Кеңес Армениясы тарихы

Кіріспе

Кеңес Одағының одақтық республикасы

Армения Кеңес Социалистік Республикасы, сондай-ақ Кеңес Армениясы немесе жай ғана Армения деп белгілі, Еуразияның Кавказ аймағында орналасқан Кеңес Одағының құрамына кірген республикалардың бірі болды. Кеңес Армениясы Әзірбайжан және Грузия Кеңес Республикаларымен, сондай-ақ тәуелсіз Иран және Түркия мемлекеттерімен шектесетін. Республиканың астанасы Ереван қаласы болды және онда отыз жеті аудан (район) бар еді. АрмКСР-нің ірі қалаларының қатарында Ленинкан, Кировакан, Граздан, Ечмиадзин және Капан қалалары болды. Республиканы Армения Коммунистік партиясы басқарды, ол Кеңес Одағы Коммунистік партиясының бөлімшесі еді. Кеңес Армениясы 1920 жылдың 2 желтоқсанында құрылды, бұл Армения Бірінші Республикасының қысқа ғана уақытқа созылғаннан кейінгі кеңестеуіне байланысты болды. Осы себепті тарихшылар оны Арменияның Екінші Республикасы деп жиі атайды. Республика көршілес Грузия және Әзірбайжанмен бірге КСРТ (Транскавказдық Социалистік Федеративтік Республикасы) құрамына кірді, ол КСРО-ның төрт негізгі республикасының бірі болды. 1936 жылы КСРТ таратылғаннан кейін Армения Кеңес Одағының толық құқықты республикасына айналды. Кеңес Одағының құрамында Армения бастапқыда Лениннің Жаңа экономикалық саясаты (ЖЭС) кезінде Александр Миасникиан басшылығымен тұрақтанды. Жетпіс бір жылдық тарихында республика көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысатын аймақтан маңызды өнеркәсіптік өндіріс орталығына айналды, ал халқы 1926 жылы шамамен 880 000-нан 1989 жылы 3,3 миллионға дейін төрт есеге өсті, бұл табиғи өсім мен Армения геноцидінен аман қалғандардың және олардың ұрпақтарының көптеп келуіне байланысты болды. Кеңес Армениясы Иосиф Сталиннің Ұлы тазалау кезінде қиындықтарды бастан өткерді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстағы Кеңес Одағының жеңісіне маңызды үлес қосты. Сталиннің қайтысынан кейін Армения Хрущев отырары кезінде жаңа либералдану кезеңін бастан кешірді. Брежнев дәуірінен кейін Михаил Горбачевтің гласность және перестройка реформалары Қарабақ қозғалысының күшеюіне әкелді. Республика 1990 жылдың 23 тамызында "мемлекеттік егемендікті" жариялады, 1991 жылғы наурыз айында Жаңа Одақ туралы келісімге қатысты референдумды бойкоттап, 1991 жылдың 21 қыркүйегінде тәуелсіздік туралы сәтті референдум өткізді. Кеңес Одағының тарауымен 1991 жылдың 26 желтоқсанында тәуелсіздігі танылды, бірақ республиканың 1978 жылғы Кеңес Конституциясы 1995 жылдың 5 шілдесіне дейін, жаңа Армения Конституциясы референдум арқылы қабылданғанға дейін, маңызды түзетулермен күшінде болды.

The Armenian Soviet Socialist Republic, also known as Soviet Armenia, or simply Armenia, was one of the constituent republics of the Soviet Union, located in the Caucasus region of Eurasia. Soviet Armenia bordered the Soviet Republics of Azerbaijan and Georgia and the independent states of Iran and Turkey. The capital of the republic was Yerevan and it contained thirty seven districts (raions). Other major cities in the ArmSSR included Leninakan, Kirovakan, Hrazdan, Etchmiadzin, and Kapan. The republic was governed by Communist Party of Armenia, a branch of the main Communist Party of the Soviet Union. Soviet Armenia was established on 2 December 1920, with the Sovietization of the short lived First Republic of Armenia. Consequently, historians often refer to it as the Second Republic of Armenia. It became part of the Transcaucasian SFSR, along with neighboring Georgia and Azerbaijan, which comprised one of the four founding republics of the USSR. When the TSFSR was dissolved in 1936, Armenia became a full republic of the Soviet Union. As part of the Soviet Union, Armenia initially experienced stabilization under the administration of Alexander Miasnikian during Lenin's New Economic Policy (NEP). During its seventy one year history, the republic was transformed from a largely agricultural hinterland to an important industrial production center, while its population almost quadrupled from around 880,000 in 1926 to 3.3 million in 1989 due to natural growth and large scale influx of Armenian genocide survivors and their descendants. Soviet Armenia suffered during the Great Purge of Joseph Stalin, but contributed significantly to the Soviet victory in the Great Patriotic War of World War II. After the death of Stalin, Armenia experienced a new period of liberalization during the Khrushchev Thaw. Following the Brezhnev era, Mikhail Gorbachev's reforms of glasnost and perestroika led to the rise of the Karabakh movement. The republic declared "state sovereignty" on 23 August 1990, boycotted the March 1991 referendum on the New Union Treaty, and on 21 September 1991, held a successful independence referendum. It was recognized on 26 December 1991 with the dissolution of the Soviet Union, although the republic's 1978 Soviet constitution remained in effect with major amendments until 5 July 1995 when the new Armenian constitution was adopted via referendum.

