Кіріспе

Американдық әлеуметтік психолог Ренсис Ликерт (/lɪkərt/; 5 тамыз 1903 – 3 қыркүйек 1981) – американдық ұйымдық және әлеуметтік психолог, көптеген сұрақтарға берілген жауаптарға негізделген, психометриялық тұрғыдан дұрыс Ликерт шкаласын жасауымен танымал. Бұл шкала пікір сауалнамаларынан бастап тұлғалық тесттерге дейін адамдардың ой-пікірлері мен сезімдерін өлшеу әдісіне айналды. Ликерт сонымен қатар, жұмыс орындарында қызметкерлерді ынталандыру үшін қолданылатын қатысушылық басқару теориясын жасады. Ликерттің психометрия, зерттеу үлгілері және ашық сұхбаттасулар саласына қосқан үлесі әлеуметтік және ұйымдық психологияның қалыптасуына ықпал етті. 1926 жылы Ликерт Мичиган университетінде экономика және социология мамандығы бойынша бакалавр дипломын алды, ал 1932 жылы Колумбия университетінде психология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Ол 1946 жылға дейін АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінде жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ликерт Соғыс ақпарат бюросында (OWI) жұмыс істеді. 1944 жылы OWI-де ол АҚШ Стратегиялық бомбалауды зерттеу комиссиясының (USSBS) моральдық бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Колумбия университетінде оқып жүргенде ол әлеуметтік психологияның дамып келе жатқан саласына бет бұрды. 1938 жылы ол Колумбиядағы ұстазы Гарднер Мерфимен бірлесіп «Қоғамдық пікір және жеке тұлға» атты кітапты жазды. 1928 жылдың 31 тамызында Ликерт Мичиган университетінде танысқан Джейн Гибсонға (редактор және кеңесші) үйленді, ал олар Колумбия университетінде оқып жүргенде некелерін қиды. 1969 жылы Ликерт Әлеуметтік зерттеулер институтының директоры қызметінен кетті. Олар Гавайи штатының Гонолулу қаласына көшіп, онда «Rensis Likert Associates» компаниясын құрды. Ликерт 1981 жылдың 3 қыркүйегінде Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында 78 жасында қайтыс болды.

Өмірді сақтандыру агенттігінің басқарушы қауымдастығы

1935 жылы Ликерт Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы Өмірді сақтандыру агенттігі басқару қауымдастығының (LIAMA) зерттеулер директоры болды. Сол жерде ол бақылаудың әртүрлі түрлерінің тиімділігін салыстырып, бағалауға бағытталған зерттеу бағдарламасын бастады. Бұл зерттеулердің нәтижесінде моральдық және агенттік басқару жөніндегі үш томдық еңбек жарық көрді.

АҚШ ауыл шаруашылығы департаменті

1939 жылы Ликертті Генри Уоллес Ауыл шаруашылығы статистика бюросының (АСБ) Бағдарламалық сараптамалар бөлімін (БСС) құруға шақырды. Оның мақсаты – USDA қолдауымен іске асырылған «Жаңа мәміле» бағдарламалары туралы шаруалардың пікірлерін жинау және Ұлы депрессияның салдарымен күресу еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде USDA-ның Аграрлық экономика бюросының (АЭБ) Бағдарламалық сараптамалар бөлімінің директоры ретінде Ликерт USDA үшін сараптамалар жүргізді. Бірақ соғыс барысында бөлім бірнеше мемлекеттік органдар үшін бағдарламалық сараптамалар жүргізді, оның ішінде Соғыс ақпараты басқармасы, АҚШ Қаржы министрлігі, Федералды резервтік жүйе және АҚШ стратегиялық бомбалау туралы сараптама тобы. 1943 жылы ол алғашқы ұлттық географиялық үлгілеу жүйесін әзірледі. Соғыс кезінде Ликерт басқа әлеуметтік психологтарды үкіметтік сараптама бөліміне тартты.

