Кіріспе

Армениядан тыс армян қауымдастықтары
Армян диаспорасы Армениядан тыс және армяндардың туған жері саналатын басқа да аймақтардағы армян қауымдастықтарын білдіреді. Ежелгі заманнан бері армяндар әлемнің көптеген аймақтарында қауымдастықтар құрған. Дегенмен, қазіргі армян диаспорасы негізінен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалыптасты. Осман империясы жасаған геноцид армян халқын өз отандарынан қашуға немесе өлімге ұшырау қаупіне мәжбүр етті. Кеңес Одағының тарауы кезінде эмиграцияның тағы бір толқыны басталды. 2019 жылы құрылған Диаспора істері жөніндегі жоғары комиссары Арменияның диаспорамен байланыстарын үйлестіру және дамытумен айналысады.

Терминология

Армян тілінде диаспораны "спюрк" (spyurk) деп атайды, классикалық орфографияда սփիւռք және реформаланған орфографияда սփյուռք деп жазылады. Бұрын "гагут" (գաղութ) сөзі көбінесе Армянстанның шеңберінен тыс жердегі армян қауымдастықтарын атау үшін қолданылған. Бұл сөз еврейше "галут" (גלות) сөзінің арамей (классикалық сирия) тіліндегі туысынан алынған.

Тарих

Армян диаспорасы 1700 жылдан астам уақыттан бері қалыптасқан. Қазіргі армян диаспорасы негізінен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Армян геноцидінің салдарынан құрылды. Рэндалл Хансеннің айтуынша, "өткенде де, бүгінде де әлемдегі армян қауымдастықтары әртүрлі мәдениеттер мен елдердегі шектеулер мен мүмкіндіктерге байланысты айтарлықтай түрленді". IV ғасырда Арменияның шегінен тыс жерлерде армян қауымдастықтары пайда болған. Диаспоралық армян қауымдастықтары Ахеменидтер мен Сасанидтер империяларында қалыптасты, сондай-ақ олар Византия империясының шығыс және солтүстік шекараларын қорғады. Армян диаспорасы ежелгі заман мен Орта ғасырларда болғанмен, Осман империясы, Иран, Ресей және Кавказдан көшіп келудің нәтижесінде оның саны артты. Армян диаспорасы екі топқа бөлінеді: Османдық Армениядан (немесе Батыс Армениядан) және бұрынғы Кеңес Одағы, тәуелсіз Армения және Ираннан (немесе Шығыс Армениядан) шыққан қауымдастықтар. Түркиядағы армяндар, мысалы, Грант Динк, өзін армян диаспорасының бөлігі деп санамайды, себебі олар төрт мың жылдан бері өздерінің тарихи отанында тұрып келеді. Диаспора министрлігінің Хрануш Хакобян да оларды диаспораның бір бөлігі деп есептемейді: "Диаспора – Армян таулы аймағынан тыс жерде тұратын барлық армяндарды білдіреді. Осы тұрғыда біз Стамбул армяндарын және Батыс Армения аумағында тұратындарды бөліп қарастырамыз. Бұл адамдар мыңдаған жылдар бойы осы жерлерде мекендеп келеді, сондықтан олар диаспора өкілдері деп есептелмейді". 1870 жылға дейін Жаңа Англияға 60 армян қоныстанды. Армян иммиграциясы 1880-ші жылдардың соңында 1500-ге жетті, ал 1890-шы жылдардың ортасында Осман империясының жасаған қырғындарынан кейін 2500-ге дейін өсті. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін АҚШ-қа көшіп келген армяндар негізінен Кіші Азиядан келген және Шығыс жағалауда қоныстанды. 1910 жылы 5500-нан астам армян АҚШ-қа көшіп келді, ал 1913 жылға қарай тағы 9355 армян Солтүстік Америка шекарасынан өтті. АҚШ-та 1965 жылы Иммиграциялық заң қабылданғаннан кейін иммиграция қарқыны артты. 2000 жылға қарай шетелде барлығы 7 580 000 армян тұрды.