді. Греймен хат алмасу Дарвиннің табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясына қатысты ақыл-ой басымдығын орнатудағы маңызды дәлел болды. Дарвин де, Уоллес те кездесуге қатыспады. Мақалалар қоғамның «Түрлердің түр-түрін қалыптастыруға бейімділігі туралы» және «Түрлер мен түрлерінің табиғи іріктеу арқылы мәңгілік жалғасуы туралы» деген атпен жарияланды. 1859 жылдың жазында Грей және Дарвинмен жұмыс істейтін басқаларға «Түрлердің пайда болуы» кітабы жаңашылық әкелетіні анық болды. Дарвин 1859 жылдың 24 қарашасында «Түрлердің пайда болуы» кітабын жариялады. Алғашқы басылым 1250 дананы құрады, олардың кейбіреулері кеме арқылы Америкаға жіберілді, соның бірі Грейге арналған. Грейдің данасы Рождествоға дейін жетіп келді, ол оны Рождество мен Жаңа жыл аралығында оқыды. Ол кезде халықаралық авторлық құқық болмағандықтан, Грей кітапты пираттық баспадан қорғау үшін жұмыс істеді. Сол кездегі американдық заңға сәйкес авторлық құқық тек американдық азаматтың американдық басылымын басып шығаруымен қамтамасыз етілуі мүмкін еді және авторға авторлық сыйақы төлеу талап етілмеді. Грей «Түрлердің пайда болуы» кітабының алғашқы американдық басылымын ұйымдастырды және Дарвиннің атынан авторлық сыйақы туралы келіссөздер жүргізе алды. Грей баспадан 5%-ға қолма-қол ақша алды, Дарвин Грейдің еңбегіне риза болып, Грейге өз қолма-қол ақшасының бір бөлігін ұсынды. Дарвин Грейді жоғары бағалады: ол өзінің «Гүлдердің пішіндері» (1877) кітабын Грейге арнады және 1881 жылы «дүниеде сенің мақұлдауыңды менден жоғары бағалайтын ешкім жоқ» деп жазды. Ол «табиғаттағы бірлік пен» ғаламдағы заңдылықты көріп, барлық тіршілік иелерінің «Жаратушы ғана емес, Басқарушы да бар» деген пікірде болды. Грей мен Агасзиз қатты келіспеді; Агасзиз эволюция идеясына қатаң қарсы болды, ал Грей теистік эволюцияға сенетін, оның берік қолдаушысы болды. Дарвиннің теориясы туралы пікірталастар қызулаған сайын, Грей мен Агасзистің арасындағы қақтығыс тереңдеді, және 1863 жылдың желтоқсанында Грей Америка өнер және ғылым академиясының президенті болып сайланған кезде Агасзиздің ғылыми қоғамдастықтағы оқшалануы күшейді. Грей ғылыми саясатқа қызығушылық танытпады және 1867 жылы Ұлттық ғылым академиясынан кетіп қалды. 1866 жылдың соңында Агасзиз Грейге кешірім сұрады және олар кем дегенде әдепті болып қайтадан қарым-қатынас жасады. Дарвиннің досы және «жақтасы» саналған Грей Дарвинге хаттарында өмірдің барлық формаларында дизайн бар екенін сендіруге тырысты және оны дініне қайта оралуға шақырды. Грей табиғатты «күдіксіз және қарсы тұруға болмайтын дизайн көрсеткіштерімен» толы деп қарады және «Құдайдың өзі – соңғы, төмендетілмейтін себептік фактор және, демек, барлық эволюциялық өзгерістердің бастауы» деп мәлімдеді. Дарвин өзінің теориялары «ешқандай жағдайда теистік емес» екенін мойындады, бірақ Грейдің сенімін бөлісе алмады. «Бұл тақырыптың барлығы адам ақылына тым терең екенін терең сезінемін. Ит Ньютонның санасы туралы болжам жасағандай», - деп жазды ол. Грей христиан болды, бірақ ол Америкада Дарвиннің жақтасы болды. Ол өзінің көптеген жазбаларын «Дарвиниана» (1876) атты ықпалды кітапты жасау үшін жинады; бұл эсселер дарвиндік эволюция мен теизмнің қағидалары арасындағы келісімді қорғады, осы екі ұғымның көптеген жақтастары өзара байланыссыз деп есептеген кезде. Грей физикалық себептерді зерттеудің теолоғиялық көзқарасқа қарсы емес екенін және сана мен Табиғат арасындағы үйлесімді зерттеуді жоққа шығарды, сондай-ақ «табиғи құралдар арқылы іске асырылған Табиғаттағы зияли тұжырымдаманың іске асырылуы ықтимал» екенін ойлады. Мұның нәтижесінде Грей әлеуметтік дарвинизмнен алшақтады. Грей американдық зияли тарихындағы маңызды буын болып табылады, ал дін мен ғылымның міндетті түрде өзара байланыссыз емес екенін түсіндіретін жазбалары оның ең үлкен жетістігі деп есептеледі; осылайша, Жаратылысқа сенушілерге Дарвиннің идеяларын қарастыруға мүмкіндік берді. 1868 жылы Грей бір жылдық демалысқа шығып, Дарвинге Англияға барды, олар хат алмасып жүргеннен бері алғаш рет кездесті. Дарвин Грейді ойша ұстады, ол «Адамның ынталы теист және эволюционист болуы мүмкін екеніне күмәндік білдіру абсурд» деп жазды. Дарвин 1877 жылы шығарған «Бір түрге жататын өсімдіктердегі гүлдердің әртүрлі пішіндері» атты кітабын Грейге «сый-сыяпаттың шағын белгісі ретінде» арнады. Дарвин мен Грейдің келіспеген бір саласы – Дарвиннің пангенезис теориясы болды. Грейлер 1880 және 1881 жылдары Еуропаға сапар жасады, соның ішінде Дарвиннің Даун Хаус үйіне соңғы рет барып қайтты. Дарвин 1882 жылы қайтыс болды.

