Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Музыкалық шығарма, әдетте солист пен сүйемелдеушілерге арналған.
Musical composition typically for a soloist with accompaniment
Концерт (/k//ə//n/'/tʃ//ɛər//t//oʊ/; көпше саны концерттер немесе итальян тілінен алынған concerti) — барокко дәуірінің соңынан бастап, көбінесе оркестр немесе басқа да ансамбльдің сүйемелдеуімен орындалатын бір немесе бірнеше солистерге арналған аспаптық туынды ретінде түсініледі. Әдеттегі үш бөлімді құрылым – баяу бөлім (мысалы, lento немесе adagio), одан кейін жылдам бөлімдер (мысалы, presto немесе allegro) 18-ші ғасырдың басында қалыптасқан стандартқа айналды. Концерт 16-шы ғасырдың соңында вокалдық музыка жанры ретінде пайда болды: аспаптық нұсқасы шамамен бір ғасырдан кейін, Джузеппе Торелли және Архангело Корелли сияқты итальяндық композиторлар концерттерін жариялай бастағанда пайда болды. Бірнеше онжылдықтан кейін Антонио Вивальди сияқты венециялық композиторлар жүздеген скрипкалық концерттер жазды, сонымен қатар виолончель немесе ағаштан жасалған үрмелі аспаптарға арналған соло концерттер мен солистер тобына арналған concerti grossi шығарды. Джордж Фридерик Гендельдің орган концерттері мен Иоганн Себастьян Бахтың клавесин концерттері сияқты алғашқы клавишалық концерттер шамамен сол уақытта жазылды. 18-ші ғасырдың екінші жартысында фортепиано ең көп қолданылатын клавишалық аспапқа айналды, ал классикалық дәуір композиторлары – Джозеф Хайдн, Вольфганг Амадей Моцарт және Людвиг ван Бетховен – әрқайсысы бірнеше фортепиано концерттерін, сондай-ақ скрипка концерттерін және басқа да аспаптарға арналған концерттерді жазды. Романтикалық дәуірде Николо Паганини, Феликс Мендельсон, Фредерик Шопен, Роберт Шуман, Иоганн Брамс, Пётр Ильич Чайковский және Сергей Рахманинов сияқты көптеген композиторлар соло концерттер жазуды жалғастырды, ал кейде бірнеше аспапқа арналған концерттер де жазды; 19-шы ғасырда фортепиано, скрипка және виолончельден басқа аспаптарға арналған концерттер салыстырмалы түрде сирек болды. 20-шы ғасырдың бірінші жартысында концерттерді Морис Равел, Эдвард Элгар, Рихард Штраус, Сергей Прокофьев, Джордж Гершвин, Хейтор Вилла-Лобос, Хоакин Родриго және Бела Барток жазды. Соңғысы солистсіз оркестрге арналған концертті де жазды. 20-шы ғасырда 19-шы ғасырда назардан тыс қалған оркестрлік аспаптарға арналған концерттер пайда болды, мысалы, кларнет, альт және валторна. 20-шы ғасырдың екінші жартысында және 21-ші ғасырға қарай көптеген композиторлар концерттер жазуды жалғастырды, соның ішінде Альфред Шнитке, Гьёрги Лигети, Димитрий Шостакович, Филип Гласс және Джеймс Макмиллан. Бұл кезеңнің ерекшелігі – контрабас (Эдуард Тубин немесе Питер Максвелл Дэвис сияқты композиторлар) және cor anglais (MacMillan және Аарон Джей Кернис сияқты) сияқты оркестрлік аспаптарға, сондай-ақ халық аспаптарына (мысалы, Тубиннің балалайкаға арналған концерті, Серридің бассетти аккордеонына арналған C мажордағы концерті немесе Вилла-Лобос пен Малкольм Арнольдтың гармоникаға арналған концерттері) арналған концерттердің көбеюі. Deep Purple-дің топ пен оркестрге арналған концерті – рок-топқа арналған концерттің мысалы. Бұрынғы дәуірлердегі концерттер концерттік орындалымдар мен жазбалар репертуарының маңызды бөлігі болып қала береді. Композитордың өзі орындауы үшін концерт жазу практикасы бұрын кең таралған болса, қазір бұл практика Даниил Трифонов сияқты композитор-орындаушылар арқылы жалғастырылуда.