Ресми атауы

Арменияның кеңестікке айналуынан кейін республика ресми түрде Армения Социалистік Кеңес Республикасы деп аталды. 1936 жылы ТМСРО тарағаннан кейін атауы Армения Кеңес Социалистік Республикасы болып өзгертілді, ол 1991 жылға дейін қолданылды. Армения тілінде ресми атауы бастапқыда "Социалистакан Хорхрдайин Хаястани Ханрапетутюн" болды. 1936 жылдан бастап ресми атауы "Хаястани Социалистакан Хорхрдайин Ханрапетутюн" болды. "Хаястани" түрі "Хайкакан"мен ауыстырылды, сондай-ақ "Совет" және "социалистік" сөздерінің орны ауыстырылды, нәтижесінде атау "Хайкакан Хорхрдайин Социалистакан Ханрапетутюн" деп өзгертілді. 1940 жылы "Совет" және "республика" сөздерінің тікелей аудармалары армян тіліндегі сөздерді ығыстырып, атау "Хайкакан Советкан Социалистакан Республикасы" болып өзгертілді. 1960 жылдары "республика" сөзі армян тіліндегі түпкілікті нұсқасына қайта оралды.

Кеңесшілдік

Кеңес үкіметіне дейін Арменияның Бірінші Республикасын Армения революциялық федерациясы (АРФ, Дашнаксутиун) басқарды. Армения Социалистік Кеңес Республикасы 1920 жылы құрылды. Диаспорадағы армяндар бұл мәселеде екіге бөлінді: ұлтшыл Дашнаксутиунның жақтастары Кеңес мемлекетін қолдамады, ал Арменияның жалпыға бірдей қайырымдылық қорының (АГБУ) жақтастары жаңа құрылған Кеңес мемлекетіне көбірек қолдау көрсетті. 1828 жылғы Түркіменчай шартынан бастап 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін Шығыс Армения Ресей империясының құрамында болды және ішінара Ериван генерал-губернаторлығының шекараларымен шектелді. Қазан төңкерісінен кейін большевиктер жетекшісі Владимир Лениннің үкіметі империядағы аз ұлт өкілдерінің өзін-өзі анықтау құқығын жариялады. Империя құлағаннан кейін, 1918 жылдың мамырында Армения, сондай-ақ оның көршілері Әзірбайжан және Грузия Ресей үкіметінен тәуелсіздіктерін жариялап, әрқайсысы өз республикаларын құрды. Армян геноциді кезінде армяндардың жаппай қырылуына ұшырауы және одан кейінгі түрік-армян соғысынан кейін Осман империясындағы тарихи армян аймақтары үмітсіздік пен қиратуға толы болды. Көптеген армяндар 11-ші Советтік Қызыл Армия қатарына қосылды. Соңынан, Мәскеу және Карс шарттары бойынша Түркия Грузияға Батумиді беруден бас тартып, оның орнына Карс, Ардахан және Сурмалу қалаларын, соның ішінде ортағасырлық Арменияның астанасы Ани және армян халқының мәдени символы Арарат тауын алды. Бұған қоса, армян большевигі Александр Миясникианның қарсылығына қарамастан, Совет үкіметі Таулы Қарабақ және Нахичеванды Совет Әзірбайжанына берді, себебі сол кезде олардың бұл аймақтарға тікелей бақылауы болмады және аймақтық тұрақтылықты қалпына келтірумен айналысты.

Жаңа экономикалық саясат (НЭП)

1922 жылдың 12 наурызынан 1936 жылдың 5 желтоқсанына дейін Армения Кеңес Грузиясы және Кеңес Әзірбайжанымен бірге Транскавказдық КСРО-ның (ТКСРО) құрамына кірді. Бірінші Кеңес Армения үкіметінің, Революциялық комитеттің (Ревком) саясаты, Саркис Касьян және Авис Нуриджаниан сияқты жас, тәжірибесіз және белсенді коммунистердің басшылығымен іске асырылды. Бұл саясат республиканың қиын жағдайын және жылдар бойы соғыс пен азаматтық қақтығыстардан кейін халықтың шаршағандығын ескермеді. Сталиннің тазалаулары кезінде кейіннен қаза тапқан кеңестік армян тарихшысы Баграт Бориан 1929 жылы былай жазды:

