1918-1920 жылдардағы Армения Бірінші Республикасы

Кіріспе

1918–1920 жылдарғы Батыс Азиядағы бұрынғы ел. Арменияның бірінші республикасы, ресми түрде сол кезде Армения Республикасы деп аталған, 1918 жылдың мамыр айынан (28-і де-юре, 30-ы де-факто) 1920 жылдың 2 желтоқсанына дейін бұрынғы Ресей империясының армян халқы қоныстанған аймақтарында, Шығыс немесе Ресей Армениясы деп белгілі болған тәуелсіз армян мемлекеті болды. Республика 1918 жылдың мамыр айында, қысқа ғұмырлы Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасы таратылғаннан кейін, астанасы Ереван қаласында құрылды. Бұл Орта ғасырлардан бергі алғашқы армян мемлекеті еді. Тәуелсіздік алған алғашқы жылы Армения Кавказ науқаны кезінде Осман империясының шабуылынан кейін Севан көлі маңындағы шағын аумақпен шектелді. Мұдрос келісімінен кейін, Осман империясының шығуынан соң Армения шекарасын кеңейтті, бұл көршілес Грузиямен қысқа шекара соғысына әкелді. Алғашқы қысында армян геноцидінен қашқан жүз мыңдаған босқындар аштықтан немесе суықтан қаза тапты. 1919 жылдың көктемінде Армения, британдық қолдаумен, бұрын оккупацияланған Карс және Нахичеван аймақтарын қосып алды, осылайша тәуелсіздік алғаннан бері аумағы үш еседен астамға ұлғайды; алайда, 1919 жылдың жазында басталған мұсылман көтерілістері кезінде осы аймақтардағы армяндық бақылау күйреп кетті. 1919 жылдың соңында Арменияның оқшауланған Зангезур аймағына көршілес Әзірбайжан шабуыл жасады. Бірақ, келесі жылдың наурыз айында Әзірбайжан бақылауындағы Таулы Қарабақ аймағында армян көтерілісі басталып, сәуір айында оның кеңестік үкіметке айналуымен соғыс тоқтатылды. 1920 жылдың тамызында Армения өкілдері Севр шартына қол қойды, ол елге Батыс Арменияда қосымша аумақтарды берді, бірақ шарт ешқашан іске асырылмады. 1920 жылдың соңында республикаға түрік әскерлері басып кірді, нәтижесінде Ресей КСР-імен бөлініп, кеңестік үкімет орнатылды, соңғысы Армения Кеңес Социалистік Республикасын құрды. Одан кейін, 1921 жылдың ақпан-шілде айларында кеңестік билікке қарсы большевикке қарсы көтеріліс болды. Құрылғаннан кейінгі екі жарым жыл ішінде Армения 40 елмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, де-юре мойындалды, парламент сайлауларын өткізді және өзінің алғашқы университетін құрды. Ұлттық парламент пен үкіметтің басым бөлігін кең Дашнак партиясы (АРФ) құрады, бірақ кабинеттік лауазымдар бастапқыда «буржуазиялық» Армения халық партиясымен және кейін әлеуметтік революционерлермен бөлісті.

1918–1920 former country in Western Asia

The First Republic of Armenia, officially known at the time of its existence as the Republic of Armenia , was an independent Armenian state that existed from May (28th de jure, 30th de facto) 1918 to 2 December 1920 in the Armenian populated territories of the former Russian Empire known as Eastern or Russian Armenia. The republic was established in May 1918, with its capital in the city of Yerevan, after the dissolution of the short lived Transcaucasian Democratic Federative Republic. It was the first Armenian state since the Middle Ages. In its first year of independence, Armenia was confined to a small territory around Lake Sevan after its invasion by the Ottoman Empire during the Caucasus campaign. Following the Armistice of Mudros, Armenia expanded its borders in the wake of the Ottoman withdrawal, leading to a short border war with neighbouring Georgia. During its first winter, hundreds of thousands of refugees in the country who had fled the Armenian genocide died from starvation or exposure. In the spring of 1919, Armenia, with British support, incorporated the formerly occupied regions of Kars and Nakhchivan, thus more than tripling in size since independence; however, Armenian control of these regions collapsed during the Muslim uprisings that erupted in the summer of 1919. In late 1919, the isolated Armenian region of Zangezur came under attack by neighbouring Azerbaijan. However, the fighting subsided until an Armenian uprising was launched in March of the following year in the Azerbaijani controlled region of Nagorno Karabakh, ending with the latter's sovietisation in April. In August 1920, Armenian representatives signed the Treaty of Sèvres, which awarded the country an additional of territory in Western Armenia, although the treaty was never implemented. In late 1920, the republic was invaded by Turkish forces, ending with its partition and sovietisation by the Russian SFSR, with the latter founding the superseding Armenian Soviet Socialist Republic. Shortly thereafter, an anti Bolshevik revolt resisted Soviet authority from February–July 1921. In the two and a half years of its existence, Armenia formed diplomatic relations with 40 countries, gained de jure recognition, underwent parliamentary elections, and founded its first university. The nation's parliament and government were dominated by the broad Dashnak party (ARF), however, the cabinet posts were initially shared with the "bourgeois" Armenian Populist Party and later Social Revolutionaries.

Атауы

Армения 1991 жылы КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан бері Арменияда және қазіргі тарихнамада ең көп қолданылатын термин – Арменияның Бірінші Республикасы немесе қысқаша Бірінші Республика. Мемлекеттің басқа атаулары – Арарат Республикасы, Ереван Республикасы немесе Ереван Республикасы. Бұл терминдерді Османдық армениялықтар мен армениялық диаспора жиі қолданды, олар елді «армениялықтар 40 жыл бойы құтқарылуын іздеген Османдық Армениясыз шаңды провинция» деп есептеді. Дашнактар елдегі басым саяси күш болғандықтан, ол Дашнак Республикасы деп те аталды. Кеңес дәуірінде коммунистік идеологияға ұшыраған армян академиялық орталары, атап айтқанда, Кеңес Армян Энциклопедиясы мемлекетті Арменияның Буржуазиялық Республикасы деп атады.

Мемлекет болудан айыру және ұлттық ояну

Армян мемлекеттілігінің қашан жойылғандығы туралы деректер әртүрлі: Киликиялық Армян патшалығы 1375 жылы жойылған болса да, басқа деректер Арменияның мемлекеттілігі 1045 жылы Багратид Армениясының құлауымен бірге жоғалғанын көрсетеді, себебі Киликия Армениясы дәстүрлі Армения отанынан тыс жерде орналасқан еді, ал Багратид Армениясы Армения таулы аймағындағы соңғы үлкен тәуелсіз Армения мемлекеті болды. Тәуелсіздігін жоғалтқаннан кейінгі ғасырларда Армения 1801 жылы Қарабақ хандығының, ал 1828 жылы Ериван және Нахичеван хандықтарының Ресей құрамына қосылуына дейін көбінесе мұсылман түркі немесе парсы билігінде болды. Ресейдің отарлық саясатының нәтижесінде, Персия мен Түркиядан 100 мыңнан астам армян Ресей Армениясына қоныс аударды. Атап айтқанда, Ереван генерал-губернаторлығы "бірнеше ғасырдан кейін алғаш рет армян халқы басымдығына ие болды", ал "армяндар таулы Қарабақ сияқты кейбір аймақтарда бұрыннан-ақ көпшілік құрады"; осы аймақтар кейіннен тәуелсіз Арменияның "негізін құрады". Армян ұлтшылдығы дін қызметкерлері мен ғалымдардың "ұзақ мәтіндік дәстүріне" қатысты. Тарихшылар Эдмунд Герциг пен Марина Куркчиянның сөзіне сүйенсек, "18-шы және 19-шы ғасырларда патриоттар, мұғалімдер, жазушылар және революционерлер армяндардың ерекше және даңқты тарихы бар жеке халық екенін тұжырымдады және таратуға көмектесті". Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ майданындағы Ресейдің шабуылы, одан кейінгі оккупация және уақытша әкімшілік үкімет құрылуы Батыс Армениядағы Османлы түрік билігін аяқтауға үміттерді тудырды. Ресей империясынан жалданып алынған армян батальондарының көмегімен Ресей императорлық армиясы 1916 жылы Эрзурум қаласына жетті және 1917 жылғы ақпан айында патша Николай II құлатылғаннан кейін де маңызды табыстарға қол жеткізді.

Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасы

Қазан төңкерісінен кейін Озаком (Ресейлік Уақытша үкіметтің Кавказды бақылау үшін құрған органы) 1917 жылғы 28 қарашада Транскавказдық комиссариат деп аталатын уақытша үкіметпен алмастырылды, ол кейіннен Транскавказдық Демократиялық Федеративтік Республикасының (ТДФР) ядросын құрады. Революцияға қарамастан, орыс және түрік әскерлері әлі де шайқасып жатқандықтан, Транскавказдық комиссариат 18 желтоқсанда Эрзинкан келісіміне қол қойды. 1918 жылғы 30 қаңтарда Осман империясы келісімді бұзып, Батыс Арменияны қайта басып алуға шабуыл жасады; 23 ақпанда Транскавказдық Сейм құрылды. 2 наурызда Сейм делегациясы Трабзон конференциясына қатысу үшін аттанбақ болды, бірақ осы кезде Брест-Литовск келісіміне қол қойылды, оған сәйкес Карс және Батум Осман империясына берілді. Конференция басталғалы тұрғанда Османдықтар Брест-Литовск келісімін бейбіт келіссөздердің негізі деп талап етті, бұл талап бірнеше аптадан кейін, 5 сәуірде ғана қабылданды. Кешігуге байланысты Османдықтар шабуылын жалғастырып, наурыздың соңына қарай соғысқа дейінгі 1914 жылғы Ресей-Түрік шекарасына жетті. 11 мамырда Батумда жаңа бейбітшілік конференциясы өтті. Осман делегациясы екі мемлекет соғыста болғандықтан, енді Брест-Литовскіні мойындамайтындарын және оның орнына ТДФР-дың Ериван және Тифлис облыстарының батыс бөліктерін Осман империясына беруін көздейтін балама келісім ұсынды. ТДФР-дың жаңа талаптарға келісімін күтпей, Османдықтар 21 мамырда Арменияға шабуылды қайта бастады, нәтижесінде Абаран, Каракилиса және Сардарабад шайқастары болды, онда жергілікті армян күштері жеңіске жетті. Армениялықтардың жеңілген түрік дивизиялары өздеріне жасалған зиянды "құдайдың жазасы" деп есептеп, бірнеше мың ауыл тұрғынын қырды. 26 мамырда Германиямен құпия келіссөздер жүргізгеннен кейін Сеймнің грузин делегаттары Грузияның тәуелсіздігін жариялады, ал Әзірбайжан екі күннен кейін осы қадамды жасады.

Following news of the October Revolution, the Ozakom (which was formed by the Russian Provisional Government to oversee the Caucasus) was superseded by a caretaker government known as the Transcaucasian Commissariat on 28 November 1917, which would later form the nucleus of the Transcaucasian Democratic Federative Republic (TDFR). As Russian and Turkish armies, despite the revolution, were still engaged in combat, the Transcaucasian Commissariat signed the Armistice of Erzincan on 18 December. On 30 January 1918, the Ottoman Empire in violation of the armistice, launched an offensive to recapture Western Armenia; on 23 February, the Transcaucasian Seim was established. On 2 March, a delegation from the Seim was scheduled to depart to participate in the Trabzon Conference, however, by this time, the Treaty of Brest Litovsk was signed, according to which, Kars and Batum were ceded to the Ottomans. From the outset of the conference, the Ottomans demanded that the Treaty of Brest Litovsk serve as the basis of peace negotiations, which was only accepted weeks later on 5 April. Due to the delay, the Ottomans continued their advance, reaching the pre war 1914 Russo Turkish frontier by the end of March. On 11 May, a new peace conference was convened in Batum; the Ottoman delegation stated that as the two states were in conflict, they would no longer recognise Brest Litovsk and instead presented an alternative treaty by which the TDFR would be also obligated to cede western sectors of the Erivan and Tiflis governorates. Without awaiting the TDFR's consent to the new terms, the Ottomans resumed their offensive in Armenia on 21 May, leading to the battles of Abaran, Karakilisa, and Sardarabad, whereby local Armenian forces emerged victorious. In "avenging" their losses, the Turkish divisions defeated by Armenians massacred several thousand villagers. On 26 May, after secret negotiations with Germany, the Georgian delegates of the Seim declared the independence of Georgia—Azerbaijan followed suit two days later.

