Кіріспе

Франц Лист фортепиано мен оркестрге арналған №2 концертін, А мажор, S.125, 1839-1840 жылдары виртуоздық кезеңінде жазды. Содан кейін ол қолжазбаны он жылға қойды. Кейін концертке оралғанда, оны қайта-қайта өңдеп, мұқият зерделеді. Төртінші және соңғы өңдеу кезеңі 1861 жылы аяқталды. Лист бұл туындысын өзінің шәкірті Ханс фон Бронсартқа арнады, ол 1857 жылдың 7 қаңтарында Веймарда Лист дирижерлік еткенде алғаш рет орындады. Бұл концерттің орташа ұзақтығы шамамен 25 минутты құрайды.

Аспаптар

Концерт жеке фортепиано, үш флейта (біреуі пикколомен екіжүзді), екі гобой, екі А кларнеті, екі фагот, екі Е мүйізі, екі Е трубасы, үш тромбон (екі тенор, бір бас), туба, D және A дыбыстық қатынастағы тимпани, цимбалдар және скрипкалар тобы үшін жазылған.

Шолу

Екінші концерт, бірінші фортепиано концертіне қарағанда виртуоздық деңгейі төмен болғанымен, формасы жағынан әлдеқайда жаңашыл. Осы тұрғыдан алғанда, ол Листтің стилі мен құрылымы бойынша белгілі симфониялық поэмаларымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Сонымен қатар, бірінші концерттің түпкі нұсқасы солистің шеберлігін көрсетуге арналған туынды саналса, екіншісі Листтің композиторлық қабілетін нығайтуға және виртуоздық орындаушылық өнерінен алшақтауға жасаған әрекетін көрсетеді. Лист солистке арналған техникалық тәсілдерді, мысалы, октавалардағы гаммалар мен қарама-қарсы қимылдарды аз қолданады; шебер виртуоздың орнына пианист көбінесе ағаш аспаптары мен скрипкаларға ілесіп ойнайды. Солист тақырыптық материалды басып тастамайды, шындығында, басталғаннан кейін пианист тақырыпты бастапқы күйінде ешқашан ойнамайды. Оның орнына, олардың міндеті – тыңдаушыны тақырыптық өзгерістердің тізбегі арқылы жетектейтін жаңашыл вариацияларды жасау немесе олай көрінуі. Әртүрлі үзілістер мен үнсіздіктер музыкалық ағынды бұзу мақсатында емес, керісінше, музыкалық әңгімедегі өткелдер ретінде қызмет етеді. "Органикалық бірлік" бүкіл туындының құрылымын нығайтады.

Симфониялық концерті

Лист бұл шығарманы қолжазбада «Concerto symphonique» деп атады. Бұл атау Генри Литольфтің «Concerto symphoniques» шығармаларынан алынған. Лист Литольфтің атауын ғана емес, оның идеясын да ұнатты. Бұл тұжырымдама тақырыптық метаморфоза болды – бір мелодиялық көзден шыққан әртүрлі тақырыптарды біріктіру. Лист Франц Шуберттің «Жолшықты қиял» атты шығармасын зерттеген кезде бұл тұжырымдамамен бұрыннан таныс болған. Бетховен де өзінің Тоғызыншы симфониясында осындай тәсілді қолданды, соңғы бөлімде «Қуанышқа ода» тақырыбын өзгертіп көрсетті. Бірақ Лист үшін тақырыптық трансформация – симфониялық поэмаларда, Фауст және Данте симфонияларында, сондай-ақ B минорындағы фортепианолық сонатада қайта-қайта қолданылатын композициялық тәсілге айналды. Тақырыптық түрлендіруді пайдалану Листтің композициялық формаға деген көзқарасын да өзгертті. Өзінің замандастарынан, соната формасын әлі де дәстүрлі түрде қолданғандардан өзгеше, Лист кейде формадан түбегейлі бас тартып кетті. Тақырыптар жаңа және күтпеген тізбектерге жинақталады, олардың түрлі метаморфоздары түрлі-түсті қарама-қайшылықтарды көрсетеді. Репризалар қысқартылды. Кодалар даму масштабын иеленеді. Үш және төрт бөлімді құрылымдар біріктіріледі. Листтің түсіндіруінше, «Жаңа шарапқа жаңа ыдыс керек».