Жергілікті Чека тарапынан жүргізілген тартып алу мен террордың ауқымы соншалық болды, 1921 жылдың ақпан айында республиканың бұрынғы басшылары бастаған армяндар көтеріліс ұйымдастырып, Еревандағы коммунистер билігін қысқа мерзімге құлатты. Сол кезде Грузияда әскери науқан жүргізіп жатқан Қызыл Армия көтерілісті басу үшін оралып, оның басшыларын Армениядан қуды. Осы қатаң тактиканың жергілікті халықтың Кеңес үкіметіне деген наразылығының себебі екеніне сенімді Ленин 1921 жылы тәжірибелі әкімші Миасникианды тағайындады. Оның міндеті – армяндардың ұлттық сезімталдығына сай, орташа саясатты жүргізу болды. Жаңа экономикалық саясат (НЭП) енгізілгеннен кейін армяндар салыстырмалы тұрақтылық кезеңін бастан кешірді. Советтік билік астындағы өмір, Бірінші Республиканың алабұрлы жылдарымен салыстырғанда, тыныштық сыйлады. Александр Таманян Ереван қаласының жоспарын жүзеге асыра бастады, ал халық Мәскеуден дәрі-дәрмек, азық-түлік және басқа да қажетті заттарды алды. Ленин ауыр сырқатынан бұрын республикаларда "коренизация" немесе "нативтендіру" саясатын қолдады. Бұл саясат Кеңес Одағының әртүрлі ұлттарын "өз республикаларын басқаруға", ана тілінде мектептер, газеттер және театрлар ашуға шақырды. Арменияда Кеңес үкіметі елу жасқа дейінгі сауатсыз азаматтардың барлығын мектепке барып, армян тілін оқып үйренуді міндеттеді. Армян тілі республиканың ресми тілі болды. Кеңес дәуірінде армян тіліндегі газеттер ("Советский Хайастан"), журналдар ("Гарун") және ғылыми журналдар ("Советский Граканутюн", "Патма Банасиракан Хэндс") көбейді. 1930 жылы Арменияда күрд тілінде "Рия Тезе" ("Жаңа жол") газеті жарық көрді. 1921 жылы Ежмиацинде мәдениет және тарих институты құрылды, ал 1920-1930 жылдары Еревандағы Ереван опера театры мен драма театры салынды. Мартирос Сарьян, Аветик Исаакян және Егише Чаренц сияқты суретшілер мен жазушылар "ұлттық формада, социалистік мазмұнда" туындылар жасады. Арменкино 1925 жылы тұңғыш армян толық метражды фильмін ("Намус" – "Құрмет"), ал 1926 жылы тұңғыш күрд фильмін ("Заре") түсірді. Екі фильмнің де режиссері – Хамо Бек Назарян, ол кейіннен 1935 жылы шыққан тұңғыш дыбысты фильм "Пепоны" түсірді. Ханжянның қайтысынан кейін Берия Армениядағы адал адамдарын – Аматуни Аматуниді Арменияның бірінші хатшысы, Хачик Мугдусиді Арменияның НКВД басшысы етіп тағайындады. Берияның одақтастары басшылығымен "жауларға" қарсы күрес күшейді. "Ұлтшылдық" көріністері күдік тудырды, көптеген жетекші армян жазушылары, суретшілері, ғалымдары мен зиялылары, соның ішінде Чаренц, Аксель Бакунц, Гурген Махари, Нерсик Степанян және басқалар өлім жазасына кесілді немесе түрмеге жабылды. 1937 жылдың маусымында Аматуни Сталинге жолдаған хатында Ханжянның қайтысынан кейін өткен он айда 1365 адам тұтқындалғанын, олардың ішінде 900 "дашнак-троцкистері" болғанын хабарлады. Сталин Мугдуси мен Аматунидің осы оқиға туралы оған хабарламағанын қанағаттандырмады. Сапар сондай-ақ Берия мақұлдаған Григорий Арутинов басшылығымен жаңа Армян партиясы басшылығының тағайындалуына әкелді. Армян апостол шіркеуі де қуғын-сүргіннен құтылмады. Сталин кезінде шіркеуге қарсы кеңес шабуылдары 1929 жылдан бері белгілі болды, бірақ Армения диаспорасымен қарым-қатынасты жақсарту үшін уақытша жеңілдетілді. 1932 жылы Хорен I барлық армяндардың католикосы болып, шіркеудің басшылығын қабылдады. Алайда, 1930 жылдардың соңында Мугдуси мен оның орнын басқан Виктор Хворостян басшылығымен Арменияның НКВД-сы шіркеуге қарсы шабуылдарды қайта бастады. Бұл шабуылдар 1938 жылы Хореннің өлтіруімен және Ежмиацин католикатының жабылуымен аяқталды, бұл әрекет үшін Берия жауапты деп саналады. Алайда шіркеу аман қалды және кейін Сталин Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында дінге қатысты шектеулерді жеңілдеткенде қайта жанданды. 1949 жылы мыңдаған армяндар Алтай өңіріне күштеп жер аударылды. Көптеген армяндар Армения диаспорасынан келген елге оралғандар еді. Көптеген азаматтар Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды. Алпыстан астам армян генерал дәрежесіне көтерілді, ал төртеуі Совет Одағының маршалы атағына жетті: Иван Баграмян (1943 жылы Бірінші Балтық майданының қолбасшысы болып тағайындалған алғашқы славян емес қолбасшы), адмирал Иван Исаков, Хамазасп Бабаджан және Сергей Худяков. Сталин соғыс кезінде дінге қарсы шабуылдарын уақытша тоқтатты. Бұл 1945 жылы епископ Геворгты жаңа католикос Геворг VI етіп сайлауға әкелді. Оған Ежмиацинде тұруға рұхсат берілді. Соғыс аяқталғаннан кейін, Германия капитуляциялағаннан кейін, Совет үкіметі Карстың шартты шартын жоюға тырысты, бұл оған Карс, Ардахан, Артвин және Сурмалу облыстарын қайтаруға мүмкіндік берді. 1945 жылдың 7 маусымында Совет Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов Мәскеудегі түрік елшісіне даулы облыстар Армения және Грузия Кеңес Республикаларының атынан Совет Одағына қайтарылуы керек екенін хабарлады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін супердержава ретінде пайда болған Совет Одағымен соғыс жүргізуге Түркияның жағдайы жоқ еді.