Тәуелсіздік туралы декларация

Грузияның бас тартуына байланысты ТДФР-нің ыдырауымен, Тифлисте (қазіргі Тбилиси) орналасқан және Кавказдағы армян мүдделерін білдіретін орыс армян зиялылары басқаратын Армян Ұлттық Кеңесі 1918 жылғы 28 мамырда Арменияның тәуелсіздігін жариялады. Кеңес Дашнактар Хованнес Каязнуни мен Александр Хатисянды билікті өз қолына алу үшін Ереванға жіберді және 30 мамырда (28 мамырға дейін кері күшпен қолданылатын) мынадай "әдейі түсініксіз" мәлімдеме жасады:

Абаран, Каракилиса және Сардарабадтағы мамыр айындағы шайқастардағы табысқа байланысты, "көптегендер" армян командирі Мовсе Силикиянды түріктер қашқанда оларды қууға шақырды, бірақ Силикиян бас тартты және әскерлеріне тоқтауға бұйрық берді. Бұл армян әскерлерінің оқ-дәрісінің таусылуымен және түрік күштерінің күшеюінің "алыс емес" болуымен байланысты. UCLA тарихшысы Ричард Г. Хованнисианның сөзіне сүйенсек, "Егер бейбіт келісімге қол жеткізілмесе және жеңіс Осман империясының пайдасына бұрылса, салдары апатты болар еді".

Батум келісім-шарты

Армениялық келіссөзшілер 30 мамырда Батумда Османдық делегациясына Арменияның бейбітшілік үшін түрік талаптарын қабылдайтынын хабарлады, соның арқасында Армения мен Осман империясы арасындағы Батум конференциясы басталды. Османдықтар Елизаветполь губерниясының таулы бөлігіне қатысты армян талаптарын қабылдаудан бас тартып, Арменияға Нор Баязет уезін, сондай-ақ Ереван, Эчмиадзин және Александрополь уездерінің бір бөлігін "ұсынды", осылайша оны белгілі бір аумаққа шектеді. Абаран, Қаракилиса және Сардарабад шайқастарындағы армян жеңістері туралы хабар конференцияға жеткен кезде, османдықтар Александрополь уезіндегі қосымша аумақты "достық қарым-қатынастардың басталуы үшін" қайтаруға келісті, бұл "шағын аумақтық түзету" болды. Батум шарты 4 маусымда қол қойылды. 1918 жылдың маусым айында неміс шенеуніктері Стамбулдағы армян өкілдеріне Германия Батум шартын мойындамайтынын мәлімдеді. Германия Арменияны ресми түрде танудан бас тартса да, шарттарды "қайта қарауға" арналған конференция өткізуге уәде берді. Осман империясының астанасындағы армян өкілдері армян республикасының құрылуына төзімділік танытқан Энвер-пашаға "алғыс айту" үшін мойынсұнып, оның жақсылығына ризашылық білдірді. Энвер армян республикасының шекарасын кеңейту мүмкіндігін жоққа шығарды, жаңа түрік империясының мүдделеріне ешқандай қауіп төндірмейтін "кішкентай армян мемлекетіне" келіскенін айтты.

Мудроспен келісім

1918 жылғы 30 қазанда Мудрос келісімшартына қол қойылып, Осман империясы мен Одақтастар арасындағы соғыс аяқталды. Келісімшарт Османдықтардың Брест-Литовск келісімі шекарасына қайтарылуын ғана қарастырды, соның арқасында олардың әскерлері Карсты және Батумды қыстау орны ретінде пайдалана алды. Қараша айы бойы Осман әскерлері Эриван облысын эвакуациялады, осылайша Армения бұрын басып алынған аумақтарды қайта иеленді. Түрік шапқыншылығы кезінде 50-100 мың армян қаза болды. Түрік оккупациясының алты айында, әсіресе Памбак аймағында, түрік әскерлері армяндарды "намыстандыру үшін" (байонетпен жаттығу ретінде) пайдаланды, кем дегенде 8 мың жас жігіт құлдыққа салынды және Эрзурумға жұмыс істеуге жіберілді, 125 мың мал, 30 мың "шаруашылық құралдары", 6 мың арба және 18 мың тонна азық-түлік тартылып алынды. Хованнисян былай деп жазды: "Ең бай аудандар егін, мал, құрал-жабдық және барлық жылжымалы мүліктен толығымен жойылды. Бұрынғы армян ауылдарының тек көлеңкесі ғана қалды. Киім, жиһаз, ыдыс-аяқ, керамика, тіпті есіктер мен терезелер де алып кетілді. Барлық теміржол желісінде жұмыс істейтін бірде-бір локомотив немесе жүк вагоны қалмады; барлық деполар қираған күйде жатыр. Түрік үкіметі эвакуацияға дейін оқ-дәрі мен ұнтақтарды жару туралы шешім қабылдағандықтан Александрополь көшелері қираған үйінділерге толы болды". Ол сондай-ақ: "Армян әскерлері алға жылжығанда, "түрік бұл жерден өтті" деген мақалдың толық мәні қатты сезілді" деп қосты. Түрік шапқыншылығының салдарынан 200 ауыл "тоналды", Аракс өзені алқабындағы жүзімдіктердің жартысы "құрылды", 200 мың мүйізді ірі қара мал "айдалып әкетілді", мыңдаған арбалар "егіншілік құралдарымен" бірге, үй шаруашылықтарының 80 пайызы жылқыдан және "жартысына жуығы" сиыр немесе бұқадан айырылды. Армения талап еткен Ахалкалаки уезінде 110 мың тұрғынның 60-ы ғана аман қалды, "және 1918 жылы түрік әскері жетпістен астам ауылды толығымен қиратты".

On 30 October 1918, the Armistice of Mudros was signed, thus ending hostilities between the Ottoman Empire and the Allies. The armistice only stipulated the Ottomans' withdrawal to the Treaty of Brest Litovsk boundaries, thereby allowing their armies to winter in Kars and Batum. Throughout November, Ottoman forces evacuated the Erivan Governorate, thereby, Armenia gained of formerly occupied territory. An estimated 50–100 thousand Armenians were massacred during the Turkish invasion of May–September 1918. In the six months of Turkish occupation of Eastern Armenia, particularly in the region of Pambak, Armenians were used as "bayonet practice" by Turkish soldiers, at least 8 thousand young men were taken to Erzurum for slave labour, and 125 thousand livestock, 30 thousand "farm implement", 6 thousand carts, and 18 thousand tons of foodstuffs were confiscated. Hovannisian wrote: "the richest districts had been stripped bare of crops, animals, implements, and all other movable goods. Only a shadow of the former Armenian villages remained. Clothing, furniture, utensils, pottery, even doors and windows had been carted away. Not one operable locomotive or freight car remained along the entire railway line; every depot lay in shambles. Rubble filled the streets of Alexandropol as the result of the Turkish decision to detonate the powder and ammunition before the evacuation". He also added: "As the Armenian soldiers advanced, the full significance of the saying, 'the Turk has passed here,' was bruisingly demonstrated". As a result of the Turkish invasion, 200 villages were "plundered", half the vineyards in the Aras River valley were "ruined", 200 thousand large horned animals were "driven away" in addition to thousands of carts of "agricultural implements", and 80 percent of households were deprived of a horse and "nearly half" deprived of a cow or ox. In the Akhalkalaki uezd, which was claimed by Armenia, 60 of 110 thousand inhabitants had survived, "and more than seventy villages had been totally razed by the Turkish army in 1918".

Армения-Грузия соғысы

1918 жылғы 18 қазанда Осман империясы "жеңіліске дайындалып тұрғанда", армян әскерлері Оңтүстік Лориге еніп, неміс-грузин әскерлерімен қақтығысты, осылайша "Грузия мен Армения арасындағы әскери қақтығысқа негіз қаланды". Осыдан кейін грузин армиясы аймақтағы өзінің қатысуын күшейтті. Грузиямен аумақтық дау Ахалкалаки және Борчалы уездері, әсіресе соңғысының Лори кіші ауданы үшін күресте туды – екі аймақта да армян халқы басымдық құрды. Грузия бақылауындағы Лори армяндары әскерлердің өрескел қарым-қатынасына наразылық білдірді. Осы сылтауды пайдаланып, Армения көтеріліс ұйымдастырып, жағдайды шиеленістірді. 7 желтоқсанда ұсақ шайқастар басталды, Арменияның пайдасына қарай өршіп, олар Тифлис қаласына 30 миль (48 км) жақындады. Содан кейін одақтас елдердің өкілдері соғысты тоқтату талап етті. Армения Храми өзеніне дейінгі жерлерді басып алуға ұмтылысын іске асыра алмады және 31 желтоқсан күні түнгі сағат 00:00-де күшіне енген соғысты тоқтату кезінде грузин әскерлері оларды Садахло ауылына дейін кері ығыстырды. Соғыстың соңғы күндері Армения Грузияның соғыстан бұрын бақылап тұрған Солтүстік Лоридегі билігін әлсіретуге қол жеткізді, нәтижесінде аймақ британдық қадағалаудағы бейтарап аймақ деп жарияланды.

1918-1919 жылғы қыста босқындар

Йель университеті тарихшысы Фируз Каземзаде 1918 жылдың жазында Арменияда "кем дегенде алты жүз мың босқын" болғанын жазды, бұл оны "үш Кавказ арты республикаларының ішінде 1918–1920 жылдары ең ауыр қиындықтарға тап болған" деп жазуға итермелеген факторлардың бірі болды. 1918 жылдың желтоқсанына қарай Армения республикасының аумағында 350 мың босқын қалды, сонымен қатар 30 мың адам әрмен партизан қолбасшысы Андраникпен бірге Зангезурға аттанды. Тарихшы Роберт Хьюсен 1918 жылы Армениядағы босқындар санын 300 мыңға бағалайды. Келесі жылдың ақпан айында босқындар саны 263 393-ке дейін азайды. Осы кезеңде Әзірбайжан мен Солтүстік Кавказдан Батыс Армениясынан босқындар ағыны басталды. 1919 жылдың көктемінде босқындар саны 300 мыңға жетті, оның 100 мыңы Александрополь қаласында ғана "уақытша баспаналарда немесе тасталған әскери казармаларда" орналасты. 1919 жылдың қарашасында босқындар саны тағы да өсіп, 333 170-ке жетті, оның ішінде 284 870-і Батыс армяндары, ал 48 300-і Шығыс армяндары еді. Келесі жылдың сәуір айында босқындар саны 310 835-ке дейін төмендеді. 1920 жылы Арменияның 720 мың халқының шамамен жартысы босқындардан тұрды. Арменияға көмек келген кезде, шамамен 150–180 мың босқын (халықтың 20 пайызы) ашаршылық, суық тию немесе аштықтан қаза тапты. 1919 жылдың ақпан айындағы мәліметтерге сәйкес, Сардарпат ауданының халқының 40 пайызы көз жұмды. 1919 жылдың сәуір айында Эчмиадзин маңындағы сегіз ауылдың 40 пайызы, ал Аштарактағы он алты ауылдың 25 пайызы құрып кетті. Қыс айларында Талин ауданының халқы 50 пайызға азайды, ал Сурмалудағы армяндардың шамамен 60 пайызы аштықтан қайтыс болды. Америкалық тарихшы Ричард Пайпс советтік бағалаулар бойынша аштық пен аурудан қаза тапқан армяндардың саны 300 мыңға жетеді деп жазады. 1919 жылы Ереван қаласында 19 мың адам тифпен ауырып, 10 мыңы суық тию, ашаршылық және жұқпалы аурулардан көз жұмды. 1919 жылдың ортасына қарай Арменияның 200 мың тұрғыны қаза тапты; Хованнисянның мәліметінше, 1000 адамға 8,7 туу, ал 204,2 өлім тіркелді, нәтижесінде 195,5 таза шығын болды – "шынымен, бұл өлім мекені еді".

Yale historian Firuz Kazemzadeh wrote that Armenia in the summer of 1918 was packed with "at least six hundred thousand refugees", one of the factors that led him to write that "of the three Transcaucasian republics Armenia suffered the greatest hardship in the fateful years 1918–1920". By December 1918, there remained 350 thousand refugees distributed throughout the Armenian republic in addition to 30 thousand who had accompanied Armenian partisan commander Andranik to Zangezur, historian Robert H. Hewsen places the number of refugees in Armenia in 1918 at 300 thousand. In February of the following year, the number of refugees fell to 263,393. During this period, there was a flow of Western Armenian refugees from Azerbaijan and the North Caucasus. In the spring of 1919, the number of refugees rose to 300 thousand, with 100 thousand residing in "makeshift shelters or abandoned military barracks" in Alexandropol alone. In November 1919, the number of refugees again rose, reaching 333,170 and consisting of 284,870 Western Armenians and 48,300 Eastern Armenians. In April of the following year, the number of refugees declined to 310,835. By 1920, almost half of Armenia's population of 720 thousand consisted of refugees. By the time relief aid reached Armenia, some 150–180 thousand refugees (20 percent of the population) had perished due to famine, exposure, or hunger. According to a report from February 1919, 40 percent of the inhabitants of the district of Sardarapat had died. By April 1919, 40 percent of the inhabitants of eight villages near Etchmiadzin and 25 percent of the sixteen villages in Ashtarak perished. During the winter, the population of the district of Talin declined by 50 percent, and nearly 60 percent of Armenians in Surmalu died of starvation. American historian Richard Pipes writes that Soviet estimates place the number of Armenians who perished due to famine and disease at 300 thousand. In 1919, 19 thousand inhabitants of Yerevan contracted typhus and 10 thousand died from exposure, famine, and pestilence. By mid 1919, 200 thousand inhabitants of Armenia had perished; according to Hovannisian, there were 8.7 births and 204.2 deaths per 1,000 persons, yielding a net loss of 195.5—"it was verily a land of death".

