Сандық психология: ғылыми зерттеу саласы

Кіріспе

Санақтық психология – математикалық модельдеуге, зерттеулерді жобалау мен әдістемесіне және психологиялық процестерді статистикалық талдауға бағытталған ғылыми зерттеу саласы. Оған танымдық қабілеттерді өлшеуге арналған тесттер және басқа да құралдар кіреді. Санақтық психологтар психологиялық өлшеу теориясы мен техникасын зерттейтін психометрияны қоса алғанда, әртүрлі зерттеу әдістерін әзірлейді және талдайды. Психологтар статистикалық және математикалық талдауға көптен бері үлес қосып келеді, ал санақтық психология қазір Америка Психологиялық Ассоциациясы мойындаған мамандық болып табылады. Еуропа мен Солтүстік Америкадағы бірқатар университеттерде осы салада докторлық дәреже беріледі және санақтық психологтарға өнеркәсіп, мемлекеттік мекемелер мен академиялық ортада жоғары сұраныс бар. Олардың әлеуметтік ғылымдар мен сандық әдістеме саласындағы білімі, түрлі салалардағы қолданбалы және теориялық мәселелерді шешу үшін бірегей дағдылар жиынтығын ұсынады.

Тарих

Саналық психологияның тамыры ертегі эксперименталды психологияда жатыр, онда он тоғызыншы ғасырда ғылыми әдіс алғаш рет жүйелі түрде психологиялық құбылыстарға қолданылды. Ерекше еңбектері: Е.Х. Вебердің тактильдік сезімталдық туралы зерттеулері (1830-шы жылдар), Фехнердің психофизикалық әдістерді әзірлеуі және қолдануы (1850–1860), Гельмгольцтің 1850 жылдан кейін басталған көру және есту туралы зерттеулері. Вильгельм Вундтты көбінесе "эксперименталды психологияның негізін қалаушысы" деп атайды, себебі ол өзін психолог деп атады және 1879 жылы көптеген зерттеушілер білім алуға келген психологиялық зертхана ашты. Осы және тағы да көптеген еңбектер Иммануил Кант сияқты теоретиктердің, психология ғылымға айнала алмайды деген пікірін жоққа шығаруға көмектесті, себебі адам ақылымен дәл эксперименттер жүргізу мүмкін емес деп есептеген.

Ақпараттық тексеру

Зияткерлік тестілеу ұзақ жылдар бойы сандық психологияның маңызды саласы болып келген. XIX ғасырғы ағылшын статистигі Фрэнсис Гальтон, психометрияның негізін қалаушы, алғаш рет интеллекттің стандартизацияланған тестін жасады және адамдар арасындағы айырмашылықтарды және олардың мұрагерлікке берілуін зерттеуде статистикалық әдістерді қолданған алғашқылардың бірі болды. Ол интеллект негізінен тұқым қуалаушылықпен анықталады деп сенді, сондай-ақ рефлекстердің жылдамдығы, бұлшықет күші және бас өлшемі сияқты басқа көрсеткіштердің интеллектпен байланысты екенін болжады. Ол 1882 жылы әлемдегі алғашқы психикалық тестілеу орталығын құрды; келесі жылы ол өз байқаулары мен теорияларын "Адамның қабілеттері мен олардың дамуына қатысты зерттеулер" атты еңбегінде жариялады.

Статистикалық әдістер

Статистикалық әдістер – психологтар ең көп қолданатын сандық құралдар. Пирсон корреляциялық коэффициенті мен хи-квадраттық сынақты енгізді. 1900–1920 жылдар аралығында t-сынағы (Student, 1908), ANOVA (Fisher, 1925) және параметрлік емес корреляциялық коэффициент (Spearman, 1904) пайда болды. 20-ғасырдың екінші жартысында көптеген сынақтар жасалды (мысалы, барлық көпөлшемді сынақтар). Иерархиялық сызықтық модель (Arnold, 1992), құрылымдық теңдеу модельдеуі (Byrne, 1996) және тәуелсіз компоненттік талдау (Hyvarinën, Karhunen және Oja, 2001) сияқты танымал әдістер салыстырмалы түрде жаңа. 1946 жылы психолог Стэнли Смит Стивенс өлшеу деңгейлерін номиналды, ординалды, қатынас және интервал – төрт шкалаға бөлді, бұл жұмысы әлі де жиі сілтеме жасалады. Нью-Йорк университетінің психология профессоры Джейкоб Коэн статистикалық күш және эффект өлшемімен байланысты сандық әдістерді талдады, бұл қазіргі статистикалық мета-талдау мен бағалау статистикасы әдістерінің негізін қалады. Ол Коэннің каппасы мен Коэннің d-іне өз атын берді.

