Кіріспе
Армян революционері Драстамат Канайян (31 мамыр 1884 – 8 наурыз 1956), Дро (Դրո) есімімен кеңінен танымал, армян әскери қолбасшысы және саясаткері. Ол Армян революциялық федерациясының мүшесі болған. 1920 жылы Арменияның қысқа мерзімді тәуелсіздігі кезінде Армения Бірінші Республикасының қорғаныс министрі қызметін қысқа ғана уақытқа атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол армян легионына жетекшілік етті, ол нацистік Германия үшін күресуді қалаған армян әскери тұтқындарынан құралған.
Drastamat Kanayan (; 31 May 1884 8 March 1956), better known as Dro (Դրո), was an Armenian military commander and politician. He was a member of the Armenian Revolutionary Federation. He briefly served as Defence Minister of the First Republic of Armenia in 1920, during the country's brief independence. During World War II, he led the Armenian Legion, which consisted of Armenian POWs who opted to fight for Nazi Germany rather than face the brutal conditions of the Nazis' camps.
Ерте өмір
Драстамат Қанаян 1884 жылы Ресей империясының Сурмалу уезіндегі Игдырда (қазіргі Түркияның Иғдыр қаласы) дүниеге келген. Ол Игдирдегі Канайан тайпасының басшысы Мартирос Қанаян мен оның әйелі Хоромның ұлы еді. Мартирос ұлын ерте жасынан Игдир шіркеу мектебіне берді. Бірақ Драстамат мектепке бармай, Игдирдегі әскери казармаларға баратын, себебі ол әскери жаттығуларға қызығушылық танытты. Игдир сол кезде 8000-нан 10000-ға дейін орыс әскерінің (жаяу әскер, казактар, атты әскер және шекарашылар) орналасқан маңызды әскери бекеті болатын. Ауыл тұрғындарының көпшілігі солдаттармен сауда жасап күнкөріс жасады. Мартирос ұлының кітап оқуға және білім алуға құлшынысы жоқ екенін байқаған соң, оны ауыл мектебінен алып, Ереван гимназиясына берді. Драстамат гимназияда да жақсы оқымады, өйткені оның алған бағалары курсқа көтерілу үшін жеткіліксіз болды. Ресейдің провинцияларындағы барлық мемлекеттік мектептердегідей, армян тіліндегі білім беру тек дін пәнімен шектелді, бұл орыс тілін қанағаттандыру саясатының нәтижесі еді. Генерал Андраниктың Осман империясындағы жеңістері және Армения революциялық федерациясының (АРФ) ұлтшылдық идеяларын таратуынан шабыттанған Драстамат мектебінде патша үкіметіне қарсы күрескен және армян ұлтшылдығын жақтаған құпия жастар ұйымына қосылды.
Армян шіркеуінің меншігі туралы жарлық және армян-татар қақтығыстары
1903 жылғы 12 маусымда патша үкіметі армян шіркеуінің барлық мүлігін императорлық бақылауға алу туралы жарлық қабылдады. Бұл армян халқының күшті қарсылығына ұшырады, себебі олар патша жарлығын армян ұлтының болуына қауіп деп қарады. Осының салдарынан армян басшылығы армян шіркеулерін қорғау үшін қарулы жасақтарды күзетшілер ретінде жіберіп, көпшілік демонстрациялар ұйымдастыруға шешім қабылдады. Бұл Драстаматты шіркеулерді тәркілеуден қорғау мақсатында халық наразылықтары мен күзеттік қызмет арқылы Армения революциялық федерациясына қосылуға жетеледі. 1905-1907 жылдардағы армян-татар қақтығыстары кезінде Дро Котайк, Нахиджеван және Зангезур аймақтарында армян қорғаныс жасақтарын ұйымдастыруға қатысты.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей Кавказ армиясында жасақ командирі болып қызмет етті. Армениялық еріктілер жасақтарының қолбасшыларының бірі болған ол, патшадан орден алды. 1914 жылдың қараша айында армениялық еріктілердің екінші батальонына қолбасшылық етті. Армениялық еріктілердің екінші батальоны Бергман шабуылы кезінде Баязид маңында алғаш рет шайқасқа қатысты. Екі тәулікке созылған қанды шайқаста батальон командирі Дро ауыр жарақаттанды. Сол күнден бастап келесі жылдың наурызына дейін ол өте ауыр жағдайда жатты, бірақ оның батальоны Алашкерт және Тутак маңында он бір шайқасқа қатысып, Дро жазылып, қайтадан команданы өз мойнына алды. Қанаян Кавказ жорығында Осман империясына қарсы жеңістерден кейін танымал әскери басшыға айналды. 1918 жылдың наурыз және сәуір айларында Армения Ұлттық Кеңесі оны Арарат аймағындағы Түрік Армениясын басып алу жөніндегі әскери комиссары етіп тағайындады. Баш-Абаран шайқасында армениялық күштердің қолбасшысы болды.