Қарс пен Нахчиванды қосыу

Осман империясының Тоғызыншы армиясы Мудрос келісімі кезінде Карс облысын басып алды, 1919 жылдың басына дейін ауданда қыстауға рұқсат берілді. 1919 жылдың 7 қаңтарында британдықтар соғысқа дейінгі орыс-түрік шекарасына толыққандай шығуға бұйрық берді. Жаңадан құрылған Армения және Грузия республикаларының Карс облысына батысқа қарай кеңеюіне кедергі келтіру үшін Османдықтар Оңтүстік-Батыс Кавказ Республикасын құруды моральдық тұрғыдан қолдады, сондай-ақ оны қару-жарақ, оқ-дәрі және оқытушылармен жабдықтап берді. Оңтүстік-Батыс Кавказ Республикасы шамамен үш ай бойы Карс және Батум облыстарын, сондай-ақ көршілес оккупацияланған аудандарды басқарды, бірақ британдық интервенцияға себеп болды, нәтижесінде 1919 жылдың 10 сәуірінде Армения және британдық күштердің капитуляциясына әкелді. Мемлекетке британдықтардың төзімділігі оның директиваларын бұзғаннан кейін азайды, ал оған қолдау көрсеткен мұсылман көтерілісшілері Ахалкалаки және Ахалцихе округтеріндегі грузин күштеріне қарсылық көрсетті, бұл Грузия үкіметін мемлекеттің болуына қарсы Армениямен біріктірді. Нәтижесінде Карс облысы (батыс Ольти және солтүстік Ардаханды қоспағанда) Арменияға қосылды, оның басшысы Ստեփան Ղորղանյան болды. Бұл 60 мың армянның (1918 жылдың сәуір айында 100 мыңнан астам қашқан) елге оралуына мүмкіндік берді. Аннексия нәтижесінде Арменияның аумағы "көбірек" ұлғайды. Осман империясы сондай-ақ Нахчиванға сәйкес келетін Ериван губернаторлығының мұсылман басымдығы бар оңтүстік аудандарында Арас Республикасын құруға демеушілік етті. Армения-Грузия соғысы аяқталғаннан кейін Армения Арас Республикасын аннексиялау үшін күштерін қайта орналастырды, бірақ олардың ауданға ілгерілеуі армян сарбаздары мен жергілікті мұсылмандар арасындағы қақтығыстарды болдырмау мақсатымен құрылған британдық губернаторлықтың құрылуымен тоқтатылды, олардың саны "он мыңға дейін жақсы қаруланған адамды" құрады. Арас Республикасына британдықтардың ықыласы генерал-майор Уильям Монтгомери Томсон билігінде өзгерді, ол Нахчивандағы Әзербайжан және Осман елшілерінің болуына байланысты Пантүрік әсеріне күдікпен қарады. Томсон Әзербайжан мен Түркияның "Осман империясы мен Әзербайжан арасында және соңында Ұлттық Түркия мен Совет Ресейі арасында көпір салуға" тырысып жатқанына сенді. Ол ауданның азаматтық губернаторы болып тағайындалды. 1919 жылдың 3 мамырында Нахчиванның Арменияға қосылғаны жарияланды, содан кейін Драстамат Канаян (Дро) басқаратын Армения күштері теміржол бойымен ауданға оңтүстікке қарай жылжыды. 1919 жылдың 13 мамырында Армения премьер-министрі Александр Хатисян Арас Республикасының соғыс министрімен капитуляция шарттарын талқылау үшін Нахчиванға келді, осылайша аннексия аяқталды.

The Ninth Army of the Ottoman Empire occupied the Kars Oblast at the time of the Armistice of Mudros, being permitted to winter in the district until early 1919; on 7 January 1919, the British ordered their complete withdrawal to the pre war Russo Turkish border. Intended to hinder the westward expansion of the fledgling Armenian and Georgian republics into the Kars Oblast, the Ottomans backed the establishment of the Southwest Caucasus Republic with moral support, also furnishing it with weapons, ammunition, and instructors. The Southwest Caucasus Republic administered the entire Kars and Batum oblasts as well as neighbouring occupied districts for some three months before provoking British intervention, leading to its capitulation by Armenian and British forces on 10 April 1919. British toleration of the state dissolved after the latter defied its directives and Muslim insurgents backed by the latter resisted Georgian forces in the counties of Akhalkalaki and Akhaltsikhe, leading the Georgian government to unite with Armenia in opposing the state's existence. Consequently, the Kars Oblast (excluding western Olti and northern Ardahan) was annexed to Armenia, falling under the civil governorship of Ստեփան Ղորղանյան—this allowed for the repatriation of 60 thousand Armenians (out of more than 100 thousand had fled in April 1918). As a result of the annexation, Armenia increased its territory to "more than ". The Ottoman Empire also sponsored the creation of the Republic of Aras in the Muslim dominated southern districts of the Erivan Governorate corresponding to Nakhchivan. Following the conclusion of the 2 week Armeno Georgian War, Armenia repositioned its forces to annex the Republic of Aras, however, their advance into the district was halted by the establishment of a British governorship in the district, formed as a means to prevent clashes between Armenian soldiers and local Muslims of up to "ten thousand well armed men". British sympathy to the Aras Republic was reversed under the authority of Major General William Montgomerie Thomson who suspected Pan Turkic influence in Nakhchivan due to the presence of Azerbaijani and Ottoman envoys. Thomson believed that Azerbaijan and Turkey were scheming to "forge a bridge between the Ottoman Empire and Azerbaijan and ultimately between Nationalist Turkey and Soviet Russia". was appointed to become the civil governor of the district. Armenia's annexation of Nakhchivan was announced on 3 May 1919, after which Armenian forces commanded by Drastamat Kanayan (Dro) advanced southward into the district along the railway. On 13 May 1919, Armenian prime minister Alexander Khatisian arrived in Nakhchivan to discuss terms of capitulation with the minister of war of the Aras Republic, , thereby, effecting the annexation.

Мұсылман көтерілістері

1919 жылдың шілдесінен бастап Қарс және Нахшыван аймақтарында Армения үкіметіне қарсы бірнеше көтеріліс орын алды. Бұл көтерілістерді Әзербайжан мен Түрік елшілері ынталандырды, олар жергілікті мұсылмандарға қарсылық көрсетуді бұйырды. Көтерілістерге маусымның ортасында Армениядан британ әскерлерінің шығуы түрткі болды. Бөйүк-Веди қаласы және оның төңірегіндегі ауылдар Армениядағы мұсылмандар үшін қарсылықтың символы болды. Көтерілістер күшейген кезде Әзербайжанның Армениядағы дипломатиялық өкілі Мәһәммәд хан Тәкинский көтерілісшілерге қаржы жөнелтіп, Әзербайжан үкіметін жағдай туралы хабардар етті. Бұрын ол Нахшыванның Арменияға қосылуына қарсы жұмыс істеген еді. Американдық көмекшілер жүргізген тергеулер Нахшыван аймағындағы жергілікті армяндардың кең ауқымда қырғынға ұшырағанын растады – 10 мың адам қаза тапты және 45 ауыл қирады. Көтеріліс кезінде тек Антон Деникиннің ерікті армиясы ғана армян армиясын жарақтап беру үшін оқ-дәрі жіберді. 1919 жылдың соңына қарай Армения Қарс және Сурмалу аймақтарының шет аймақтарын, сондай-ақ Нахшыванның барлық аумағын жоғалтты.

Армения мен Әзірбайжан соғысы

1918 жылы Ресейден тәуелсіздік алғаннан кейін, жаңадан құрылған Армения және Әзірбайжан республикалары аумақтық талаптары үшін екі жылдық соғысқа түсті. Даулы аймақтар негізінен Нахчыван, Зангезур және Таулы Қарабақ болды. Элизаветполь губерниясының таулы жоталарында, олардың көп бөлігі Әзірбайжанның бақылауында болғанымен, Армения оған талап қойған, армяндар "халықтың шамамен 70 пайызын" құрады; ұсынылған шекаралар мүмкіндігінше көп армяндарды – 300 мың адамды, сондай-ақ "ең аз мұсылманды" – 90 мың адамды қамтуға бағытталған. Егер Армения Элизаветпольдің таулы аймақтарын қосып алса, онда оның халқы "соғысқа дейінгі статистика бойынша" 1,797 миллионға жетер еді, оның ішінде 1,169 миллион армян. Хованнисянның сөзіне қарағанда, халықты алмастыру, теориялық тұрғыдан мүмкін болғанымен, Қарабақ армяндары үшін "ақылға сыймас" деп есептелді, себебі аймақтың "пан-түркішіл фанатиктерге берілуі үздірілмейтін шабуылдардың есігін ашады, Шығыстың бейбітшілігіне қауіп төндіреді және саяси тепе-теңдіктің негізін шайқайды". Таулы Қарабақ бастапқыда өздік басқару құқығына ие болғанымен, британдық-әзірбайжандық қысымға көніп, 1919 жылдың 22 тамызында қол қойылған келісімге сәйкес, Париж бейбітшілік конференциясының Кавказ ішіндегі шекаралар бойынша шешімі күткенге дейін Әзірбайжанның автономиялық бөлігіне айналды. Таулы Қарабақтың капитуляциясына дейін әзірбайжандық әскерлер Шуша маңындағы ауылдарда 600 армянды қырғынға ұшыратып, аймақ тұрғындарын бағынуға мәжбүрледі. Эрзурумды қорғауға тағайындалған Андраник, Дашнактарды және Арменияны шайқаста үстемдікке жеткеннен кейін бейбітшілік іздегендері үшін айыптап, оларды "тек Османның қараулы мемлекетіне" айналатынын көрді. 3 мыңдық әскерімен Андраник "Нахчыван арқылы Зангезурге өтті", онда соғыс бойына қалды, татар ауылдарын қиратып, тұрғындарын қуды. Осылайша армяндар "Зангезурда бақылауды сақтап қалды". 1919 жылдың қараша айының басында Әзірбайжан аймақты қосып алу және мұсылмандық Нахчыванды сіңіру науқанын бастады, бірақ шайқаста жеңілгендіктен бірнеше күннен кейін шегінуге мәжбүр болды, бастапқыда барлық бағытта сәттілікке жеткеніне қарамастан.

In 1918, after attaining independence from Russia, the newly established Armenian and Azerbaijani republics engaged in a two year war over their territorial ambitions. The disputed regions were principally Nakhchivan, Zangezur, and Nagorno Karabakh. In the of mountainous highlands of the Elizavetpol Governorate which were mostly controlled by Azerbaijan yet claimed by Armenia, Armenians formed "nearly 70 percent of the population"; the claimed boundaries were designed to incorporate a maximum number of Armenians, 300 thousand, also incorporating "a minimum number of Muslims", 90 thousand. If Armenia successfully incorporated the highlands of Elizavetpol, its population, "according to pre war statistics", would rise to 1.797 million, including 1.169 million Armenians. According to Hovannisian, a population exchange whilst practical was deemed "preposterous" for the Karabakh Armenians because the region's cession "to the Pan Turanian fanatics will open the door to endless invasions, endanger the peace of the Orient, and shake the political equilibrium off its foundations". Nagorno Karabakh, despite initially being self governed, capitulated to British–Azerbaijani pressure and became an autonomous part of Azerbaijan, by virtue of the agreement signed on 22 August 1919, pending the Paris Peace Conference's decision on the inter Caucasian borders. Before Nagorno Karabakh's capitulation, Azerbaijani forces carried out a massacre of 600 Armenians in villages nearby Shusha to pressure the region's inhabitants into submission. Andranik, who had been tasked with the defence of Erzurum, denounced the Dashnaks and Armenia for their treachery in seeking peace after gaining the upper hand in battle, seeing them as becoming "nothing more than an Ottoman vassal state". With his 3 thousand strong force, Andranik "pushed over Nakhichevan into Zangezur", where he remained for the duration of the war, destroying Tatar villages and expelling their inhabitants. Thereby, the Armenians "retained control in Zangezur". In early November 1919, Azerbaijan launched a campaign to incorporate the region and absorb Muslim controlled Nakhchivan, however, were forced to retreat some days later due to their defeat in battle, despite initially meeting success on all fronts.