Соғыс күш-жігері

1941 жылдың 7 желтоқсанында Ликерт өзінің бағдарламалық сауалнамасына федералды үкіметтен қолдау алды. Осының нәтижесінде Ұлттық сауалнама енгізілді, ол федералды үкіметке Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты шешімдер қабылдауға көмектесті. Федералды үкімет пен басқа да мекемелердің қолдауы арқасында бағдарламалық сауалнаманың нәтижесінде жаңа сұхбаттасулар мен іріктеу әдістері пайда болды.

Әлеуметтік зерттеулер институты

Соғыс аяқталғаннан кейін Ауыл шаруашылығы департаменті Конгресс тарапынан әлеуметтік сараптама жұмыстарын тоқтатуға мәжбүр болды. Ликерт және оның командасы (олардың көптегені соғыс уақытында уақытша жұмыс істеген ғалымдар) университетке көшуді шешті. Олар 1946 жылдың жазында Мичиган университетінен ұсыныс қабылдап, Сауалнама зерттеу орталығын (SRC) құрды. Ликерт 1970 жылы зейнетке шыққанға дейін ИСР директоры болды.

Rensis Likert Associates компаниясы

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Ликерт көптеген корпорацияларға кеңес беру үшін Rensis Likert Associates компаниясын құрды. Ол сондай-ақ Корпоративтік өнімділік институтын құруға да көмектесті. Корпоративтік өнімділік институтындағы қызметі барысында Ликерт ұйымдарды зерттеуге ерекше назар бөлді. 1960 және 1970 жылдары оның басқару теориясы бойынша жазылған кітаптары Жапонияда жақсы оқылып, олардың әсері қазіргі жапон ұйымдарында көрініс тапқан. Ол әлемнің ірі корпорацияларын зерттеді және оның зерттеулері осы корпорациялардың болашақ нәтижелерін дұрыс болжады.

Ашық сұхбат

Ликерт психометрия саласына адамның ой-пікірлері, тәжірибесі және қалаулары туралы ақпарат жинауға арналған ашық сұрақтарға негізделген әңгімелесуді (интервью) әзірлеу арқылы үлес қосты. 1930 жылдары зерттеушілер кодтау процесінің дұрыстығын қамтамасыз ету үшін объективті, жабық сұрақтарды қолдануға бейім болды. Бұл техника көптеген салаларда тиімді болғанымен, Ликерт адамдардың түрлі мәселелерге деген көзқарастарын анықтау үшін оларға көбірек сұрақ қосу қажеттігін түсінді. Ашық әңгімелесулер аясында ол және оның әріптестері "түсірілім техникасын" (funneling technique) ойлап тапты, ол әңгімелесуді пікірлерге ашық ұстауға, бірақ белгілі бір бағытта жүргізуге мүмкіндік береді. Әңгімелесу ашық сұрақтармен басталып, біртіндеп нақтырақ сұрақтарға көшеді. Бүгінде ашық әңгімелесулер көбінесе адамдардың көзқарастарын түсіну қажет болатын зерттеулерде қолданылады.

Ликерт шкаласы

Ликерт ең көп танымал - Ликерт шкаласымен. Ликерт 1932 жылы Ph.D. диссертациясының бөлігі ретінде адамның халықаралық мәселелерге қатысты көзқарасы мен сезімдерінің деңгейін анықтау үшін бұл әдісті жасаған. Ликерт шкаласы сауалнамалар жүргізуде қолданылады, сондай-ақ маркетинг, тұтынушылардың қанағаттануы сияқты бизнес салаларында, әлеуметтік ғылымдарда және көзқарасқа қатысты зерттеу жобаларында пайдаланылады. Ликерт шкаласы – сауалнама сұрақтарының тобына берілген жауаптардың баллдарының қосындысы немесе орташа есебінен тұрады. Бұл баллдар психометриялық әдістер арқылы шкалалық баллға түрлендіріледі.