Арменияның Бірінші Республикасы
Дро – Арменияның Бірінші Республикасының бас әскери қолбасшыларының бірі болды. Ол 1918 жылғы желтоқсанда Армения мен Грузия арасындағы қысқа соғыста даулы Борчалы (Лори) және Ахалкалаки уездері ("аудандары") үшін армян күштеріне басшылық етті. 1919 жылғы желтоқсанда Дро 600 сарбаздан тұратын күшпен Армения мен Әзірбайжан арасында қызу дау тудырған Сюник және Таулы Қарабақ аймақтарында армяндық бақылауды орнату ниетімен Горис қаласына барды. Ұзақ уақыт өтпей, Дро, Гарегин Нжде және басқа да қолбасшылармен бірге әзербайжан армиясын ығыстырып, түркі тілдес мұсылмандардың көп бөлігін Сюниктен қуды, бұл аймақтағы армяндық билікті нығайтты. 1920 жылғы 27 сәуірде Қызыл Армия Әзірбайжанға басып кірді және онда Кеңес үкіметін орнатты. Қызыл Армия жетекшілігі Дро мен оның әскері Арцах пен Сюникті тастауын талап етті. Дро егер ол бұл талапты орындамаса, Қызыл Армия мен Әзірбайжанның қарулы күштері Армения мен Арцах армяндарына қарсы бірігіп әрекет ететінін білді. Дро, большевиктердің жетекшісі Серго Орджоникидзенің өкілдері Арцах дауына әділ шешім табуға кепілдік бергеннен кейін Арцахтан шықты. 1920 жылғы 26 мамырда Тагавард ауылында өткен Қарабақтың Армян Ұлттық Кеңесінің 10-шы съезі Арцахта Кеңес билігінің орнағанын жариялады. Арцахтың Армян Ұлттық Кеңесі Саргис Хамбардзумян басқаратын Таулы Арцахтың Революциялық Комитетімен алмастырылды. Сол күні Қанаян өзінің бөлімшелерімен Арцахтан шығып, Сюникке шегінді. 1920 жылғы тамызда Дроның әскерлері Сюникке енуге тырысқан Қызыл Армиямен шайқасты. Алғашқы жетістіктерге қарамастан, Дро Гористі Қызыл Армияға қалдырып, Даралайазға (қазіргі Вайоц Дзор) көшті.
Түрік-әрмен соғысы және Арменияның советке айналуы
1920 жылы 24 қыркүйекте Қажым Қарабекінің әскері Арменияға басып кірді. Дро өзінің туған жері Сурмалу ауданының қорғанысын ұйымдастырды. Дро Сурмалуды сәтті қорғап қалғанмен, Карстың түсуі және Қарабекінің әскерінің одан әрі ілгерілеуі Дро әскерін 12 қарашада Аракс өзенінен арғы жағына, қазіргі Арменияға шегінуге мәжбүр етті. 1920 жылдың 24 қарашасынан 2 желтоқсанына дейін Қанаян Арменияның қорғаныс министрі қызметін атқарды. 1920 жылдың 30 қарашасында Кеңес Ресейі Армения басшылығына билікті Кеңес үкіметіне бейбіт түрде тапсыру жөнінде ультиматум қойды. Дроға билікті беру шарттарын кеңес өкілі Борис Легранмен келісуге уәкілеттік берілді. Дро Армения армиясына, егер Қызыл Армия Арменияға кірсе, қарсылық көрсетпеуді бұйырды. Дро елде қалып, 1921 жылдың қаңтарына дейін Кеңес Армениясының әскерін басқарды, содан кейін 1200 армян офицерімен бірге Ресейге жер аударылды. Ол 1923 жылға дейін Мәскеуде тұрды, ал 1925 жылы Румынияның Бухарест қаласына қоныстанды, оған дейін Еуропа елдерін аралап көрді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дро, партия басшылығының келісімінсіз, Германия Кеңес Одағынан жеңіске жеткен жағдайда Арменияны кеңестік үкімет бақылауынан босату үмітімен нацистік Германиямен келіссөздер жүргізген ARF мүшелерінің бірі болды. Армян легионы нацистік тұтқындар лагерьлеріндегі армян әскерлерінен құрылды, олар лагерьлердегі қатыгез жағдайларға шыдаудың орнына Германия үшін күресуді жөн көрді. Легион Дроның басқаруына берілді. Легионды Вермахт офицерлері даярлап, Қырым түбегі мен Кавказды оккупациялауға қатыстырды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Драстамат Канаян Гейдельбергте американдық әскерлермен тұтқындалды, бірақ жақын арада босатылды. Соғыстан кейін Канаян АҚШ-қа эмиграциялап, саяси қызметін жалғастырды. 1947 жылы ARF-тың дүниежүзілік құрылтайында нацистермен ынтымақтастығы үшін кешіріліп, партия мүшесі болып қайта сайланды.
Өлім, жерлеу және мұра
Дро Бейруттегі үлкен армян қауымына қоныстанды, онда ол бірнеше жыл Армения Бірінші Республикасының бұрынғы премьер-министрі Саймон Врацянмен бірге тұрды. 2001 жылы Армения Қорғаныс министрлігі әскери оқытуда ерекше көзге түскен әскери қызметшілер мен азаматтарға табыс етілетін "Драстамат Канайан" медалін белгіледі. Ереван қаласының Канакер-Зейтун ауданындағы бір көше Дроның атымен аталады.