Дипломатиялық

Хьюсеннің айтуынша, Арменияның сыртқы саясатының мақсаттары – «өз халқының құрып кетуін болдырмау үшін шетелдік көмек алу, халықаралық тануды қамтамасыз ету және Арменияны белгілі бір шетелдік державаның қорғауына алу» болды. АҚШ Арменияға 11 миллион доллар (1920 жылы 11 000 000,0 доллары қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) көмек жібергеніне қарамастан, 1920 жылдың 1 маусымында Сенат Арменияға американдық мандат беру туралы дауыс беруді қабылдамады. Париж бейбітшілік конференциясында республикадан келген Аветис Ахаронян басқаратын армян делегациясы Богос Нубар басқаратын армян диаспорасының делегациясымен бірігіп, «Біртұтас Армения делегациясын» құрды. Грекия мен Ресейдің қолдауымен Армения жеңілген Осман империясының алты вилайеті мен Киликияны талап етті. Ақ ресейлік делегация Әзірбайжан мен Грузияның тәуелсіздігіне төзбесе де, Ресей Армениясының Түрік Армениясымен бірігуіне келісім берді, себебі «осындай біріккен Армения Шығыста біздің досымыз және тіпті одақтасымыз болады» деп сенді. Грекия премьер-министрі Элефтериос Венизелос – «армяндардың адал жақтаушысы» болды және олардың делегациясын үнемі оқиғалар туралы хабардар етіп отырды. Армения мен Әзірбайжан арасындағы қарым-қатынас екі тараптың да жүргізіп жатқан этникалық тазалаумен қатар, өзара қабысатын аумақтық талаптардың салдарынан шиеленісті болды. 1919 жылдың тамызында армян жасақтары «ең осал мұсылман елді мекендерінен кек алу» мақсатымен ірі мұсылман ауылдарын тонады, әзербайжандық дипломаттардың мәлімдемесіне сәйкес, алты ауылдың еркектерін қырғынға ұшыратты және «1918 жылдың басынан бері 300 мұсылман ауылын» қиратты. Керісінше, 1918 жылы Әзірбайжанның Зәкәтал, Геокчай, Шемаха, Нуха және Ареш аудандарында ондаған мың армяндар қырғынға ұшырады, бұл соңғы екі ауданның тұрғындарын қалған 3 армян ауылына (бастапқыда 51 болған) жиналуға мәжбүр етті; Бакуде Осман-Әзірбайжан күштері қыркүйек оқиғаларында наурыз оқиғаларына жауап ретінде мыңдаған әзербайжандықтарды қырғынға ұшыратқаннан кейін 15 мыңға жуық армянды өлтірді. Осы қасіреттерге қарамастан, Грузия мен АҚШ тарапынан қолдау көрсетілген Тбилисиде Зангезурға қарсы әзербайжандық жорылды тоқтату мақсатымен бейбіт келісімге қол қойылды. Армения талап еткен және Әзірбайжан мен Грузиямен дауласқан аумақтарда 410 мың армян, 460 мың мұсылман және 36 мың басқа ұлт өкілдері, барлығы 906 мың адам тұрды. Лори, Ахалкалаки, Ардахан және Ольтиге қатысты өзара қабысатын аумақтық талаптарға байланысты Армения-Грузия қарым-қатынастарындағы бастапқы қиындықтарға қарамастан, екі үкімет 1919 жылдың 3 қарашасында «экономикалық тұрғыдан маңызды және тікелей әсер ететін» транзиттік келісімге қол қойды. Грузиядағы жарты миллион армян грузиндер үшін «Тифлисте ондаған жылдар бойы үстемдік құрғандықтан» «жағымсыз» болды. Грузия астанасында армяндар кенеттен «жетім қалған азшылыққа» айналды, көптеген мемлекеттік қызметкерлер жұмыстан босатылды, ал босқындар мен отбасылар қаладан шығарылды. Аумақтық мәселелерді талқылау кезінде армян келіссөзшілері Ахалкалаки ауданына қатысты талаптарынан Лори бейтарап аймағының барлығына ие болу үшін бас тартуға келісті, бірақ Грузия Ольти және Оңтүстік Лори аудандарына қатысты талаптарынан ғана бас тартуға дайын болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Армения 40 елмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1920 жылдың 10 қаңтарында еріктілер армиясының жеңілісіне байланысты Ұлттар Лигасы мен Жоғарғы одақтас кеңесі Грузия мен Әзірбайжанды аймақтағы де-факто үкіметтер ретінде ресми түрде таныды, ал Арменияны тану 19 қаңтарда Оңтүстік Кавкасты кеңестік билікке көшуден сақтап қалу үшін жасалған соңғы әрекет болды.

According to Hewsen, Armenia's foreign policy objectives consisted of "obtaining foreign aid to prevent its people from perishing, securing international recognition and placing Armenia under the protection of a specific foreign power". Despite the US sending $11 million (11000000.0 in 1920 is equivalent to about <calculated amount> in recent years) in aid to Armenia, the vote for an American mandate over Armenia was rejected by the senate on 1 June 1920. At the Paris Peace Conference, the Armenian delegation led by Avetis Aharonian from the republic united with the delegation from the Armenian diaspora, headed by Boghos Nubar, forming the "Delegation of Integral Armenia". With Greek and Russian backing, Armenia claimed territories of the defeated Ottoman Empire covering the Six Vilayets and Cilicia. The White Russian delegation, whilst refusing to tolerate the independence of Azerbaijan and Georgia, was willing to allow Russian Armenia to unite with Turkish Armenia, believing that "such a united Armenia will be our friend and even ally in the East". Greek prime minister Eleftherios Venizelos was a "staunch champion of the Armenians" and constantly kept their delegation apprised of developments. Armenian relations with Azerbaijan were strained by overlapping territorial claims coupled with ethnic cleansing conducted by both sides. Throughout August 1919, Armenian militias were exacting "retribution from the most vulnerable Muslim settlements", sacking large Muslim villages, and according to Azerbaijani diplomats, massacring the men of six villages and destroying "300 Muslim villages since the beginning of 1918". Conversely, tens of thousands of Armenians in the Zakatal, Geokchay, Shemakha, Nukha, and Aresh districts of Azerbaijan were massacred in 1918, forcing inhabitants of the latter two districts to gather in the 3 remaining Armenian villages (of 51 originally); in Baku, Ottoman–Azerbaijani forces slew some 15 thousand Armenians in the September Days massacre, in retribution for the March Days massacre of thousands of Azerbaijanis. Despite these atrocities, a peace agreement was signed in Tiflis under the auspices of Georgia and the United States in order to end the Azerbaijani campaign against Zangezur. In the areas claimed by Armenia and disputed with Azerbaijan and Georgia, there were 410 thousand Armenians, 460 thousand Muslims, and 36 thousand others, totalling 906 thousand. Despite the initial difficulties in Armenia–Georgia relations due to their overlapping territorial claims over Lori, Akhalkalaki, Ardahan, and Olti, the two governments signed a transit treaty on 3 November 1919 which was "substantive and immediate in its economic implications". The half million Armenians in Georgia were "resented" by the Georgians due to the former's "decades long dominance in Tiflis". In the Georgian capital, the Armenians had suddenly become a "disadvantaged minority", most who were civil servants were dismissed, and refugees and families were evicted from the city. In discussions of a territorial settlement, the Armenian negotiators ultimately offered to drop their claim on the Akhalkalaki district in return for the entirety of the Lori neutral zone, however, Georgia was only willing to drop its claims on the districts of Olti and southern Lori. During its independence, Armenia established diplomatic relations with 40 countries. On 10 January 1920, on account of the defeat of the Volunteer Army, the League of Nations and the Supreme Allied Council formally recognised Georgia and Azerbaijan as de facto governments over the region, with Armenia's recognition following on 19 January, in a last ditch effort to prevent the sovietisation of the South Caucasus.

Қарабақ көтерілісі

Париж бейбітшілік конференциясы Таулы Қарабақтың мәртебесін шеше алмағандықтан, Әзербайжан генерал-губернаторы Хосров бей Султанов аймақтың автономиясын таратып, 1920 жылдың 19 ақпанында жергілікті армяндарға Әзербайжан құрамына толыққанды қосылу туралы ультиматум қойды. Шушадағы 45 армян өкілі ультиматумды қабылдады, бірақ Шошта жиналған өкілдер «Әзербайжанмен бірігудің кез келген мүмкіндігін қатаң түрде қабылдамады». 25 наурызда Әзербайжанның «Зангезурға қарсы» қайтадан әрекет етуге ниетті екенін білген Армения Республикасының агенттері Қарабақта «сәтсіз» көтеріліс ұйымдастырды, нәтижесінде Шушаның армян халқы қырғынға ұшырап, қоныс аударды. Армян көтерілісшілері Ханкенд пен Шушадағы әзербайжан гарнизондарын ығыстыра алмады, алайда Таулы Қарабақтың ауылдық жерлері жергілікті билікте болды. Қызыл Армия шекарасында орналасқанмен, Әзербайжан армиясы көтерілісті басу үшін Қарабаққа бет алды. Армения армиясына Ереван көтерілісшілерге көмектесуді бұйырды, бірақ Қызыл Армияның ультиматумы – ол Әзербайжан армиясын советтендіруінен кейін оны ығыстырды – Арменияның Таулы Қарабақтан шегінуіне себеп болды. Аймақтың армян тұрғындары көтерілістің салдарынан туған «қайта орналасу мен қирату» үшін Армения Республикасының агенттері мен дашнақтарды айыптады. «Түрік-әзербайжан агрессиясы» салдарынан 1918-1920 жылдары Таулы Қарабақтың халқы 20 пайызға азайды. 1920 жылдан бастап, әзербайжандық күштер 1920 жылдың 22 ақпанында Ханкендте армяндарға қарсы қырғын жасады, нәтижесінде 400 адам қаза тапты, ал 1920 жылдың 22-26 наурызында Шушада 500 адам қаза тапты. 1920 жылдың 11 сәуіріне дейін Таулы Қарабақтағы 30 ауыл әзербайжандық күштер тарапынан көтеріліс салдарынан «қиратылды», 25 мың адам үйсіз қалды (оның ішінде Шушадан шамамен 6 мың босқын). 1920 жылдың 5 сәуірінде Қарабақтағы жағдайды жеңілдету үшін Қазахтағы әзербайжандық күштер Армениямен екі апталық шекаралық қақтығысты бастады, оның барысында олар стратегиялық биіктіктерді басып алып, армян ауылдарын басып алып өртеп жіберді. 9 сәуірде атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілсе де, әзербайжандық күштер бірнеше ауылды әлі де басып алды, Арменияны әзербайжандық елді мекендеріне шабуыл жасады деп айыптады. 18 сәуірде Дилижан мен Қазақстанның өкілдері барлық қоныс аударған тұрғындарды қайтару және бұрынғы шекараны қалпына келтіруді көздейтін 11 тармақты атысты тоқтату келісіміне келді, осылайша қақтығыстарды тоқтатты.

As the Paris Peace Conference was inconclusive on the status of Nagorno Karabakh, Azerbaijani governor general Khosrov bey Sultanov dissolved the region's autonomy and on 19 February 1920 issued an ultimatum to the local Armenians to accept permanent inclusion within Azerbaijan. The ultimatum was accepted by 45 Armenian representatives in Shusha, however, was rejected by representatives who had gathered in Shosh who "categorically rejected any possibility of union with Azerbaijan". Receiving news that Azerbaijan intended to "move against Zangezur" again on 25 March, agents from the Armenian republic organised an "abortive" rebellion in Karabakh that led to the massacre and displacement of Shusha's Armenian population. The Armenian rebels failed to oust Azerbaijani garrisons in Khankend and Shusha, however, the countryside of Nagorno Karabakh was under local control. The Azerbaijani army, despite the Red Army being stationed on its frontiers, moved towards Karabakh to put down the rebellion. The Armenian army was ordered by Yerevan to assist the rebels, however, an ultimatum by the Red army—which supplanted the Azerbaijani army following the latter's sovietisation—prompted an Armenian retreat from Nagorno Karabakh. The region's Armenian inhabitants blamed the Armenian republic's agents and the Dashnaks for "dislocation and ruin" that came as a result of the uprising. As a result of "Turkish–Azerbaijani aggression", Nagorno Karabakh's population had declined by 20 percent in 1918–1920. Since 1920, Azerbaijani forces carried out massacres against Armenians in Khankend on 22 February 1920 leaving 400 dead, and Shusha from 22–26 March 1920 leaving 500 dead. By 11 April 1920, 30 villages in Nagorno Karabakh had been "devastated" by Azerbaijani forces as a result of the uprising, leaving 25 thousand homeless (including nearly 6 thousand refugees from Shusha). On 5 April 1920, to relieve pressure in Karabakh, Azerbaijani forces in Qazax initiated 2 week long border clashes with Armenia during which they occupied strategic heights, and occupied and burned Armenian villages. Though a ceasefire was reached on 9 April, Azerbaijani forces occupied several other villages, whilst accusing Armenia of attacking Azerbaijani settlements. On 18 April, officials from Dilijan and Qazax agreed on an 11 point ceasefire agreement that included the repatriation of all displaced residents and the restoration of the former boundary, thereby ending the clashes.