1990 жылы «Американ психолог» журналында «Психологияда статистика, әдіснама және өлшеу бойынша аспирантурада оқыту» атты ықпалды мақала жарияланды. Бұл мақалада АҚШ-тағы психология аспиранттары үшін сандық әдістер бойынша білім беруді арттыру және жаңарту қажеттілігі талқыланды.

Бакалавриат

Сандық психологияға дайындық бакалавриат деңгейінде бейресми түрде басталуы мүмкін. Көптеген аспирантуралар студенттерге психологиядан кейбір курстарды оқып, есептеулердің толық колледж сатысын (көпөлшемді есептеулерді қоса) және сызықтық алгебра курсын аяқтауды ұсынады. Экономика сияқты басқа салалардағы сандық курстар, сондай-ақ зерттеу әдістемелері мен психология мамандықтары үшін статистика курстары да пайдалы. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, өтініштің басқа жақтары перспективалы болса, барлық қажетті курстарды оқымаған студенттер де қабылдауға ие болды. Кейбір оқу орындарында сандық психологиямен байланысты салалардағы мамандықтар да бар. Мысалы, Канзас университеті "Әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарының әдістемесі" мамандығын ұсынады, ол зерттеу әдістемесі, қолданбалы деректерді талдау және сандық психологияға қатысты тәжірибелік зерттеулермен таныстырады. Компьютер ғылымы бойынша курстар да тиімді. Объектіге бағытталған бағдарламалау тілін меңгеру немесе R, SAS немесе SPSS тілдерінде код жазуды үйрену аспирантурадағы деректерді талдау үшін қажетті.

Бітіруші

Санақтық психологтар доктор немесе магистр дәрежесіне ие болуы мүмкін. Университеттің ғылыми-зерттеу бағытына байланысты, бұл бағдарламалар мектептің білім беру колледжінде немесе психология бөлімінде орналасуы мүмкін. Әсіресе білім беру зерттеулері мен психометрияға бағытталған бағдарламалар көбінесе білім беру немесе білім беру психологиясы бөлімдерінің құрамында болады. Сондықтан бұл бағдарламалардың «зерттеу әдістері» немесе «сандық әдістер» деп аталатын түрлі атаулары болуы мүмкін, мысалы Флорида университетінің «Зерттеу және бағалау әдістемесі» Ph.D. бағдарламасы немесе Пенсильвания университетінің «Сандық әдістер» дәрежесі. Алайда, кейбір университеттерде екі колледжде де бөлек бағдарламалар болуы мүмкін. Мысалы, Вашингтон университетінде психология кафедрасында «Санақтық психология» дәрежесі және білім беру колледжінде жеке «Өлшеу және статистика» Ph.D. бағдарламасы бар. Басқалары, мысалы Вандербильт университетінің «Психологиялық ғылымдар» Ph.D. бағдарламасы, екі психология бөлімінде бірлесіп жүзеге асырылады. Математикалық бағытқа бағытталған университеттерге Макгилл университетінің «Санақтық психология және модельдеу» бағдарламасы және Пердью университетінің «Математикалық және есептеу психологиясы» дәрежелері жатады. Биологиялық немесе функционалдық деректерді модельдеуге қызығушылық танытқан студенттер биостатистика немесе есептеу нейробиологиясы сияқты байланысты салаларға көшуі мүмкін. Докторлық бағдарламаларға әдетте бакалавр дәрежесі бар студенттер қабылданады, бірақ кейбір университеттер өтінім беру алдында магистр дәрежесін талап етуі мүмкін. Оқудың алғашқы екі жылында аспиранттар әдетте психология магистрі, статистика немесе қолданбалы статистика ғылымдарының магистрі немесе екеуі де болады. Мысалы, Миннесота университетінің «Санақтық және психометриялық әдістер» Ph.D. бағдарламасының көптеген студенттері сонымен қатар Статистика мектебінің магистрлік бағдарламасында оқиды. Сонымен қатар, бірнеше университеттер сандық әдістер бойынша қосымша мамандықтарды ұсынады, мысалы Нью-Йорк университеті. Колледж кеңесі, Білім беруді тестілеу қызметі және Американдық колледж тестілеуі сияқты стандартталған тесттерді шығаратын компаниялар – сандық психологтарды жұмысқа тартатын ең ірі жеке сектордағы жұмыс берушілер. Бұл компаниялар көбінесе аспирантурада оқитын студенттерге тағылымдамадан өту мүмкіндігін ұсынады.