Such was the degree and scale of the requisitioning and terror imposed by the local Cheka that in February 1921 the Armenians, led by former leaders of the republic, rose up in revolt and briefly unseated the communists in Yerevan. The Red Army, which was campaigning in Georgia at the time, returned to suppress the revolt and drove its leaders out of Armenia. Convinced that these heavy handed tactics were the source of the alienation of the native population to Soviet rule, in 1921, Lenin appointed Miasnikian, an experienced administrator, to carry out a more moderate policy and one better attuned to Armenian national sensibilities. With the introduction of the New Economic Policy (NEP), Armenians began to enjoy a period of relative stability. Life under Soviet rule proved to be a soothing balm in contrast to the turbulent years of the First Republic. Alexander Tamanian began to realize his city plan for Yerevan and the population received medicine, food, as well as other provisions from Moscow. Prior to his debilitating illness, Lenin encouraged the policy of korenizatsiya or "nativization" in the republics which essentially called for the different nationalities of the Soviet Union to "administer their republics", establishing native language schools, newspapers, and theaters. In Armenia, the Soviet government ruled that all illiterate citizens up to the age of fifty to attend school and learn to read Armenian, which became the official language of the republic. Throughout the Soviet era, the number of Armenian language newspapers (Sovetakan Hayastan), magazines (Garun), and journals (Sovetakan Grakanutyun, Patma Banasirakan Handes) grew. A Kurdish newspaper, Riya Teze (The New Path), was established in Armenia in 1930. An institute for culture and history was created in 1921 in Ejmiatsin, the Yerevan Opera Theater and a dramatic theater in Yerevan were built and established in the 1920s and 1930s, and popular works in the fields of art and literature were produced by Martiros Saryan, Avetik Isahakian, and Yeghishe Charents, who all adhered to the socialist dictum of creating works "national in form, socialist in content." Armenkino released the first Armenian feature film, Namus (Honor) in 1925 and the first Kurdish film, Zare, in 1926. Both were directed by Hamo Bek Nazaryan, who would later direct the first sound film Pepo, released in 1935. After Khanjian's death, Beria promoted his loyalists in Armenia, Amatuni Amatuni as Armenian First Secretary and Khachik Mughdusi as chief of the Armenian NKVD. Under the command of Beria's allies, the campaign against "enemies" intensified. Expressions of "nationalism" were suspect and many leading Armenian writers, artists, scientists, and intellectuals were executed or imprisoned, including Charents, Axel Bakunts, Gurgen Mahari, Nersik Stepanyan, and others. According to Amatuni in a June 1937 letter to Stalin, 1,365 people were arrested in the ten months after the death of Khanjian, among them 900 "Dashnak Trotskyists". Stalin was angered that Mughdusi and Amatuni neglected to inform him about the incident. The trip also resulted in the appointment of a new Armenian Party leadership, headed by Grigory Arutinov, who was approved by Beria. The Armenian Apostolic Church was not spared from the repressions. Soviet attacks against the Church under Stalin were known since 1929, but momentarily eased to improve the Soviet Union's relations with the Armenian diaspora. In 1932, Khoren I became Catholicos of All Armenians and assumed the leadership of the church. However, in the late 1930s, the Armenian NKVD, led by Mughdusi and his successor, Viktor Khvorostyan, renewed the attacks against the Church. These attacks culminated in the 1938 murder of Khoren and the closing of the Catholicate of Ejmiatsin, an act for which Beria is usually held responsible. However, the Church survived and was later revived when Stalin eased restrictions on religion at the end of World War II. Thousands of Armenians were forcibly exiled to the Altai Krai in 1949. Many were repatriated Armenians who arrived from the Armenian diaspora. Many attained the highest honor of Hero of the Soviet Union. Over sixty Armenians were promoted to the rank of general, and with an additional four eventually achieving the rank of Marshal of the Soviet Union: Ivan Bagramyan (the first non Slavic commander to hold the position of front commander when he was assigned to be the commander of the First Baltic Front in 1943), Admiral Ivan Isakov, Hamazasp Babadzhanian, and Sergei Khudyakov. Stalin temporarily relented his attacks on religion during the war. This led to the election of bishop Gevorg in 1945 as new Catholicos Gevorg VI. He was subsequently allowed to reside in Ejmiatsin. At the end of the war, after Germany's capitulation, the Soviet government attempted to annul the Treaty of Kars, allowing it to regain the provinces of Kars, Ardahan, Artvin, and Surmalu. On 7 June 1945, Soviet Foreign Minister Vyacheslav Molotov informed the Turkish ambassador in Moscow that the disputed provinces should be returned to Soviet Union in the name of both the Armenian and Georgian Soviet Republics. Turkey itself was in no condition to fight a war with the Soviet Union, which had emerged as a superpower after the Second World War.