Май көтерілісі

1920 жылдың сәуір айының соңында Қызыл Армияның Әзірбайжанға басып кіруіне ынталанған Авис Нурижанян бастаған армян большевиктері мамыр айында көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліске дейін болған оқиғалар 1920 жылдың 1 мамырында, Халықаралық жұмысшылар күнінде басталды, онда большевиктер түрлі қалаларда Дашнақ үкіметіне қарсы демонстрациялар өткізді. 10 мамырда Александрополде Арменияны Кеңес мемлекеті деп жариялаған революциялық комитет құрған большевиктермен біріккеннен кейін көтеріліс күшейді. Капитан басқаруымен "Вардан Зоравар" бронепойызы да большевик көтерілісшілеріне қосылды. Большевиктер сондай-ақ Қарс және Сарықамыш қалаларын басып алды. 1920 жылдың 5 мамырында Хатисян кабинеті отставкаға кетіп, Хамо Оханжанян басшылығымен толығымен Дашнақтардан құралған жаңа кабинет құрылды. Арменияда төтенше жағдай сақталғандықтан парламент үкіметке қатысты өкілеттіктерден бас тартты. Себух Нерсесян көтерілісті басу үшін қолбасшы болып тағайындалды. 13 мамырда Себухтың жасағы Александрополға жетті, ертеңіне көтерілісшілер қаладан қашып, үкіметтік күштер кіріп тәртіп орнатты. Көтеріліс басшылары, оның ішінде Саргис Мусаелян және Гукас Гукасян, 4 маусымда Кеңес үкіметі "коммунистерді қуғындау жалғаса берсе" дипломатиялық қарым-қатынастардың "нашарлайтыны" туралы ескерткендіктен және сол кезде Ресей мен Әзірбайжанда бірнеше танымал Дашнақтар тұтқындалғандықтан, бастапқыда тұтқынға алынды. Сонымен қатар, Арменияның ішкі жағдайы үкімет беделін жоғалтуына байланысты нашарлады. Кеңес тарихнамасында көтеріліс "жайылмалы түрде мақталып, қатаң сыналып" бағаланды, соңғысы нашар ұйымдастырылуы мен шешім қабылдамауына байланысты болды. Сыншылар "Армениядағы большевизм тек зиялылардың ойларында ғана болды" деген пікірге келді.

Жазғы науқандар

1920 жылдың 18 маусымында, сәуір айында Қызыл Армияның Әзірбайжанға басып кіргеніне бірнеше ай өткен соң, Армения Ереванның оңтүстік-батысында, Ереваннан тыс орналасқан көтерілісшілерге армян билігіне бағыну туралы ультиматум қойды. Ультиматумға жауап келеді деп күтпеген армян әскері, келесі күні көтерілісшілердің ауылдарын қайтарып алу үшін шабуылға шықты. Армениялықтар 21 маусымда жеңіске жетіп, Ереванның шеткері аймақтарын бақылауға алды, нәтижесінде әзірбайжан халқы көршілес Сурмалу уезіне қашуға мәжбүр болды. Ереван маңындағы армян әскерінің көтерілісшілерге қарсы шабуылымен бір уақытта, Пенектегі көмір қорларын басып алуға әрекет жасалды. Арменияның мұсылман аймақтарын интеграциялау саясаты бейбіт азаматтық қосылу және жергілікті автономия мен әскери басып алу және қауіп-қорқытулар арасында екіге бөлінді, ақырында Пенек жағдайында соңғы саясат басымдық алды. Армения және түрік тараптары ауданда түрік әскерлерінің болуын растады; осыған қарамастан, 1920 жылдың 19 маусымында Олти уезінің батыс жартысын басып алуға арналған армян шабуылы басталды. 22 маусымда армян әскері Пенекке жетіп, түрік-күрділерді қуып шығып, Олту өзенінде жаңа армян-түрік шекарасын белгіледі. Зангибасар мен Пенектегі жетістіктері армения үкіметіндегі милитаристтік топтардың ықпалын күшейтті, сондықтан әскер Ведибасар және Нахшыван аудандарын қайтаруға дайындалды; 11 шілдеде біріншісіне шабуыл басталды, ал келесі күні армян күштері ауданды және Боюк Ведині қайтарып алды, Volchi vorota (Lang ru) тау жолындағы Ериван және Шарур-Даралайаз аудандарының шекарасына жетті. Бұл жергілікті мұсылмандардың тағы да қашуына себеп болды, енді олар оңтүстікке қарай Шарурға қашты. 14 шілдеде армян әскері Volchi vorota арқылы Шарур ауданына шабуыл жасады, оны 2 күннен кейін басып алды, ал жергілікті тұрғындар Арас өзенінен Иранға қашты. Армениялықтар Нахшыван уезіне енуге асыққанда, Нахшыванның Ұлттық Кеңесі бейбітшілікке шақырды, бірақ келіссөздер Арменияның шабуылын ғана кешіктірді, содан кейін Нахшыванның солтүстік-батысындағы Шахтақты қаласы басып алынды. Осы кезде Әзірбайжанды бұрын советтендірген Кеңес Ресейінің 11-ші армиясы Кемалисттік Түркиямен байланыс орнату үшін оңтүстік Нахшыванға жетті. "Нахшывандағы Кеңес Ресейі мен Қызыл Түркияның біріккен әскерлерінің" қолбасшысы полковник Тархов Шахтақтыдағы армян әскеріне сөз сөйлеп, Нахшыванның қалған бөлігінде Кеңес үкіметін жариялады, осылайша армян әскери науқаны аяқталды.

On 18 June 1920, some months after the Red Army invasion of Azerbaijan in April, Armenia issued an ultimatum to the rebels outside Yerevan some southwest of Yerevan to submit to Armenian rule. Having no expectation that the ultimatum would be answered, the Armenian army launched an offensive to recapture the rebelling villages on the following day; the Armenians were victorious on 21 June and had secured the peripheries of Yerevan, leading the Azerbaijani population to flee into the neighbouring Surmalu uezd to Aralık to avoid retribution. Occurring simultaneously with the Armenian counteroffensive against insurgents near Yerevan, an attempt was made to seize the coal reserves in Penek. Armenian policy towards integration of Muslim areas was split between peaceful civilian incorporation with local autonomy and military invasion and threats, ultimately, the latter policy prevailed in the case of Penek. Armenian and Turkish reports confirmed the presence of Turkish soldiers operating in the district; in spite of this, the Armenian offensive to capture the western half of the Olti district began on 19 June 1920. By 22 June, the Armenian army had converged on Penek and ousted its Turko Kurdish defenders, setting the new Armenian–Turkish frontier at the Oltu river. The voices of the militaristic factions in the Armenian government were strengthened by the successes in Zangibasar and Penek, therefore, the army prepared to retake the districts of Vedibasar and Nakhchivan; the advance into the former began on 11 July and by the next day, Armenian forces had recaptured the district and Boyuk Vedi, reaching the boundary of the Erivan and Sharur Daralayaz districts at the mountain pass known as the Volchi vorota (Lang ru)—this again caused the local Muslims to flee, now southward to Sharur. On 14 July, the Armenian advance continued through the Volchi vorota into the Sharur district, capturing it 2 days later whilst the locals fled across the Aras river into Iran. Before the Armenians could advance into the Nakhichevan uezd proper, the national council of Nakhchivan appealed for peace, however, the negotiations only served in delaying Armenia's advance, after which the town of Şahtaxtı some northwest of Nakhchivan was captured. By this time, the 11th Army of Soviet Russia which had previously sovietised Azerbaijan reached southern Nakhchivan to form a link with Kemalist Turkey. Colonel Tarkhov, the commander of the "united troops of the Soviet Russia and Red Turkey in Nakhichevan" addressed the Armenian army in Şahtaxtı, proclaiming Soviet rule over the rest of Nakhchivan, thereby ending the Armenian campaign.

Тану

Ешбір ел Арменияға мандатты қабылдауға дайын болмағандықтан, бейбітшілік конференциясы тек Ерзурум, Ван, Битлис және Трапезонт вилайеттерін ғана тағайындауға шешім қабылдады, ал нақты шекараны американдық президент Вудро Вильсон анықтауға тиіс болды. Понт гректері Понтты Арменияға беру туралы шешімге наразы болғанмен, "грек және армян шенеуніктер Понттағы автономиялық басқару үшін жеткілікті кепілдіктер арқылы мәселені шеше алатындарына сенімді болды". 1920 жылғы 10 тамызда Париждегі армян өкілдері Севр келісімшартына қол қойып, оны заң жүзінде мойындады, соның арқасында Арменияның шекарасы "60 000 шаршы мильге немесе 155 000 шаршы шақырымға дейін кеңейді, бұл шамамен Чехословакия немесе Иллинойс штатының ауданымен тең". Ұлттар Лигасының Арменияның ұйымға қосылу өтінішін талқылау барысында "Уилсонның шешімі аумақты қазіргі 70 551 шаршы километрден немесе 26 305 (іс жүзінде 27 232) шаршы мильден 214 000 шаршы километрге немесе 80 000 (іс жүзінде 82 604) шаршы мильге дейін ұлғайтуы мүмкін" делінген. Хьюсеннің мәліметінше, Османдық территориясы армяндарға бөлінген жердің жалпы ауданы құрады. Репортер Татул Акопян мәлімдемесіне сәйкес, барлығы бөлінген. Армения–Әзербайжан–Грузия арасындағы аумақтық даулар бойынша келісімнің 92-бабында, егер мемлекеттер Арменияның батыс шекарасын белгілеу кезінде "тікелей келісімге" келе алмаса, шекараны "Басты Одақтас державалар" төрелік етуі көзделген. 1920 жылғы 10 тамызда Армения батыс шекарасын белгілеген Севр келісімшартына қол қойған күні, Кеңес Ресейімен "алдын ала" шығыс шекарасын белгілеген келісімге де қол қойылды; бұл келісім Зангезур және Қазақстандағы кеңестік-армян қақтығыстарын тоқтатуды, Арменияның 1920 жылғы 30 шілдеде "иеленген" Шахтахты–Хок–Азнабайұрт–Барджруни–Күкү–Горайк сызығын және Қазақстанда "басып алуын" қарастырды. Келісім сондай-ақ Қарабақ, Нахчиван және Зангезурді Ресейдің тұрақты шекаралық келісімге зиян келтірмей басып алуы тиіс даулы аудандар деп таныды. Армения одақтас елдер арасындағы келісімге байланысты туған "көтеріліске" жауап ретінде "барлық тараптан көрсетілген ерекше қысымды және армян армиясының жалғыз және көп есе санда басымдығын ескере отырып, үкімет уақыт ұту үшін уақытша келісімді қабылдады. Армения, бұл ретте большевиктерге қарсы бекем саясатын сақтап қалады".

As no country was willing to assume the mandate over Armenia, the peace conference decided to only assign it the vilayets of Erzurum, Van, Bitlis, and Trebizond, with the precise boundary to be arbitrated by American president Woodrow Wilson. Although the Pontic Greeks were unhappy with the decision to assign Pontus to Armenia, "Greek and Armenian officials were confident that the issue could be resolved through adequate guarantees for an autonomous administration in the Pontus". On 10 August 1920, Armenian representatives in Paris signed the Treaty of Sèvres, thereby granting it de jure recognition and assigning it , thus expanding Armenia's borders to "60,000 square miles or 155,000 square kilometers, roughly equivalent to the country of Czecho Slovakia or the state of Illinois". During the League of Nations's discussions regarding Armenia's application to join the organisation, it was stated that "Wilson's award might expand the territory from the existing 70,551 square kilometers, or 26,305 (actually 27,232) square miles, to as much as 214,000 square kilometers, or 80,000 (actually 82,604) square miles". According to Hewsen, the Ottoman territory awarded to Armenian totalled According to reporter Tatul Hakobyan, a total of were awarded. For the Armenia–Azerbaijan–Georgia territorial disputes, Article 92 of the treaty provided for the arbitration of frontiers by the "Principal Allied Powers" if the states couldn't determine it themselves through "direct agreement" by the time of the delineation of Armenia's western frontier. On 10 August 1920, the same day that Armenia signed the Treaty of Sèvres which set their western frontier, a treaty with Soviet Russia was signed which set their "preliminary" eastern frontier; the agreement provided for an end to Soviet–Armenian clashes in Zangezur and Qazax, for Armenia to "occupy" the Şahtaxtı–Xok–Aznabyurt–Bardzruni–Kükü–Gorayk line and in Qazax, "the line they held on 30 July" of 1920. The treaty also recognised Karabakh, Nakhchivan, and Zangezur as disputed districts that Russia was to occupy without prejudicing the permanent border settlement. Armenia, in reaction to the "furor" among Allied circles caused by the treaty, stated that "In view of the extraordinary pressure exerted from all sides and the fact that the Armenian army was alone and heavily outnumbered, the government had accepted the temporary arrangement in order to win some time. Armenia would nonetheless maintain its firm anti Bolshevik policies".