Quantitative psychologists may possess a doctoral degree or a master's degree. Due to its interdisciplinary nature and depending on the research focus of the university, these programs may be housed in a school's college of education or in their psychology department. Programs that focus especially in educational research and psychometrics are often part of education or educational psychology departments. These programs may therefore have different names mentioning "research methods" or "quantitative methods", such as the "Research and Evaluation Methodology" Ph. D. from the University of Florida or the "Quantitative Methods" degree at the University of Pennsylvania. However, some universities may have separate programs in their two colleges. For example, the University of Washington has a "Quantitative psychology" degree in their psychology department and a separate "Measurement & Statistics" Ph. D. in their college of education. Others, such as Vanderbilt University's Ph. D. in Psychological Sciences, are jointly housed across two psychology departments. Universities with a mathematical focus include McGill University's "Quantitative Psychology and Modeling" program and Purdue University's "Mathematical and Computational Psychology" degrees. Students with an interest in modeling biological or functional data may go into related fields such as biostatistics or computational neuroscience. Doctoral programs typically accept students with only bachelor's degrees, although some schools may require a master's degree before applying. After the first two years of studies, graduate students typically earn a Master of Arts in Psychology, Master of Science in Statistics or Applied statistics, or both. For example, most students in the University of Minnesota's "Quantitative and Psychometric Methods" Ph. D. program are also Master of Science students in the School of Statistics. Additionally, several universities offer minor concentrations in quantitative methods, such as New York University. Companies that produce standardized tests such as College Board, Educational Testing Service, and American College Testing are some of the largest private sector employers of quantitative psychologists. These companies also often provide internships to students in graduate school.

Білікті үміткерлердің жетіспеушілігі

2005 жылдың тамызында Америка Психологиялық қауымдастығы (APA) индустрияда сандық психологтардың жетіспеушілігін білдірді – әр саладағы PhD дипломдарына шамамен 2,5 сандық психолог лауазымы ашық болды. Мамандық бойынша үміткерлердің жетіспеуіне байланысты, APA сандық психологияның қазіргі жай-күйін зерттеп, оның болашағын болжау үшін Арнайы жұмыс тобын құрды. АҚШ-тың жергілікті үміткерлері ерекше түрде аз. Халықаралық үміткерлердің көп бөлігі Азия елдерінен, әсіресе Оңтүстік Корея мен Қытайдан келеді. Білікті үміткерлердің жетіспеушілігіне жауап ретінде, APA Өкілдер кеңесі 2006 жылы арнайы жұмыс тобын бекітті. Жұмыс тобының төрағасы Аризона мемлекеттік университетінен Леона С. Айкен болды.

Ғылыми-зерттеу салалары

Санақты психологтардың көбіне басты қызығушылық саласы болады. Психометриядағы маңызды зерттеу салаларына білім беру және интеллектіні тексеруге бағытталған элемент-жауап теориясы және компьютерлік бейімделу тестілеуі жатады. Басқа зерттеу салаларына уақыт қатарларын талдау арқылы психологиялық процестерді модельдеу (мысалы, fMRI деректерін жинау), құрылымдық теңдеулерді модельдеу, әлеуметтік желілерді талдау, адамдардың шешім қабылдау ғылымы және статистикалық генетика кіреді. Психометриялық тесттердің екі кең таралған түрі бар: мақсатқа сәйкес зиялылық қабілетін өлшеуге арналған қабілеттерді тексеру және мінез-құлық, темперамент және адамның мәселелерді қалай шешетінін бағалауға бағытталған тұлғалық тексеру. Элемент-жауап теориясы тест деректеріне қатысты математикалық модельдерді қолдануға негізделген. Классикалық тест теориясынан артық деп есептелетін болғандықтан, АҚШ-та шкалаларды жасау үшін, әсіресе Graduate Record Examination (GRE) және Graduate Management Admission Test (GMAT) сияқты жоғары нәтижелерді талап ететін тесттерде бұл әдіс басымдыққа ие.

Кәсіби ұйымдар

Сандық психологияны бірнеше ғылыми ұйымдар дамытады. Оларға Психометриялық қоғам, Америкалық психологиялық қауымдастықтың 5-бөлімі (Бағалау, өлшеу және статистика), Көпөлшемді эксперименталды психология қоғамы және Еуропалық әдістемелік қоғам жатады. Бұл саламен байланысты пәндер статистика, математика, білім беруді бағалау, білім беру статистикасы, социология және саяси ғылымдар болып табылады. Осы салалардағы ғалымдардың еңбектерін көрсететін бірнеше ғылыми журналдар бар, олардың ішінде «Психометрика», «Психологиялық әдістер», «Көпөлшемді мінез-құлық зерттеулері», «Математикалық психология журналы» және «Структуралық теңдеу модельдеуі» журналдарын атауға болады.