Кіріспе

Брамстың фортепиано концерті №2, B мажорда, Op. 83, Иоганнес Брамспен жазылған, алғашқы фортепиано концертінен 22 жыл кейін жарық көрді. Брамс осы шығарманы 1878 жылы бастап, 1881 жылы Венаның жанындағы Прессбаумда аяқтады. Осы концерттің жазылуына үш жыл кеткені, оның өзіне қатал сыншы екенін көрсетеді. Ол Клара Шуманға: "Сізге өте кішкентай, әдемі скерцосы бар өте кішкентай фортепиано концерті жазғанымды айтқым келеді" деп хат жазды. Қызығы, ол зор шығарманы сипаттап жатқан еді. Бұл концерт оның ұстазы Эдуард Маркссенге арналған. Концерттің тұңғыш қойылымы 1881 жылдың 9 қарашасында Будапештте, Брамстың солисті ретінде және Будапешт филармониялық оркестрінің орындауында өтті және бірден сәттілікке ие болды. Шығарма 2 флейта, 2 гобой, 2 кларнет (B), 2 фагот, 4 валторна (бастапқыда 2 B бас, 2 F), 2 труба (B), тимпани (B және F, екінші бөлімде A және D) және скрипкалар тобына арналған. (Трубалар мен тимпанилер тек алғашқы екі бөлімде қолданылады, бұл ерекшелік.) Концерттің қолжазбасы Гамбург мемлекеттік және университеттік кітапханасында, Карл фон Оссиецки атындағы кітапханада сақтаулы.

Аллегро нон тропик

Бірінші бөлім сонаталық форманың концерттік түрінде. Басты тақырыпты мүйіздің (горн) жеке орындауы бастайды, одан кейін фортепиано араласады. Ағаштан жасалған үрмелі аспаптар шағын мотивті (мүмкін, есінде болмаған күйде, оның №2 Серенадасының бірінші бөлімінің басынан алынған) енгізеді, сосын әдеттен тыс каденция пайда болады. Толық оркестр тақырыпты қайталайды және оркестрлік экспозицияда тағы мотивтер қосады. Фортепиано мен оркестр бірлесіп осы тақырыптарды фортепиано экспозициясында дамытады, содан кейін тональность F минорына (F мажорынан, доминантадан) өтеді және келесі оркестрлік тути пайда болғанға дейін фортепиано күшті әрі қиын бөлім орындайды. Даму бөлімі, Классикалық дәуірдегі көптеген бөлімдер сияқты, доминант тональдығынан тоникаға қарай жұмыс істейді, сонымен бірге тақырыптарды жан-жақты дамытады. Рекапитуляцияның басында тақырып қайта ойналады, содан кейін өзгеше өткел естіледі, ол фортепиано экспозициясында естілген музыкаға оралады (бұл жолы B мажоры/миноры). Минорлық бөлімнен кейін кода пайда болып, осы бөлімді аяқтайды. Музыктанушылар даму бөлімінде қайталаған бір мотивтің «Республиканың жеңіс маршы» мен «Айтыңыз, бауырлар» гимндеріне ұқсас екенін атап өткен, бірақ Брамстың осы екі гимнді білгені күмәнді.

Қуанышпен ән айту

Бұл шечерцо ре минорлық күйде жазылған және соната формасында, даму бөлімінде үшеулік енгізілген. Брамстың «шечерцоның шағын сырғанағы» деген пікіріне қарамастан, бұл қозғалыс өте күшті әрі дауылды. Фортепиано мен оркестр тақырыпты ұсынады және тыныш бөлім кірмес бұрын оны дамытады. Содан кейін фортепиано мен оркестр ре мажордағы орталық эпизодқа дейін барар алдында тақырыпты дауылдай дамытады. Орталық эпизод сергекті және толық оркестрмен басталады, одан кейін тағы бір тыныш бөлім араласады; сосын фортепиано оркестрлік эффектіге қосылып, орталық эпизодтың тақырыбын қайталайды. Бастапқы бөлім қайта оралады, бірақ мазмұны өте өзгерген.

Анданте

Баяу қозғалыс B мажор тоникалық кілтінде жасалған және фортепиано концертінде кең ауқымды виолончель солисін пайдалануы ерекше (осы идеяның бастауы Клара Шуманның фортепиано концерті болуы мүмкін, онда виолончель мен фортепианоға арналған ғана баяу бөлім бар). Кейіннен Брамс виолончельдің тақырыбын қайта жазып, оны Херманн Лингтің сөздерімен «Immer leiser wird mein Schlummer» («Ұйықтауым тыныштала береді») деген әнге айналдырды (Op. 105, No. 2). Концертте виолончель алғашқы үш минут бойы, фортепиано кіріспей тұрып, тақырыпты орындайды. Алайда, фортепианода ойналатын тыныш мелодияның орнына B минорындағы күшті тақырып пайда болады. Дауыл басылғаннан кейін, әлі де минорлық кілтте, фортепиано F мажор кілтіне жетектейтін өтпелі мотив орындайды, содан кейін виолончель дұрыс емес кілтте қайтадан ойнайды, ал B мажорға оралу керектігін білген фортепиано мен оркестр тақырыпты бастапқы B мажор кілтінде аяқтамас бұрын, қысқаша E мажорға өтеді. Фортепиано өтпелі мотивтерді ойнағаннан кейін, соңғы кода орнатылғанға дейін ортаңғы бөлімді жылдам қайталайды.

Аллегрето гразиозо Un poco più presto

Соңғы бөлім бес анық ерекшеленетін бөлімнен тұрады, олар бес түрлі тақырыпты таныстырып, дамытады. Бірінші бөлімде (1-64 такт) 1- және 2-тақырыптар ұсынылады. Бірінші тақырып (сондай-ақ "негізгі тақырып") (1–8) алдымен фортепианода орындалады, содан кейін оркестр қайталайды. Екінші тақырып (16–20) да фортепианода ұсынылады және оркестр оны қайталайды және кеңейтеді. Соңында, бірінші тақырыпты дамыту келесі бөлімге жалғасады. Екінші бөлімде (65–164) келесі үш тақырып бар. 3-тақырып (65–73) бұрынғыларынан өте ерекшеленеді, себебі ол негізінен минор тональностьда және ерекше, венгр ритмінде орындалады. 4-тақырып (81–88) әлі де минор тональностьда, ал 5-тақырып (97–104) – Фа мажорда. Осы үш тақырыптың әрқайсысы бірнеше рет қайталанып, бұл бөлімге даму сипатын береді. Үшінші бөлім (165–308) бірінші бөлімнің қайталануы ретінде қарастырылуы мүмкін; ол алғашқы екі тақырыпқа негізделген, бірақ 201–205 такттарда ерекше жаңа элемент беріледі және 238–241 такттарда қайталанады. Төртінші бөлімде (309–376) 3, 5 және 4-тақырыптар осы ретпен қайта ұсынылады. Соңғы бөлім, кода, негізгі тақырыпқа негізделген, бірақ мұнда (398) Брамс жаңа элемент ұсынады, негізгі тақырыпты үштік ритмде қайталайды (ол бұл тәсілді бұрын скрипкалық концертін аяқтау үшін қолданған), алдымен фортепианода орындалған шағын маршпен, содан кейін оркестр жауап береді, соңғы аккордтар алдында солистпен тақырыптарды алмасады.