Түрік шабуылы

Уақытша Осман үкіметі Севр келісімін ратификациялауға қолдау таба алмағаннан кейін, 1920 жылдың 28 қыркүйегінде Анкара үкіметінен «Арменияны физикалық және саяси тұрғыдан жою» бұйрығы алған Казым Карабекир басқаратын Осман армиясының XV корпусының қалдықтары Арменияға басып кірді. Түрік әскерінің Сарықамыстағы сәтсіз әрекеттерінен кейін, Арменияның әскери басшылығы, Сарықамыстағы және Олти Мерденектегі 2,5 мың және 1,5 мың сарбазының осы позицияларды ұстап тұруға жеткілікті емес деп санады, біріншісінен эвакуацияланып, түріктердің шабуылдайтынына сенген Селімге қайта шегінді. Армения әскері азаматтық халықты ертіп, шығысқа қарай қорғанысқа қолайлы жағдайларға шегінді. Қарабекир жетістіктерін Кемалға хабарлағаннан кейін, Кемал одақтастардың немесе Ресейдің араласуынан қауіптеніп, шабуылды уақытша тоқтатуға бұйрық берді. Түрік жеңісі «армяндар түрік қарсылық қозғалысын дұрыс бағаламаған және өз күштері мен мүмкіндіктерін асыра бағалаған» екенін көрсетті. 30 қыркүйекте Армения 35 жасқа дейінгі ер адамдарды жұмылдырды. Түрік әскерінің Мерденек, Сарықамыс және Кағызманға жасаған шабуылдары салдарынан шамамен 50 мың армян қоныс аударды. Американың жоғарғы комиссары Марк Бристолдың айтуынша, «армяндар жазда Олтиге кіріп, қиындықтарды бастаған». Грузия баспасөздері түрік шабуылын айыптағанмен, Грузия «өз тағдырын қоршауға алынған армяндармен байланыстыруға» құштар емес еді. Түрік елшілері Грузия үкіметіне Түркия оларға ешқандай қауіп төндірмейтініне және Грузияның «Армениямен даулы аумақтарды» басып алуына қарсы емес екеніне сендірді. Грузия армяндар бақылап тұрған Ардахан ауданында өзінің билігін орнатуға тырысқан, бірақ сәттіліктері шектеулі болды. Соғыс кезінде Армения армиясы 40 мың адамнан, оның ішінде 33 генерал, 2 мыңнан астам офицер және 66 полковниктерден тұрды. Алайда, армияның құрылымы «үлкен, консервативті офицерлер корпусымен және классикалық шайқас стратегияларына үйренген» еді. 14 қазанда түрік армиясы шабуылды қайта бастап, Мерденек-Селім-Кағызман желісіне жетті. 27 қазанда Карабекир армяндарды айналып өтіп, Карс қаласына шабуыл жасады. 24 қазанда Сурмалуға түрік әскерінің күшті шабуылы басталды, бірақ Дро басқарған күштер екі күннен кейін шабуылды қайтарды. 29 қазанға қарай Карс үш жағынан қоршалды, бірақ жақсы қаруланған және шабуылға төтеп беруге дайын болды. Карстың әскери кеңесі қаланың 40 мың тұрғынына «әскерлердің рухын түсірмеу және үрей тудырмау үшін» эвакуациялануға тыйым салды. 30 қазанда түрік армиясы «жаулап алу мүмкін емес» деп есептелген Карс қаласын басып алды, «бұл Арменияның туы Карс цитаделі үстінде соңғы рет желбірейтін күні болды». Француз дереккөздерінің мәліметінше, «шаршаңқылық, аштық, киім-кешек және жабдықтардың жетіспеушілігі» Карсты қорғаған 25 мың сарбазды әлсіздетіп, 12 мың түрік әскерінің оны басып алуына мүмкіндік берді. Карс түскеннен кейін мыңдаған офицерлер тұтқындалды, олардың 2 мыңы мәжбүрлі еңбек пен интернацияға Эрзурумға жіберілді. Шабуылдан кейін 1500 армян қаза тапты, оның 500-і қаза болды. Екі айдың ішінде Армения «жеңіліске ұшырап құлады»; Қарабекир 1920 жылдың 3 желтоқсанында Арменияға Александрополь шартын таңды, осы шарт бойынша Армения Севр келісімін жоққа шығарды және тек Ереван провинциясымен шектелді, соның салдарынан Карс, Нахчиван және Сурмалудан бас тартты. Келісімнің басқа шарттары Арменияны түрік мемлекетінің қарапайым құралына айналдырды. Алайда, келісім өткен күні елді советтік үкіметке айналдырған Еревандағы жаңа билік тарапынан кейіннен жарамсыз деп жарияланды. «Түрік және, болжам бойынша, коммунистік қырғындардың салдарынан» 200 мың армян қаза тапты. Басқа бір бағалау бойынша, соғыс кезінде түрік армиясының салдарынан 100 мың армян қаза тапқан. Түрік-неміс тарихшысы Танер Акчам 1961 жылғы совет энциклопедиясында қаза болғандардың саны 198 мыңға жетеді деп жазған. Тарихшы Кристофер Дж. Уокердің бағалауынша, 1919 және 1922 жылдар аралығында қырғынға ұшыраған армяндардың саны «шамамен» 250 мыңға жетеді. Совет тарихшысы Завен Коркотянның мәліметінше, 1919 жылы қазіргі Армения аумағында 961 677 адам тұрған, бұл Арменияның 1919 жылдан 1920 жылдың соңында советтік үкіметке айналғанға дейін халқының 241 677 немесе 25 пайызын жоғалтқанын көрсетеді.

After the provisional Ottoman government failed to win support for ratification of the Treaty of Sèvres, remnants of the Ottoman Army's XV Corps under the command of Kâzım Karabekir, who had orders from the Ankara Government to "eliminate Armenia physically and politically", invaded Armenia on 28 September 1920. After unsuccessful Turkish manoeuvres in Sarıkamış, Armenian military command, not believing its 2.5 thousand and 1.5 thousand man garrisons in Sarıkamış and Olti Merdenek, respectively, were enough to hold those positions, evacuated the former, falling back to Selim where they believed the Turks would strike. Accompanying the civilian population, Armenian forces retreated eastwards to more defensible positions. After Karabekir announced his successes to Kemal, the latter ordered a temporary halt to the invasion, fearful of Allied or Russian intervention. The Turkish victory had indicated that "the Armenians had underestimated the Turkish resistance movement and overestimated their own strength and potential". On 30 September, Armenia mobilised men up to 35 years old. The Turkish attacks on Merdenek, Sarıkamış, and Kağızman displaced some 50 thousand Armenians. According to American High Commissioner Mark Bristol, "the Armenians had started the trouble by moving into Olti in the summer". Though the Georgian press had denounced the Turkish invasion, Georgia was averse to "tie its fate with that of the beleaguered Armenians". Turkish envoys assured the Georgian government that Turkey would present no threat to them, and wouldn't object to Georgia occupying "certain territories in contention with Armenia". Georgia had already attempted to assert its authority in Armenian held Ardahan, though with limited success. During the war, the Armenian army fielded 40 thousand men, including 33 generals, more than 2 thousand officers, and 66 colonels. However, the army's structure was "top heavy with a large, conservative officer corps accustomed to classical battle strategies". On 14 October, the Turkish army resumed its offensive, reaching the Merdenek Selim Kağızman line. On 27 October, Karabekir attacked towards Kars, flanking the Armenians. On 24 October, a concerted Turkish attack began on Surmalu, however, Dro's forces repelled the attack 2 days later. By 29 October, Kars was surrounded on three sides, however, was well armed and prepared to withstand an assault. The military council of Kars prohibited the 40 thousand inhabitants of the city from evacuating "not to undermine troop morale or give cause for panic". On 30 October, the Turkish army occupied the city of Kars, "which was supposed to be impregnable", "it was to be the last day the Armenian flag would fly over the citadel of Kars". According to a French source, "fatigue, starvation, lack of clothing and equipment" disorganised the 25 thousand men defending Kars, enabling its capture by 12 thousand Turks. The fall of Kars led to the capture of thousands of officers, 2 thousand of whom were taken to Erzurum for forced labour and internment. There were 1,500 Armenian casualties after the attack, of whom 500 were killed. In the span of two months, Armenia "lay prostrate in defeat"; Karabekir imposed on Armenia the Treaty of Alexandropol on 3 December 1920, whereby the latter denounced the Treaty of Sèvres and was confined to the province of Yerevan, thereby ceding Kars, Nakhchivan, and Surmalu. The other terms of the treaty effectively made Armenia a Turkish puppet state. However, the treaty was later declared null by the new authorities in Yerevan who had sovietised the country the previous day. "In consequence of Turkish, and, presumably, Communist, massacres", 200 thousand Armenians were massacred. Another estimate places the number of Armenians massacred by the Turkish army during the war at 100 thousand. Turkish–German historian Taner Akçam mentions a 1961 Soviet encyclopedia that places the death toll at 198 thousand. An estimate by historian Christopher J. Walker places the number of Armenians massacred between 1919 and 1922 at "probably" 250 thousand. According to Soviet historian Zaven Korkotyan, the territory of present day Armenia had a population of 961,677 in 1919, indicating that Armenia lost 241,677 or 25 percent of its population from 1919 to its sovietisation in late 1920.

Кеңесшілдік

Серго Орджоникидзенің рұқсатымен Ревком бөлімдері 1920 жылдың 28-29 қарашасында түнде Қазақстаннан Арменияға қарай жылжыды. 29 қарашада Ревком өзінің декларациясын жариялады, Арменияда Кеңес үкіметін жариялап. Декларация былай басталды: Хованнисянның сөзінше, декларацияда «Әзірбайжан және Түркиямен қарым-қатынаста жаңа дәуірдің басталуы атап өтілді. Арменияда Кеңес үкіметінің орнауы барлық даулы мәселелерді жоюға және армян және әзербайжан жұмысшылары мен шаруалары арасындағы қан төгілудің аяқталуына әкелер еді». 30 қарашада әзербайжандық революционер Нариман Нариманов «Таулы Қарабақ, Зангезур және Нахичеванды Армения Социалистік Республикасының құрамына кіргізу керек» деген жарлық шығарды. Бұл шешім «кеңестік халықтар отбасында шекаралардың маңызы болмағандықтан» қабылданды. 1920 жылдың 2 желтоқсанында Армения үкіметіне кеңестік ультиматумның қаупі туғандықтан, билікті беру кешкі сағат 6-да ұйымдастырылды, осыған орай Армения «тәуелсіз социалистік кеңес республикасы болып жарияланды», Армениядағы «барлық әкімшілік тәртіп» Ревкомқа берілді, «Дашнакцүтиун партиясының және Армениядағы басқа социалистік партиялардың мүшелері осы партияларға жататындықтары үшін қандай да бір қуғынға ұшырамайды», ал «Советтік Ресей үкіметі Арменияның тәуелсіздігін қорғау үшін қажетті әскери күштерді шоғырландыру үшін дереу шаралар қабылдайды». Александрополь шарты Арменияда Кеңес үкіметі орнағаннан кейін қол қойылғанмен, ратификацияланбағандықтан, Ревком оны «жылдам жоққа шығарды». 1921 жылдың қаңтар айында советтендіру шарттарын бұза отырып, «офицерлер корпусының көп бөлігі» Ресейге жер аударылды. 28 ақпанда Қызыл армия Грузияда көтеріліс ұйымдастырған кезде, бұрынғы премьер-министр Симон Врацян басқаратын кеңеске қарсы көтерілісшілер Ереван аудандарында бақылауды алып, Қызыл армияны шегінуге мәжбүр етті. Врацян Батыс пен Түркияға үндеу жасады, соңғысынан Александрополь шартында Арменияға көмек көрсетуге қатысты міндеттемелерін орындауды сұрады, бірақ ешқайсысы жауап бермеді. Грузияны басып алғаннан кейін Қызыл армия назарын көтеріліске бұрды. 2 сәуірде «мыңдаған жауынгерлер мен азаматтар» соңғы тұру үшін Зангезурге қарай бет алды. Армения Ревкомының төрағасы Александр Мясникиян Таулы Арменияға Зангезурды сақтап қалуға кепілдік беріп, амнистия ұсынды. 1921 жылдың 16 шілдесінде көтерілісшілер жеңіліп, Арас өзенінен Иранға шегінді. Егер Армения Грузияның Батумиді сақтап қалғаны сияқты Карсты ұстап қалған болса, ол «Совет Армениясына қосылуы мүмкін еді». Врацянның сөзінше, Армения «большевиктік балға мен түрік тірегінің» арасында қалған.