Төтенше деңгей

Екінші фортепиано концертімен Лист үлкен композициялық құрылымды тек метаморфоздан экстремалды деңгейге көтеру тәжірибесін қолданды. Оның ашылу лирикалық әуені финалдағы марш тақырыбына айналады. Сол тақырып концерттің соңына қарай құштарлықпен толған тақырыпқа айналады. Скерцоны бастайтын тақырып сол бөлімнің соңында басқа тоналдықтағы мүлдем басқа әуен ретінде жасырынып қалады. Бұл соңғы өзгеріс соншалықты толықтырған, байланыстың бар екенін байқау қиын. Тональность, лад, уақыт өлшемі, темп және дыбыстық бояудың бәрі өзгертілген. Лист музыканың нотациясын осылай радикалды түрде өзгертіп, оның негізгі идеясына адал болғаны – оның ұлы шеберлігін көрсетеді. Екінші фортепиано концертінің партитурасы, материалдары мен құрылымы Вебердің фортепиано мен оркестрге арналған F минорындағы Konzertstück шығармасының ықпалын көрсетеді. Лист бұл шығарманы жақсы білген. Ол 1833 жылдан бастап концерттік сапарларында оны жиі орындаған. Ол сондай-ақ, осы пьесаны фортепианоға арнап аранжировкалаған, сонымен қатар солистік бөлімнің түзетілген нұсқасын жасаған (бірақ оны өзі ешқашан орындаған емес). Оның бұл бір бөлімдік концерттің құрылымы туралы білімі, музыкалық дамуы үшін Шуберттің «Шарлатан» фантазиясын зерттеуімен бірдей маңызға ие болды. Бірінші фортепиано концерті сияқты, композициялық құрылым шығарма дамыған сайын үздіксіз ашылады. Бірінші фортепиано концертінде бұл құрылым бірнеше бөлімді форматты анық қабылдайды. Екінші фортепиано концертінде мұндай болмайды. Ол сондай-ақ, B минорындағы фортепиано сонатасындағыдай, сонатаның бірінші бөліміне негізделген бір ұзын бөлімге сәйкес келмейді. Кейбіреулер Лист осы екі полюс арасындағы құрылымдық аралыққа ұмтылған болуы мүмкін деп санайды. Олардың айтуынша, осы себепті Екінші фортепиано концерті құрылымдық тұрғыдан екіұшты көрінеді. Бұл екіұштылық екі есеге артады. Біріншіден, музыка дамыған сайын, бірінен соң бірі жылдам келе жатқан көптеген ерекше эпизодтардан тұратын шығармаға айналады. Бұл құрылымдық фрагментацияға алып келуі мүмкін, онда ешқандай органикалық біртүтастық байқалмайды. Екіншіден, гармониялық диапазон кеңейеді. Музыка бір тоналдықта ғана жеткілікті уақыт тұрады да, бірден басқа тоналдықтағыға өтеді. Альфред Брендель «Лист түсінілмеген» эссесінде бұл әдіс туралы былай дейді: Лист шығармаларында фрагментарлық сезім бар; оның музыкалық аргументі, болжам бойынша, табиғатынан туындайтын себеппен, көбінесе аяқталуға жетпейді. Бірақ бұл фрагмент – романтизмнің ең таза, ең заңды түрі емес пе? Егер утопия басты мақсат болса, шексізді ұстап қалуға тырысқанда, шексіздік кіруі үшін форма «ашық» болуы керек. Интерпретатордың міндеті – екі абзацты бөліп тастаудың орнына, жалпы үзілістің қалай байланыстыратынын, ауысудың музыкалық аргументті қалай құпия түрде өзгерте алатынын көрсету. Бұл – сиқырлы өнер. Ақылға түсініксіз бір процесте органикалық біртүтастық орнатылады, «ашық форма» шексіздікте өз қорытындысына жетеді. Фрагментарлықтың тартымдылығын білмейтін адам Лист музыкасының көп бөлігіне, және мүмкін, жалпы романтизмге де беймәлім болады.

Қайта қарау

Бірінші фортепиано концерті сияқты, Лист фортепианолық партияны көптеп өңдеді. Ол жасаған өзгертулерде Лист көптеген бөлімдерде бастапқы ойынан гөрі қарапайым тәсілдер арқылы одан да зор әсерге қол жеткізді. Маңызды бір ерекшелігі – үзіліс октавалардағы бөлімдерді екі қолды кезектестіретін бөлімдермен алмастыру болды. Лист «Трансценденттік этюдтерде» және Паганинидің «Grandes études»-інде де осы сияқты жеңілдетулер жасады.

Өнер тарихы

Лист екінші фортепиано концертінің орындалуына қатысты сақтық танытты. Бұл негізінен оның студенттерін сыншылардың шамадан тыс қаһарынан қорғау ниетінен туындады. Мысалы, ол сол кездегі Вена филармониясының директоры Иоганн фон Гербекке былай деп жазды: «Егер пианист Ханс фон Бюлов филармония концертіне келсе, ол менің кеңесім бойынша менің А мажорлық концертімді (немесе менің ешбір шығармамынды) емес, Бах немесе Бетховеннің концертінің біреуін ойнайды. Менің жақын достарым менің өзімді ешқандай концерттік бағдарламаға тығырыққа тікеймін дегенімді жақсы біледі». Бұл сақтық әрқашан қатаң ереже болған жоқ. Ол кезде 17 жастағы Карл Таусиг 1858 жылдың 11 наурызында Прагада осы шығарманы орындады. Таусиг оны 1860 жылдың 8 тамызында Веймарда кең жұртшылықтың ықыласына бөленді. Бұл оқиға сол қаладағы Питер Корнелиустың «Бағдад шаштаразы» пьесасынан кейін және Лист музыкалық директорліктен кеткенге дейін болды.