Армениялық иммиграция

Соғыстан кейін республика ауыр шығынға ұшыраған кезде Сталин Арменияда ашық иммиграциялық саясат жүргізуге рұқсат берді; диаспора Арменияға (нерғагт) оралуға және елдің халқын жандандырып, оның жұмыс күшін нығайтуға шақырылды. Кипр, Франция, Грекия, Ирак, Ливан және Сирия сияқты елдерде тұратын армяндар негізінен геноцидтен аман қалғандар немесе оның ұрпақтары болды. Оларға өз елдеріне оралу үшін шығындарды Кеңес үкіметі төлейтінін ұсынды. 1946-1948 жылдар аралығында 150 мың армян Совет Армениясына көшіп келіп, Ереван, Ленинкакан, Кировакан және басқа қалаларда қоныстанды. Тамақ купондары, жақсы тұрғын үй және басқа да жеңілдіктер сияқты көптеген ынталандырулармен тартылған олар, Республикада тұратын армяндармен келген кезде салқын қабылдады. Репатрианттар Совет Армениясында қолданылатын шығыс армян тілінің орнына батыс армян тілінің диалектісінде сөйледі. Республикада тұратын армяндар оларды сөздің әртүрлі айтылуына байланысты жиі "ағбарлар" ("бауырлар") деп атады. Бастапқыда бұл әзіл ретінде қолданылса да, кейіннен бұл сөздің мағынасы теріс айналды. Кеңес үкіметі де оларға жақсы қарамады. 1946 жылы бірнеше армян иммигранттары Одесса портына келген кезде, олардың барлық мүлкі тәркіленді, өйткені олар өздерімен бірге барлық нәрселерін, соның ішінде киім мен зергерлік бұйымдарын алып келген. Бұл армяндар үшін алғашқы көңіл көшіру болды, бірақ Арменияға қайту мүмкіндігі болмағандықтан, олар саяхатын жалғастыруға мәжбүр болды. Көшіп келгендердің көпшілігі Совет Одағының барлау қызметі мен Ішкі істер министрлігі тарапынан армян ұлтшыл ұйымдарымен байланысы бар деп күдіктендіріліп, Сібірдегі және басқа да лагерьлерге жіберілді. Олар Сталин қайтыс болғаннан кейін ғана босатылды. 1949 жылы Дашнак партиясының мүшелері деп күдіктілердің кейбіреулері Орталық Азияға жер аударылды. 1956 жылы Кеңес Коммунистік партиясының 20-шы съезінде сөйлеген "Жеке тұлғаға табыну және оның салдары туралы" құпия баяндамасында Хрущев Сталинді және оның қылмыстарын қатты айыптады. Келесі Хрущевтің тағайындалуымен Кеңес басшылығы саяси шектеулерді жеңілдетіп, тұрғын үй мен тұтыну тауарларына көбірек қаражат бөлді. Армения бірден мәдени және экономикалық қайта жарануға ұшырады. 1955 жылы Католикос Вазген I лауазымдық міндеттерін атқара бастаған кезде Арменияға белгілі бір дәрежеде діни еркіндік берілді. Хрущевтің кеңесшісі және жақын досы, Арменияның саяси бюросының мүшесі Анастас Микоян армяндарды ұлттық ерекшеліктерін нығайтуға шақырды. 1954 жылдың наурыз айында, Хрущев Сталинді айыптаудан екі жыл бұрын, Микоян Ереванда сөз сөйлеп, Раффи мен Рафаэль Патканянның қайта басылуын, Шаренцтің ақталуын және Миасниканның есін қайта жаңғыртуды ұсынды. Армения мен диаспора арасындағы байланыс қайта жанданып, шетелден келген армяндар республикаға жиі бара бастады. 1959 жылы ежелгі және ортағасырлық қолжазбаларды сақтауға арналған "Матенадаран" ғимараты салынды, ал жаңа совет білімі алған ғалымдар маңызды тарихи зерттеулер жүргізді. Микоян осы дәуірде танымал болған жалғыз армян тұлғасы емес. Басқа да танымал совет армяндарының қатарында композиторлар Арам Хачатурян, Арно Бабаджанян, Константин Орбелян және Тигран Мансурян; ғалымдар Виктор Хамбардзумян және Артем Алиханян; актерлер Армен Джигарханян және Фрунзик Мкртчян; кинорежиссерлер Фрунзе Довлатян, Генрик Малян, Сергей Параджанов және Артавазд Пелесян; суретшілер Минас Аветисян, Ерванд Кочар, Хакоб Коджоян және Тереза Мирзоян; әншілер Георгий Минасян, Раиса Мкртчян және Рубен Матевосян; және жазушылар Сильва Капутикян, Серо Ханзадян, Хрант Матевосян, Паруйр Севак және Ованес Шираз және тағы да көптегендер бар.