With Sergo Ordzhonikidze's approval, Revkom units advanced into Armenia from Qazax on the night of 28–29 November 1920. On 29 November, the Revkom issued its declaration, proclaiming Soviet rule in Armenia—the declaration began as follows:

According to Hovannisian, the declaration "emphasized the beginning of a new era in relations with Azerbaijan and Turkey The establishment of Soviet order in Armenia would lead to the elimination of all disputed questions and the end of bloodshed among the Armenian and Azerbaijani workers and peasants". On 30 November, Azerbaijani revolutionary Nariman Narimanov issued a decree stating that "Mountainous Karabagh, Zangezur, and Nakhichevan have to be considered a part of the Armenian Socialist Republic"—this cession was done "because boundaries had no meaning among the family of Soviet peoples". On 2 December 1920, due to the threat of a Soviet ultimatum to the Armenian government, the transfer of power was arranged at 6 o'clock in the evening, whereby, Armenia would be "proclaimed an independent socialist soviet republic the entire administrative order in Armenia" would pass to the Revkom, "members of the party Dashnaktsutiun and of other socialist parties in Armenia will not be subjected to any repression for their belonging to these parties", and "the Government of Soviet Russia will take immediate measures to concentrate the military forces needed to defend the independence" of Armenia. As the Treaty of Alexandropol had been signed after the establishment of Soviet rule in Armenia and hadn't been ratified, the Revkom "quickly repudiated" it. In January 1921, in violation of the terms of the sovietisation, "much of the officer corps" were sent into exile in Russia. On 28 February, whilst the Red army incited a revolt in Georgia, anti Soviet insurgents led by the erstwhile prime minister Simon Vratsian gained control of the countryside of Yerevan, forcing the Red Army to retreat. Vratsian made appeals to the West and Turkey, calling the latter to honour its commitment in the Treaty of Alexandropol to come to Armenia's aid, however, all were unanswered; after conquering Georgia, the Red army turned its attention to the revolt. On 2 April, "thousands of fighters and civilians" moved towards Zangezur for a final stand. Alexander Miasnikian, the head of the Armenian Revkom offered amnesty and assurances regarding the retention of Zangezur to Mountainous Armenia—on 16 July 1921, the rebels folded, retreating over the Aras river into Iran. If Armenia had held onto Kars, similarly to Georgia had held Batumi, it "might have been incorporated into Soviet Armenia". According to Vratsian, Armenia had been caught between "the Bolshevik hammer and the Turkish anvil".

Халық саны

1918 жылы Батум келісімі бойынша Арменияның аумағы 679 мың тұрғынымен, сондай-ақ 600 мың қашқынмен шектелді. Арменияның шақырылған тәуелсіздігі кезеңінде халық санағы жүргізілмеген, бірақ 1918 жылғы халқы 900 мыңға жуық деп есептелді. Оның ішінде 500 мың орыс армяны, 300 мың түрік Армениясынан келген қашқын, 100 мың мұсылман (көптеген азербайжандар, түріктер және күрдтер) болды. Тарихшы Джордж Бурнутианның мәліметінше, 1918 жылғы Армения республикасының этникалық құрамы бойынша ресми деректер келесідей: армяндар – 669 871; татарлар – 365 841; түріктер – 8000; күрдтер – 36 508; езидтер – 12 624; орыстар, грузиндер, гректер және цыгандар – 21 854. 1919 жылы Арменияның талап еткен аумағындағы халық саны 2 159 000 адамды құрады. Құлаған кезде Арменияның халқы қазіргі Арменияның көп бөлігі, Карс және Ығдыр облыстары, сондай-ақ Түркияның Ардахан облысының Чылдыр және Гөле аудандарында 1,5 миллион адамды құрады. Нахичеван, Таулы Қарабақ, Зангезур, Қазақ, Олту және Лори аймақтары «даулы бақылауда» болды. 1922 жылы жарық көрген «Британ энциклопедиясы» бойынша, 1919 жылғы Армения (Ереван және Карс облыстарының бөліктерінен тұрады) 1,51 миллион халқына ие болды. 1918–1920 жылдардағы «соғыстар мен азаматтық қақтығыстар, ашаршылық және аурулар» салдарынан 432 мың адам, яғни халықтың 36 пайызы «қырғынға ұшырады». Армения кеңестік үкіметке өткен кезде оның халқы 720 мың адамды құрады, оның 10 мыңынан астамы түріктер еді. 1922 жылдың күзінен бұрын 60 мың түрік Арменияға қайтарылды. Дашнактардың «тазалау» саясатының нәтижесінде «кемінде 200 мың» түрік пен күрд Армениядан қуылды. +Де-юре діни құрамыДіни топБатум келісімі бойыншаТерриториясыТалдаулы аумақСан%Сан% Армениялықтар470 00069.221 293 00059.89Мұсылмандар168 00024.74670 00031.03Ортодокс41 0006.04123 0005.70Басқалар73 0003.38ЖАЛЫБАР679 000100.002 159 000100.00 +Де-факто діни құрамыДіни топ19181919Сан%Сан% Армениялықтар800 00088.89795 00052.65Мұсылмандар100 00011.11575 00038.08Басқалар140 0009.27ЖАЛЫБАР900 000100.001 510 000100.00

In 1918, by virtue of the Treaty of Batum, Armenia was confined to a territory of containing 679 thousand inhabitants, in addition to 600 thousand refugees. Although no census was taken in Armenia during its brief independence, its population in 1918 was reliably estimated to be 900 thousand—500 thousand were native Russian Armenians, 300 thousand were Ottoman Armenian refugees, and 100 thousand were Muslims (predominantly Azerbaijanis, Turks, and Kurds). According to historian George Bournoutian, the official figures for the ethnic composition of the Armenian republic in 1918 were the following: Armenians – 669,871; Tatars – 365,841; Turks – 8,000; Kurds – 36,508; Yazidis – 12,624; Russians, Georgians, Greeks, and Roma – 21,854. In 1919, the projected population of Armenia in the of territory it claimed was 2,159,000. By the time of its collapse, Armenia had a population of 1.5 million in the territory of most of present day Armenia, the Kars and Iğdır provinces, and the Çıldır and Göle districts of the Ardahan Province of Turkey, and "disputed control" of Nakhchivan, Nagorno Karabakh, Zangezur, Qazax, Oltu, and Lori. According to the 1922 publication of the Encyclopædia Britannica, Armenia in 1919 (consisting of parts of the Erivan and Kars provinces) had a population of 1.51 million. As a result of "wars and civil clashes, hunger and diseases" of 1918–1920, 432 thousand people or 36 percent of the population were "exterminated". By the time of Armenia's sovietisation, it had a population of 720 thousand, little more than 10 thousand of whom were Turks. Before the autumn of 1922, 60 thousand Turks were repatriated to Armenia—"no less than 200 thousand" Turks and Kurds had been driven from Armenia due to the Dashnaks' policy of "cleansing". +De jure religious compositionReligious groupTreaty of BatumClaimed territoryNumber%Number%Armenians470,00069.221,293,00059.89Muslims168,00024.74670,00031.03Orthodox41,0006.04123,0005.70Others73,0003.38TOTAL679,000100.002,159,000100.00

+De facto religious compositionReligious group19181919Number%Number%Armenians800,00088.89795,00052.65Muslims100,00011.11575,00038.08Others140,0009.27TOTAL900,000100.001,510,000100.00

Тараптар

Армения саясатындағы басым партия Армения революциялық федерациясы немесе Дашнактар болды. Олардың бұл саладағы монополиясы 1919 жылғы Армения парламенттік сайлауы арқылы расталды. Дашнактар Армения республикасының барлық кабинеттеріндегі дерлік барлық лауазымды иеленді, алайда ұйым ғана емес, "монолиттік ұйым емес, ұлттық азаттық күресі үшін кең шатыр қызмет етті", сонымен қатар, бастапқыда "Түрік армяндарын азат ету үшін революциялық қоғам ретінде құрылды, ол заңды басқарушы орган ретінде құрылмаған және дамуы да көзделмеген". Партия "ұлтшылдық пен социализм арасындағы қайшылықтардан" және "интеллектуалдар мен партия басшылары арасындағы өркендеп келе жатқан араздықтан" зардап шекті. Бірақ, осы факторларға қарамастан, Дашнактар "бір жақты бейне жасауға үлкен мән берді". Либералды Конституциялық демократтар немесе Рамгавар шетелдік үстемдік салдарынан туған азапқа қарсы тұрып, таптық соғысқа қарсы болды – партия Арменакан партиясын және реформаланған Хунчак партиясының фракциясын сіңіргендіктен "жауынгерлік дәстүріне" ие болды. 1917 жылы орыс кадеттерінен құрылған Армения халық партиясы "таза буржуазиялық және революцияға қарсы" болды, екінші кабинеттегі лауазымдарды Дашнактармен бөлісіп, "либералды, эволюциялық реформалар бағдарламасын ұсынды және өз жақтастарын негізінен Тифлис пен Бакудің кәсіби сауда тобынан тартты". Армениядағы большевиктер Армения парламенттік сайлауын бойкоттап, Армения демократиясын "буржуазиялық парламентаризм" деп бағалады, осылайша "радикалдардың" Армения бөлімшесін бақылап отырғаны анық болды. 1919 жылдың соңғы жартысында Грузиядан қуылған большевиктер Арменияға жиналды; Арменияда барлығы 500-ге жуық большевик болды, олардың арасында аз үйлесімділік болды. Бұрынғы Ресей империясындағы әріптестері сияқты, олар Арменияның тәуелсіздігіне қарсы болды және елдің Ресеймен қайта бірігуін көздеді. Социал-демократтық Хунчак партиясы Шығыс және Батыс Армения мүшелерінің көп болуымен ерекшеленетін жалғыз марксистік партия болды. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан Шығыс Армениялық Хунчактар меншевиктерге немесе большевиктерге айналды – осы кезде Кавказдағы партия "ескі адалдардың кішкентай тобы және Ваннан келген бірнеше босқын мүшелерімен" біріктірілді. Батыс армяндары "Ереван республикасының және оның жергілікті тұрғындарының 'орысшылдығын' жек көріп", сондай-ақ "бостандыққа шыққан Арменияның үкіметі мен астанасы Каринде (Эрзерумда), Ванда немесе тіпті Киликиядағы ірі орталықта орналасуы керек, бірақ әрі қарай Ереванда емес" деп санайды. Армения социал-демократтары "марксизмнің тактикасы мен түсіндіруіне" байланысты келіспеушіліктерге байланысты 5 топқа бөлінді. Социал-демократтар большевиктер мен меншевиктер арасындағы ажылымнан әлсіреп, меншевиктермен біріктірілді. Интернационалист Аршак Зурабов меншевиктік социал-демократтардың Армения бөлімшесін басқарды, бірақ грузин меншевиктерінің сепаратистік және ұлтшылдық принциптерін сынағаннан кейін Тифлисіден қуылды және бірнеше аптадан кейін Ереванда тифтен қайтыс болды – "Армениядағы меншевизм өзінің ең шешен және сенімді жақтаушысының өлімімен жойылды". "Специфистер" деп белгіленген социал-демократтар "армяндарға әсер ететін ерекше тарихи және саяси факторлар армяндардың социализмге жеке көзқарасын және халықаралық қозғалыстағы ерекше ұлттық марксистік партияны ақтады" деп мәлімдеді. 1920 жылдың қаңтарында олар "Арменияның социал-демократиялық еңбек партиясын" құрды; большевиктер мен меншевиктерден айырмашылығы, Специфистер Арменияның тәуелсіздігін құптады және ғылыми социализмге ұмтылды. Специфист Давит Ананун Рамгавардың Батыс Арменияға назар аударуын сынай отырып, оның "Шығыс Армения республикасының өмір сүруіне және нығаюына байланысты" екеніне сенді. Әлеуметтік революционерлер немесе СР-лар ARF-ке ұқсас әлеуметтік-экономикалық көзқарастарға ие болды және Батыс Арменияны азат етуге назар аударғандықтан ARF-тен кеткен көптеген бұрынғы Дашнактардан құралды. Ресейдегі революцияға дейін СР-лар "шовинизм мен нәсілдік араздықты айыптады" және патшаның төрешілдігіне қарсы біртұтас майданға шақырды – олардың шақыруларына қарамастан, "Армения провинцияларында көзге түспеді". Кеңес Ресейіне жаны кіріп, көптеген СР-лар Совнаркомның заңдылығын мойындамады, Дашнактарға қарсылығын заңды түрде жалғастыруға уәде берді – осылайша, олар Дашнактар үшін "көріне бермейтін, тіпті пайдалы кедергіге" айналды.

