Кіріспе
Вареш – Босния және Герцеговина Федерациясының Зеница-Добой кантонында орналасқан қала және муниципалитет. Ол Босния және Герцеговинаның орталық бөлігінде орналасқан, жергілікті кен өндіру қызметімен және темір өндірісімен әйгілі. 2013 жылғы мәлімет бойынша, халқы 8 892 адамды құрайды, оның ішінде қаланың өзінде 2 917 адам тұрады.
География
Вареш – Сараеводан 45 км қашықтықта, шағын Ставня өзенінің аңғарында орналасқан таулы қала. 828 метр теңіз деңгейінен биіктікте, Капия, Стиене, Звиезда және Перун тауларымен қоршалған. Қала түрлі кезеңдерге жататын археологиялық жадыларға толы – айналасындағы бірнеше жерде тарихқа дейінгі кезеңге жататын қалдықтар табылды, мысалы, Бргулада мыс бұйымдары. Қала орталығында Османдық кезеңдегі көптеген бір аркалы көпірлерге ұқсайтын ескі тас көпір бар. Бұл көпірдің салыну әдісі Мостардағы Ескі көпірге ұқсас деп есептеледі.
Ерте тарих
Вареш қаласының қола дәуіріне дейінгі металлургиялық қызметтерінің іздері бар ұзақ тарихы бар. Рим дәуірінде де бұл қала кеншілерімен және ұсталарымен әйгілі болған.
Орта ғасырлар
Орта ғасырларда босниялық патшалардың орталығы қазіргі Вареш қаласының жанында орналасқан. Боснияның ең ұлы патшасы Твертко өзінің мемлекетінің тау-кен орталығы болғандықтан, Вареш ауылы Дубоштицаны өз патшалығының орталығы деп есептеген.
Орта ғасырлар
Бобовацтың ортағасырлық патшалық қаласы мен қамалының қалдықтары, Вареш қаласындағы Киелі Михаил католик шіркеуімен бірге, жақында ұлттық ескерткіштер деп жарияланды. Босниядағы ең көне сақталған католик шіркеуі осы қалада, 17 ғасырдың басында салынған. Бұл қала бұрын католик халқының көпшілік бөлігімен қамтылған. Шіркеу кітаптары Босниядағы ең көне сақталған кітаптардың қатарына жатады және 1643 жылға дейін жетеді.
Австрия-Мажарстан империясы
Австрияның Босния және Герцеговинаны басқару кезінде Вареш темір жұмысы түрлі темір өнімдерін Габсбург империясының басқа аймақтарына экспорттау бойынша маңызды орынға ие болды. 1891 жылы Босния және Герцеговинадағы алғашқы домна пеші осы жерде салынды. Бұл домна пеші бүгінге дейін сақталған, бірақ 1990 жылы қызметін тоқтатты.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1910 жылдары Бірінші дүниежүзілік соғыста қаланың ер адамдары әскерге алынып, формальды түрде Сараевода орналасқан BH 1 полкінде қызмет етті. Олар көбінесе Италия және Галиция майдандарында соғысқа қатысты. Шіркеу қоңырауы алынып, оны ерітіп, соғыс қаруларын жасау үшін пайдаланды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославияның басылып алынуы мен оккупациялануынан кейін Вареш фашистік құыршақ мемлекет – Хорватия Тәуелсіз Мемлекетіне (NDH) қосылды және хорват усташелерінің сатқындары басқарып, маңызды кен орталығы болды. Оның табиғи ресурстары, негізінен темір кені, NDH-ның соғыс қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. 1945 жылдың сәуір айында қала Югослав партизандары тарапынан азат етілді және Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамына кірді.
Босния соғысы (1992-1995)
1992 жылдың сәуірінде Босния соғысы басталды және 1995 жылдың желтоқсанына дейін жалғасты. Ол кезде Вареш қаласында 12 000 тұрғын болды, олардың көпшілігі хорваттар еді. 1991 жылғы алғашқы демократиялық сайлаудан бастап 1993 жылдың қазанына дейін муниципалитет Босния және Герцеговинаның этностық емес Социал-демократиялық партиясымен басқарылды, ал соғыс басталғаннан бастап қала мен муниципалитет аумағы Хорватия қорғаныс кеңесінің (HVO) және Босния және Герцеговина Республикасы армиясының (ARBiH) бірлескен бақылауында болды. Хорват-босниялық соғысының басталуына қарамастан, жергілікті HVO және ARBiH бөлімшелері арасындағы қарым-қатынас 1993 жылдың жазына дейін салыстырмалы түрде жақсы қалды. Хорваттар мен босниялықтар арасындағы қақтығыстың, әсіресе Орталық Боснияда күшеюі нәтижесінде, ARBiH жақын жердегі Каканьдегі HVO-ны басып алды, соның салдарынан бірнеше мың хорват босқыны Варешке қоныстанды. Қазан айында жергілікті HVO, HDZ және Герцег Босна құрылымдарының қолдауымен қаланың толық бақылауын алды, ал босниялықтардың көп бөлігі қаладан кетуге немесе қашуға мәжбүр болды. 23 қазанда HVO жасаған Stupni Do қырғынында ондаған босниялықтар қаза тапты.
Этникалық құрамы
Этникалық құрамы – Вареш қаласы2013.1991.1971. Босниялықтар1,339 (45,9%)1,068 (18,13%) ( ) Хорваттар 1,254 (43%)3,035 (51,54%) ( ) Сербтер 71 (2,4%)627 (10,64%) ( ) Югославиялықтар ( )859 (14,58%) ( ) Басқалар 253 (8,7%) 299 (5,07%) ( ) Барлығы2,917 (100,0%)5,888 (100,0%) ( )
Этникалық құрамы – Вареш муниципалитеті2013.1991.1971. Босниялықтар5,447 (61,3%)6,714 (30,24%)6,631 (28,18%) Хорваттар2,820 (31,7%)9,016 (40,61%)11,134 (47,33%) Сербтер189 (2,1%)3,644 (16,41%)5,166 (21,96%) Югославиялықтар ( )2,071 (9,32%)307 (1,30%) Басқалар436 (4,9%)758 (3,44%)285 (1,23%) Барлығы8,892 (100,0%)22,203 (100,0%)23,523 (100,0%)
Ethnic composition – Vareš municipality2013.1991.1971. Bosniaks5,447 (61.3%)6,714 (30.24%)6,631 (28.18%)Croats2,820 (31.7%)9,016 (40.61%)11,134 (47.33%)Serbs189 (2.1%) 3,644 (16.41%)5,166 (21.96%)Yugoslavs ( )2,071 (9.32%)307 (1.30%)Others436 (4.9%)758 (3.44%)285 (1.23%)Total8,892 (100,0%)22,203 (100,0%)23,523 (100,0%)
Туризм
Вареш аймағы қысқы туризмді дамытуға да мүмкіндік береді. Географиялық орны мен биіктігінің арқасында қар басқа аймақтарға қарағанда ұзақ сақталады, ал оны қоршаған көркем жерлер шаңғы тебу және коньки сырғану үшін өте қолайлы. Доли тау курорты Звижезда тауында орналасқан.