With the republic suffering heavy losses after the war, Stalin allowed an open immigration policy in Armenia; the diaspora were invited to repatriate to Armenia (nergaght) and revitalize the country's population and bolster its workforce. Armenians living in countries such as Cyprus, France, Greece, Iraq, Lebanon, and Syria were primarily the survivors or the descendants of the genocide. They were offered the option of having their expenses paid by the Soviet government for their trip back to their homeland. An estimated 150,000 Armenians immigrated to Soviet Armenia between 1946 and 1948 and settled in Yerevan, Leninakan, Kirovakan and other towns. Lured by numerous incentives such as food coupons, better housing and other benefits, they were received coldly by the Armenians living in the Republic upon their arrival. The repatriates spoke the Western Armenian dialect, instead of the Eastern Armenian spoken in Soviet Armenia. They were often addressed as aghbars ("brothers") by Armenians living in the republic, due to their different pronunciation of the word. Although initially used in humor, the word went on to carry on a more pejorative connotation. Their treatment by the Soviet government was not much better. A number of Armenian immigrants in 1946 had their belongings confiscated upon arrival at Odessa's port, as they had taken with them everything they had, including clothes and jewelry. This was the first disappointment experienced by Armenians; however, as there was no possibility of return the Armenians were forced to continue their journey to Armenia. Many of the immigrants were targeted by Soviet intelligence agencies and the Ministry of Interior for real or perceived ties to Armenian nationalist organizations, and were later sent to labor camps in Siberia and elsewhere, where they would not be released until after Stalin's death. Some who were suspected of being Dashnak party members were targeted for deportation to Central Asia in 1949. In his "secret" speech "On the Cult of Personality and Its Consequences" that he delivered before the 20th Congress of the Soviet Communist Party in 1956, Khrushchev sharply denounced Stalin and his crimes. During the subsequent Khrushchev Thaw, the Soviet leadership largely loosened political restrictions and put more resources into housing and consumer goods. Almost immediately, Armenia underwent a cultural and economic rebirth. Religious freedom, to a limited degree, was granted to Armenia when Catholicos Vazgen I assumed the duties of his office in 1955. One of Khrushchev's advisers and close friends, Armenian Politburo member Anastas Mikoyan, urged Armenians to reaffirm their national identity. In March 1954, two years before Khrushchev denounced Stalin, Mikoyan gave a speech in Yerevan where he encouraged the republication of Raffi and Raphael Patkanian, the rehabilitation of Charents, and the revival of the memory of Miasnikian. Contacts between Armenia and the Diaspora were revived, and Armenians from abroad began to visit the republic more frequently. The Matenadaran, a facility to house ancient and medieval manuscripts was erected in 1959, and important historical studies were prepared by a new cadre of Soviet trained scholars. Mikoyan was not the only Armenian figure who rose to prominence during this era. Other famed Soviet Armenians included composers Aram Khachaturian, Arno Babajanian, Konstantin Orbelyan, and Tigran Mansurian; scientists Viktor Hambardzumyan and Artem Alikhanyan; actors Armen Dzhigarkhanyan and Frunzik Mkrtchyan; filmmakers Frunze Dovlatyan, Henrik Malyan, Sergei Parajanov, and Artavazd Peleshyan; artists Minas Avetisyan, Yervand Kochar, Hakob Kojoyan, and Tereza Mirzoyan; singers Georgi Minasyan, Raisa Mkrtchyan, and Ruben Matevosyan; and writers Silva Kaputikyan, Sero Khanzadyan, Hrant Matevosyan, Paruyr Sevak, and Hovhannes Shiraz, among many others.

Брежнев дәуірі

1964 жылы Леонид Брежнев билікке келгеннен кейін Хрущевтің көптеген реформалары тоқтатылды. Дегенмен, совет мемлекеті армян ұлтшылдығының қайта жандануына үнемі күдікпен қарағанмен, Сталин заманындағыдай қатаң шектеулер салған жоқ. 1965 жылғы 24 сәуірде мыңдаған армяндар Ереван көшелерінде армян геноцидінің 50 жылдығына арналған демонстрация өткізді. Осы демонстрациялардан кейін, геноцид құрбандарын еске алуға арналған мемориал 1967 жылы Ереван қаласының Граздан шатқалы үстіндегі Цитсернакаберд төбесінде аяқталды. Армения тарихындағы маңызды оқиғаларды еске алу үшін, мысалы, Сардарпат және Баш Абаранға ескерткіштер орнатуға, сондай-ақ бесінші ғасырдың әскери қолбасшысы Вардан Мамиконян және Сассун халық батыры Дәуіт сияқты танымал армян тұлғаларының мүсіндерін қоюға рұқсат берілді. Арменияның бірінші хатшысы Карен Демирчян осы теріс ағымдармен күресу міндетімен қызметке кірісті.