The dominant party in Armenian politics was the Armenian Revolutionary Federation or Dashnaks—their monopoly in this sphere was confirmed through the 1919 Armenian parliamentary election. The Dashnaks held almost all posts in every cabinet of the Armenian republic, however, the organisation was not only "not a monolithic organization but had served as a broad umbrella in the cause of national emancipation", but also, was originally "created as a revolutionary society to emancipate the Turkish Armenians, it was neither structured as nor intended to evolve into a legal ruling organism". The party also suffered from "contradictions between nationalism and socialism" and "a widening rift between intellectuals and partisan chief"—despite these factors, the Dashnaks placed "great importance on showing a solid front". The liberal Constitutional Democrats or Ramgavar opposed class warfare in the face of suffering due to foreign oppression—the party had a "militant tradition" due to absorbing the Armenakan Party and a faction of the Reformed Hunchak Party. The Armenian Populist Party, formed in 1917 from the Russian Kadets were "purely bourgeois and antirevolutionary", and shared the posts of the second cabinet with the Dashnaks and "advanced a program of liberal, evolutionary reforms and drew its adherents primarily from among the professional commercial classes of Tiflis and Baku". Bolsheviks in Armenia boycotted the Armenian parliamentary elections, branding Armenian democracy "bourgeois parliamentarianism", thereby it was evident that "radicals" were in control of the Armenian branch. In the latter half of 1919, Bolsheviks expelled from Georgia gathered in Armenia; in all, there were some 500 Bolsheviks in Armenia with little coordination with one another. Akin to their colleagues throughout the former Russian Empire, they opposed Armenia's independence and sought the country's reunion with Russia. The Social Democrat Hunchakian Party was the only Marxist party that had significant Eastern and Western Armenian membership. However, following the events of World War I, Eastern Armenian Hunchaks became Mensheviks or Bolsheviks—by this time, the party in the Caucasus was held together by a "small circle of old loyalists and a few refugee members from Van". The Western Armenians "found repugnant the 'Russianism' of the Erevan republic and its native inhabitants", also believing that "the government and capital of liberated Armenia should be located in Karin (Erzerum), Van, or even a major center in Cilicia, but certainly not in Erevan". Armenian Social Democrats were divided into 5 groups due to disagreements regarding the "tactics and interpretations of Marxism". The Social Democrats were further weakened by the Bolshevik–Menshevik split, by virtue of which they remained aligned with the Mensheviks. Internationalist Արշակ Զուրաբով led the Armenian branch of the Menshevik Social Democrats, however, he was exiled from Tiflis after criticising the secessionist and nationalist principles of the Georgian Mensheviks and died in Yerevan from typhus weeks later—"Menshevism in Armenia evaporated with the death of its most eloquent and persuasive proponent". The Social Democrat branch known as the Specifists "maintained that unique historic and political factors affecting the Armenians justified a separate Armenian approach to socialism and a distinct national Marxist party within the international movement". In January 1920, they founded the "Social Democrat Labor Party of Armenia"; unlike the Bolsheviks and Mensheviks, the Specifists welcomed Armenian independence and strove for scientific socialism. Specifist Davit Ananun in ridiculing the Ramkavar's focus on Western Armenia believed that it "depended on the survival and strengthening" of the Eastern Armenian republic. The Social Revolutionaries or SRs had similar socio economic views to the ARF and were composed of many former Dashnaks who had left the ARF due to its focus on the emancipation of Western Armenia. Before the Russian Revolution, the SRs "decried the chauvinism and racial strife" and called for a united front against the autocracy of the Tsar—despite their appeals, they "scarcely made a ripple in the Armenian provinces". Whilst sympathetic to Soviet Russia, the majority of SRs didn't recognise the legitimacy of the Sovnarkom, vowing to continue its opposition to the Dashnaks in a legal form—thereby, they "became little more than an innocuous, perhaps even a useful, annoyance" to the Dashnaks.

Біріккен Армения актісі

1919 жылы 28 мамырда Армения Республикасының құрылған күнінің бірінші жылдығында, жаңадан құрылған мемлекеттің үкіметі Шығыс және Батыс Арменияның біртұтас екенін символдық түрде жариялады, Батыс Армения әлі де түріктердің толық бақылауында болғандықтан. Александр Хатисян оқыған мәлімдеме мынадай:

Әскери

Тифлис Армян Ұлттық Кеңесінің күш-жігерінің нәтижесінде 1917 жылдың соңы мен 1918 жылдың басында Осман шабуылына қарсы күресу үшін Армян Ұлттық Корпусы құрылды. 1917 жылдың 13 желтоқсанында Армян Ұлттық Корпусы құрылып, генерал Товмас Назарбекян қолбасшы болып тағайындалды, ал Драстамат Канаян қорғаныс министрі болды. Назарбекян реттелген армияны құруға көмектесу үшін Ресей Кавказ армиясындағы тәжірибесін пайдаланды. Осы корпустың бөлімдері Армения армиясының негізін қалады. Ресей армиясынан келген армян әскерге шақырылғандар мен еріктілер кейіннен Бірінші Республиканың қарулы күштерінің ядросын құрады. Батум шарттарының қатал талаптарына сәйкес Осман империясы Армения армиясының көп бөлігін демобилизациялады, тек шектеулі күшке ғана рұқсат берді және Армения әскерлерінің қызмет ете алатын аймақтарын да қатты шектеді.

Жетістіктер

Үкімет 1919 жылғы 1 шілдеде "Хайкоп" немесе "Хай Кооп" деп аталатын ауыл шаруашылығы кооперациясы агенттігін құрды. Хованнисянның сөзінше, "одақтың басшыларына жұмысшы табының сипатын баса көрсету тапсырылды. Бұл үшін бай шаруаларды (кулактарды) қозғалыстан шығарып, ауыл шаруашылығының еңбекшілерге тиесілі бөлімдерін дамыту қажет болды". Тұтыну кооперативтерінің "бірігуі" ретінде пайда болған Хай Кооп "өндіріс пен таратудың жергілікті агенттіктері, үкімет пен алғашқы өндірушілер арасындағы делдалдар, қоғамдық өзін-өзі жетілдіру мен халықтық демократияның тірегі" болуға тырысты. Ұйымды марксистік және басқа да ағымдағы ойшылдар басқарды. Кооперативтің белгілі мүшелері екі апта сайын "Хаястани Кооперация" атты журнал шығарды. 1919 жылдың соңына қарай кооператив 60 мың үй шаруашылығын және 200 мүшелік бірлестікті білдірді. 1920 жылы ел бойынша телеграф желілері жөнделіп, Карс, Каракилиса және Зангезурды байланыстыратын жаңа желілер жоспарланды. Телеграф желісінің кеңеюі соншалықты үлкен болды, үкімет 1920 жылдың қаңтарында оны бақылау үшін жеке министрлік құруға рұқсат берді. Көліктерге жарамды болу үшін жолдар жөнделді. 1919 жылдың қарашасына қарай Армения мен Грузия арасында күнделікті жолаушылар пойызымен қызмет көрсету мүмкін болды. 1918 жылдың соңында Армения ұлттық сот жүйесін қабылдады, онда "шағын талаптар мен дауларды шешу үшін сайланған келісім трибуналдары", ал жоғарыда – Әділет сарайы және кассациялық сот – Сенат болатын бірінші инстанцияның апелляциялық сотынан тұратын сот иерархиясы болды. Барлық мемлекеттік мекемелерде армян тілін қабылдау талабы орыс тілінде білім алған заңгерлер үшін "үлкен қиындық тудырды". 1919 жылдың мамырында үкімет елдегі алғашқы университеттің құрылу жоспарын қабылдады, онда тарих және филология, құқық, медицина және физикалық ғылымдар факультеттері ашылды. Ол 1920 жылдың 31 қаңтарында ашылды және сабақтар 1 ақпанда 8 профессор мен 200 студентпен басталды. Университет келесі оқу жылына дейін Александропольдің "сауда мектебінде" уақытша орналасқан. Білім және мәдениет министрі Никол Агбалян "мемлекеттік университеттің тарихи-филологиялық бөлімінің ашылуымен Армения батыстың ұлы өркениеттерімен ескі, дәстүрлі байланыстарды қалпына келтіруге үлкен қадам жасады" деді. Армения парламентіне мүше Социал-революциялық және Социал-демократтар партиялары Армения шіркеуінің білім берудегі дәстүрлі рөлін шектеуге тырысты – екі партияның мүшелері де шіркеу мектептерін таратуды қалады. Тек популистер ғана шіркеудің білім беру жүйесіндегі құқығын қорғады. Алайда Дашнак үкіметі "білім беру еркіндігіне сүйене отырып" шіркеуге тиесілі мүлікті иеленуден бас тартты, білім беру "діни білім беруге мүмкіндікпен секулярлық сипатта болады" деді. Дашнак депутаты Сахак Торосян "Дашнак депутаттарының көпшілігінің пікірін білдіре отырып", "шіркеуден қорқудың қажеті жоқ, өйткені армян либерализмі діни институттың саяси және әлеуметтік билігін құлатты. Оның рухани ықпалы әлі де болуы мүмкін, бірақ осы мәселені шешудің басқа да жолдары бар" деді. Парламент ақырында шіркеудің "қазірде жұмыс істеп тұрған мектептерді сақтап қалу" құқығын заңдастырды.

The government organised an agricultural cooperation agency known as the HayCop or Hai Koop on 1 July 1919. According to Hovannisian, "the union's executive was instructed to stress the working class nature of the movement by excluding rich peasants (kulaks) and developing facets of the rural economy which benefited the toilers". The Hai Koop, which came as an "amalgamation" of consumer cooperative groups, strove to serve as "local agencies of production and distribution, as intermediaries between the government and primary producers, and as mainstays of communal self improvement and popular democracy". The organisation was headed by intellectuals of Marxist and other backgrounds. Notable members of the cooperative published a biweekly journal called Hayastani Kooperatsiia By the end of 1919, the cooperative represented 60 thousand households and included 200 member associations. In 1920, of telegraph lines were repaired throughout the country, and new lines were planned to interconnect Kars, Karakilisa, and Zangezur. The telegraph line expansion was so expansive that the government authorised the creation of a separate ministry to oversee it in January 1920. Roads were repaired to become fit for car usage. By November 1919, daily passenger service via train was available between Armenia and Georgia. In late 1918, Armenia adopted a structure of a national judiciary whereby there would be "elected tribunals of conciliation to handle small claims and minor disputes", and a legal hierarchy consisting of a circuit court of the first instance , as the appellate court – the Palace of Justice , and the supreme court of cassation – the Senate The requirement of the adoption of the Armenian language in all government institutions "presented a more serious challenge" for jurists trained in the Russian language. In May 1919, the government adopted a plan to establish the country's first university with faculties of history and philology, law, medicine, and physical sciences—it was opened on 31 January 1920 and classes began on 1 February with 8 professors and 200 students. The university was temporarily located in the Alexandropol "school of commerce" until the next academic year. The minister of education and culture, Nikol Aghbalian, declared that "with the opening of the historico philological branch of the state university, Armenia was taking a major step toward restoring the old, traditional bonds with the great civilizations of the West". The Social Revolutionary and Social Democrat parties in the Armenian parliament attempted to restrict the Armenian church's traditional role in education—members of both parties desired the abolishment of parochial schools. Only the Populists defended the right of the church in the educational system. The Dashnak government, however, refused to appropriate church owned properties "based on the right of educational freedom", stating that education would be "secular in nature with allowance for optional religious training". Dashnak deputy Sahak Torosyan, in "voicing the opinion of most Dashnakist deputies", stated that "there was little to fear from the Church because Armenian liberalism had already overthrown the political and social power of the religious establishment. It might still have a spiritual hold, but there were other ways of dealing with that issue". The parliament eventually legislated the church's right to "retain schools that were already in operation".

Мұра

Сардарапат ескерткіші, Сардарабад шайқасы болған жерде орналасқан, Бірінші Республиканың символы болып табылады. Әр жылдың 28 мамырында Арменияның саяси жетекшілері мен мыңдаған қарапайым халық ескерткішке барып, Армения мемлекеттілігінің қайта жаралуын тойлайды. Армениялық-американдық жазушы Уильям Сароян "Арменияның Антранигі" атты әңгімесінде Арменияның Бірінші Республикасы туралы былай деп жазады: "Әрине, ол кішкентай ел, төңірегінен жаулармен қоршалған маңызды емес ел еді, бірақ екі жыл бойы Армения – Армения болды, ал астанасы – Ереван. Мыңдаған жылдар бойы Армения алғаш рет Армения болды".