Жеке өмір

Грей 1847 жылы мамыр айында Бостондық Джейн Латроп Лорингке кез келді. Грейдің екі кіші інісі, Джордж пен Джозеф 1840 жылдардың соңында Гарвардта оқыды және Греймен бірге тұрды. 1847 жылдың соңында Джорджқа ішек жұқпасы ұстады және ол 1848 жылдың 9 қаңтарында Бостондағы Лоринг үйінде қайтыс болды. Осы себепті Грейдің үйленуі 1847 жылдың күзінен 1848 жылдың көктеміне дейін кейінге қалды. Грей мен Джейн Лоринг 1848 жылдың 4 мамырында үйленді. Оның әкесі Чарльз Грили Лоринг (1794–1867) Гарвард корпорациясының мүшесі және заңгер, анасы Анна Пирс (Брейс) Лоринг болды. Оның отбасы, сол кездегі Гарвардтың көптеген профессорлары мен қызметкерлері сияқты, унитариан дінін ұстанды. Олар екеуі де өз діни сенімдерін сақтады, бірақ осыдан туындаған қиындықтар болған жоқ. Олардың балалары болмады. Джейн Грей күйеуінің көптеген саяхаттарына қатысты. Грей Пресвитериан дінінің шын ниетті жақтасы болды және Кембридждегі Бірінші шіркеудің мүшесі, ол онда диакон қызметін атқарды. Ол сондай-ақ Джон Локк пен Джон Стюарт Милл дәстүріндегі белсенді эмпирик болды. Қоғам 1872 жылы 11 Гарден-стрит мекенжайындағы қазіргі ғимаратына көшкен кезде, Грей шіркеудің алдына екі Кентукки сары ағашын, Cladrastis kentukea, отырғызды. Олар 2014 жылдың қазанына дейін тұрды.

Өлім

1887 жылы 28 қарашада, дүйсенбі күні, Аса Грей таңғы асқа баспалдақтан түсіп келе жатып қолы мен қолының қозғалысы тоқтап қалды. Паралич күшейсе де, ол екі хат жазып үлкерді. Бейсенбіде ол анық сөйлей алмай қалды. Ол екі ай бойы сөзсіз, тыныш жатты және 1888 жылдың 30 қаңтарында қайтыс болды. Ол Маунт-Оберн зиратында жерленді. Ол қарапайым қабір тасын қалағандықтан, оның әйелі оған айқыш белгісімен және "Аса Грей 1810–1888" деген жазуды салғызды. Зираттағы Аса Грей бағы, орталық мүсіндік фонтанымен және көптеген сирек ағаш түрлерімен, оның құрметіне аталған.

Атаулар ауыстырылуы

Грайанотоксин оның құрметіне аталған. Уильям Хукер Грейя туысын Грейдің есімімен атады. Американдық өсімдіктер таксономиясы қоғамы 1984 жылы ботаник мамандығындағы жетістіктері үшін Аса Грей сыйлығын белгіледі. Грейдің Гарвард университетінде екі нысаны бар: ұлттық тарихи ескерткіш болып табылатын Аса Грей үйі және Грей гербарийі. Стони Брук университетінің кампусындағы тұрғын үй ғимараты оның атымен аталған. Оның құрметіне екі тау шыңы аталған: Нью-Йорктегі Грей Пик және Колорадодағы Грейс Пик. Екіншісі, оның ұстазы және досы Джон Торрейдің есімімен аталған Торрей шыңының жанында орналасқан. 2011 жылы АҚШ пошта қызметі Мельвин Кальвин, Мария Гёпперт Майер және Северо Очоамен бірге «Американ ғалымдары» сериясының бөлігі ретінде Аса Грейдің бірінші сыныптық пошта маркасын шығарды. Бұл серияның үшінші томы болды. Онда Грейді қызықтырған гүлді өсімдік – Shortia galacifolia бейнеленген. Мичиган университетінің Университет Коммонс ғимараты Мичиган штатының Энн-Арбор қаласындағы Аса Грей атымен аталған көшеде орналасқан. Флорида штатының Лейк Хелен қаласындағы Аса Грей саябағы оның құрметіне аталған.