Гласность және перестройка

Михаил Горбачевтің 1980-ші жылдары гласность және перестройка реформаларын енгізуі армян халқының кеңес билігі аясында жақсы өмір сүру үмітін арттырды. Болшевиктер Арменияға уәде еткен, бірақ Кеңес Әзірбайжанына берілген Таулы Қарабақтағы армяндар, аймақты Армениямен біріктіру үшін күресті бастады. Армения халқының көпшілігі аймақтың күштеп "әзірбайжандастырылуынан" алаңдады. 1988 жылдың 20 ақпанында Таулы Қарабақ Автономиялық Облысының Жоғарғы Кеңесі Армениямен бірігуге дауыс берді. Ереванда қарабахтық армяндарды қолдау ниетімен демонстрациялар өтті, ол "Қарабах қозғалысы" деп белгілі болды. 1988 жылдың басына қарай, республиканың әртүрлі аймақтарынан шамамен бір миллион армян Ереванның Театр алаңында (қазіргі Еркіндік алаңы) өткен бұл демонстрацияларға қатысты. Бірақ, көршілес Әзірбайжанда Сумгаит қаласында армяндарға қарсы зорлық-зомбылық орын алды. Ұлттық қақтығыстар армяндар мен әзірбайжандар арасында өршіп, бейбіт шешім табуға кедергі келтірді. Армениялықтар Кремльдің бұл мәселеге қатысты жауабына көңілі тоймады. Арменияда бұрын жақсы қабылданып келген Горбачевтің беделі армян халқы арасында күрт төмендеді. Кеңес Одағының соңғы жылдарында Мәскеудегі орталық үкімет пен Еревандағы жергілікті үкімет арасындағы шиеленіс күшейді. Бұл, негізінен, Мәскеудің Қарабах мәселесіндегі шешім қабылдамауына, жер сілкінісінен зардап шеккендерге көмек көрсетудегі қиындықтарға және кеңестік экономиканың әлсіздіктеріне байланысты болды. 1990 жылдың 23 тамызында Армения КСР Жоғарғы Кеңесі Армения Республикасының тәуелсіздігі туралы декларацияны қабылдады, Армения Республикасын халықаралық құқықтың субъектісі деп жариялады. 1991 жылдың 17 наурызында Армения, Балтық елдері, Грузия және Молдовамен бірге, Кеңес Одағын реформаланған түрінде сақтау үшін өткен бүкіл одақтық референдумды бойкоттады, онда сайлаушылардың 78 пайызы дауыс берді. Армения 1991 жылдың 21 қыркүйегінде Мәскеудегі КПСС-нің консервативтік топтарының сәтсіз төңкеріс талпырысынан кейін референдум арқылы тәуелсіздігін растады. Республиканың тәуелсіздігі 1991 жылдың 26 желтоқсанында Беловеж келісімдерімен және Кеңес мемлекетінің ресми таратылуымен заңды күшке енді, осылайша Армения халықаралық аренада тәуелсіз, егеменді мемлекет атанды. Армения КСР-інің 1978 жылғы Конституциясы 1995 жылдың 5 шілдесіне дейін, Армения Конституциясы қабылданғанға дейін қолданыста болды.

Mikhail Gorbachev's introduction of the reforms of glasnost and perestroika in the 1980s fueled Armenian visions of a better life under Soviet rule. Armenians in Nagorno Karabakh, which was promised to Armenia by the Bolsheviks but transferred to Soviet Azerbaijan, began a movement to unite the area with Armenia. The majority Armenian population expressed concern about the forced "Azerification" of the region. On February 20, 1988, the Supreme Soviet of the Nagorno Karabakh Autonomous Oblast voted to unify with Armenia. Demonstrations took place in Yerevan in support of the Karabakh Armenians, and grew into what became known as the Karabakh movement. By the beginning of 1988, nearly one million Armenians from several regions of the republic engaged in these demonstrations, centered on Yerevan's Theater Square (currently Freedom Square). However, in neighboring Azerbaijan, violence against Armenians erupted in the city of Sumgait. Ethnic rioting soon broke out between Armenians and Azeris, preventing any peaceful resolution from taking place. Armenians became increasingly disillusioned with the Kremlin's response toward the issue. Gorbachev, who had until then been viewed favorably in Armenia, saw his standing among Armenians deteriorate significantly. Tension between the central government in Moscow and the local government in Yerevan heightened in the final years of the Soviet Union. The reasons largely stemmed from Moscow's perceived indecision on Karabakh, ongoing difficulties with earthquake relief, and the shortcomings of the Soviet economy. On August 23, 1990, the Supreme Soviet of the Armenian SSR adopted the Declaration of Independence of Armenia, declaring the Republic of Armenia to be a subject of international law. On 17 March 1991, Armenia, along with the Baltics, Georgia and Moldova, boycotted the union wide referendum in which 78% of all voters voted for the retention of the Soviet Union in a reformed form. Armenia confirmed its independence in a referendum on 21 September 1991 after the unsuccessful coup attempt in Moscow by the CPSU hardliners. The republic's independence became official with the Belovezh Accords and the formal dissolution of the Soviet state on December 26, 1991, making Armenia a sovereign independent state on the international stage. The constitution of the Armenian SSR of 1978 remained in effect until July 5, 1995, when the Constitution of Armenia was adopted.

Үкімет

Армян КСР-індегі үкімет құрылымы басқа совет республикаларындағымен бірдей болды. Бірінші хатшы республиканың әкімшілік басшысы болса, үкімет басшысы Министрлер Кеңесінің төрағасы еді. Республиканың заң шығарушы органы – Арменияның Жоғарғы Кеңесі, оның құрамында республиканың жоғарғы сот тармағы – Жоғарғы сот кірді. Жоғарғы Кеңес мүшелерінің мерзімі бес жылды, ал аймақтық депутаттардың – екі жарым жылды құрады. Барлық лауазым иелері міндетті түрде Коммунистік партия мүшесі болуы керек еді, ал отырыстар Еревандағы Жоғарғы Кеңес ғимаратында өтті. 1930 жылдан бастап Армян КСР-нің әкімшілік бөліністері 37 аудан мен 22 қалалық округтен тұрды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін, бұл бөліністер 1995 жылы таратылып, олардың орнына ірі марзерлер («облыстар») енгізілді. Тарихи кезеңдерге байланысты, совет билігі Армения қоғамындағы ұлтшылдық және дін сияқты белгілі бір ағымдарға төзімділік танытып, оларды қолдап, әлсіретіп, тіпті жоюға тырысты, бұл Одақтың бірлігін нығайтуға бағытталған шара еді. Ертедегі совет саясаткерлерінің пікірінше, армян, орыс, украин, белорусь, грузин, неміс және еврей халықтары «жетілген» (қалыптасқандарға қарама-қарсы) деп есептелді және Батыс ұлттарымен бірге топтастырылды. Кавказ, әсіресе Армения, академиялық ғалымдар мен совет оқулықтарында «Совет Одағы аумағындағы ең көне өркениет» ретінде танылды. Армения, басқа совет республикалары сияқты, өз туы мен елтаңбасына ие болды. Никита Хрущевтің сөзіне сүйенсек, соңғысы 1950 жылдары Кеңес Одағы мен Түркия арасындағы даудың себебіне айналды. Анкара армян халқы үшін үлкен символдық мағынаға ие, бірақ түрік территориясында орналасқан Арарат тауының елтаңбаға енгізілуіне қарсылық білдірді. Түркия мұндай бейне Совет Одағының түрік территориясына қатысты ниеттерін білдіреді деп санады. Хрущев оған жауап ретінде: «Неге сіздердің байрағыңызда ай бейнеленген? Ол ай Түркияға тиесілі емес, тіпті жартысы да емес. Сіздер бүкіл ғаламды бағындыруды жоспарлап отырсыз ба?» деді. Осыдан кейін Түркия мәселені көтеруді тоқтатты.

The structure of government in the Armenian SSR was identical to that of the other Soviet republics. The First Secretary was the administrative head of the republic, and the head of government was the Chairman of the Council of Ministers. The republic's legislative body was the Armenian Supreme Soviet, which included the highest judicial branch of the republic, the supreme court. Members of the Supreme Soviet served for a term of five years, whereas regional deputies served for two and a half years. All officials holding office were mandated to be members of the Communist Party and sessions were convened in the Supreme Soviet building in Yerevan. The administrative divisions of the Armenian SSR from 1930 consisted of up 37 raions and 22 city districts. After the dissolution of the Soviet Union in 1991, these were abolished in 1995 and replaced by larger marzer ("provinces"). Depending on the historical period, Soviet authorities would variously tolerate, co opt, undermine, or sometimes even attempt to eliminate certain currents within Armenian society, such as nationalism and religion, to strengthen the cohesiveness of the Union. In the eyes of early Soviet policymakers, Armenians, along with Russians, Ukrainians, Belarusians, Georgians, Germans, and Jews were deemed "advanced" (as opposed to "backward") peoples, and were grouped together with Western nationalities. The Caucasus and particularly Armenia were recognized by academic scholars and in Soviet textbooks as the "oldest civilisation on the territory" of the Soviet Union. Like all the other republics of the Soviet Union, Armenia had its own flag and coat of arms. According to Nikita Khrushchev, the latter became a source of dispute between the Soviet Union and Turkey in the 1950s, when Ankara objected to the inclusion of Mount Ararat, which holds a deep symbolic importance for Armenians but is located on Turkish territory, in the coat of arms. Turkey felt that the presence of such an image implied Soviet designs on Turkish territory. Khrushchev retorted by asking, "Why do you have a moon depicted on your flag? After all, the moon doesn't belong to Turkey, not even half the moon. Do you want to take over the whole universe?" Turkey dropped the issue after this.

Халықаралық ұйымдарға қатысу

Армян КСР-і, Кеңес республикасы ретінде, Біріккен Ұлттар Ұйымымен Кеңес Одағының құрамындағы бөлік ретінде халықаралық тұрғыда мойындалды, бірақ 1964 жылы ЮНЕСКО Бас конференциясының 21-ші сессиясының төрағасы Норайр Сисакиан болды. Кеңес Одағы сондай-ақ КОМЕКОН, Варшава шарты және Халықаралық Олимпиада комитетінің мүшесі еді.

Экономика

Кеңес жүйесінде республиканың орталықтандырылған экономикасы табыс әкелетін мүліктерге жеке меншік құқығын тыйым салды. 1920 жылдардың соңынан бастап Армениядағы жеке шаруашылықтар ұжымдастырылып, мемлекеттік басқаруға берілді, бірақ бұл шаруалар тарапынан белсенді қарсылыққа ұшырады. Осы кезеңде (1929–1936 жылдары) үкімет Арменияда индустрияландыру процесін де бастады. Республиканың экономикалық негізін социалистік экономика жүйесі және өндіріс құралдарының социалистік меншігі құрады, оның екі түрі бар: мемлекеттік меншік және кооперативтік және ұжымдық шаруашылық меншігі. Республика экономикасының басым түрі болып табылатын социалистік экономика жүйесіне қосымша, заң жеке шаруалар мен қолөнершілердің өз еңбегіне негізделген, басқалардың еңбегін пайдалануға жол бермейтін шағын жеке кәсіпорындарын жүргізуге рұқсат берді. Республиканың экономикалық өмірі мемлекеттік экономикалық жоспармен анықталып, басқарылды. 1935 жылға қарай ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 1928 жылғы көрсеткіштен 132%-ға, ал өнеркәсіптің жалпы өнімі 1928 жылғы көрсеткіштен 650%-ға өсті. Дегенмен, 1930 жылдардағы экономикалық революция зор құрбандылармен келді: ол дәстүрлі шаруа отбасы мен ауылдық институтты жойды және көптеген ауыл тұрғындарын қалаларға көшуге мәжбүр етті. Жеке кәсіпкерлік дерлік тоқтатылып, тиімді түрде мемлекеттік бақылауға алынды.