A concerto (/k//ə//n/'/tʃ//ɛər//t//oʊ/; plural concertos, or concerti from the Italian plural) is, from the late Baroque era, mostly understood as an instrumental composition, written for one or more soloists accompanied by an orchestra or other ensemble. The typical three movement structure, a slow movement (e. g., lento or adagio) preceded and followed by fast movements (e. g. presto or allegro), became a standard from the early 18th century. The concerto originated as a genre of vocal music in the late 16th century: the instrumental variant appeared around a century later, when Italians such as Giuseppe Torelli and Arcangelo Corelli started to publish their concertos. A few decades later, Venetian composers, such as Antonio Vivaldi, had written hundreds of violin concertos, while also producing solo concertos for other instruments such as a cello or a woodwind instrument, and concerti grossi for a group of soloists. The first keyboard concertos, such as George Frideric Handel's organ concertos and Johann Sebastian Bach's harpsichord concertos, were written around the same time. In the second half of the 18th century, the piano became the most used keyboard instrument, and composers of the Classical Era such as Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart and Ludwig van Beethoven each wrote several piano concertos, and, to a lesser extent, violin concertos, and concertos for other instruments. In the Romantic Era, many composers, including Niccolò Paganini, Felix Mendelssohn, Frédéric Chopin, Robert Schumann, Johannes Brahms, Pyotr Ilyich Tchaikovsky and Sergei Rachmaninoff, continued to write solo concertos, and, more exceptionally, concertos for more than one instrument; 19th century concertos for instruments other than the piano, violin and cello remained comparatively rare however. In the first half of the 20th century, concertos were written by, among others, Maurice Ravel, Edward Elgar, Richard Strauss, Sergei Prokofiev, George Gershwin, Heitor Villa Lobos, Joaquín Rodrigo and Béla Bartók, the latter also composing a concerto for orchestra, that is without soloist. During the 20th century concertos appeared by major composers for orchestral instruments which had been neglected in the 19th century such as the clarinet, viola and French horn. In the second half of the 20th century and onwards into the 21st a great many composers have continued to write concertos, including Alfred Schnittke, György Ligeti, Dimitri Shostakovich, Philip Glass and James MacMillan among many others. An interesting feature of this period is the proliferation of concerti for less usual instruments, including orchestral ones such as the double bass (by composers like Eduard Tubin or Peter Maxwell Davies) and cor anglais (like those by MacMillan and Aaron Jay Kernis), but also folk instruments (such as Tubin's concerto for Balalaika, Serry's Concerto in C Major for Bassetti Accordion, or the concertos for Harmonica by Villa Lobos and Malcolm Arnold), and even Deep Purple's Concerto for Group and Orchestra, a concerto for a rock band. Concertos from previous ages have remained a conspicuous part of the repertoire for concert performances and recordings. Less common has been the previously common practice of the composition of concertos by a performer to be performed personally, though the practice has continued via certain composer performers such as Daniil Trifonov.
Жанр
Итальян тіліндегі "концерт" сөзі келісім немесе жиын деген мағынаны білдіреді, ол латын тіліндегі "concertare" етістігінен туындаған, бұл бәсекелестік немесе шайқас дегенді көрсетеді.
The Italian word concerto, meaning accord or gathering, derives from the Latin verb concertare, which indicates a competition or battle.
Барокко дәуірі
Композициялар алғаш рет 1587 жылы Андреа мен Джованни Габриелидің "Кончерти" атты музыкалық ноталар басылғанда, атауында концерттер деп көрсетілді.
Compositions were for the first time indicated as concertos in the title of a music print when the lt=Concerti by Andrea and Giovanni Gabrieli were published in 1587.
Вокаль музыканың жанры ретінде концерті
XVII ғасырда дауыстар мен оркестрге арналған қасиетті шығармалар көбінесе концерттер деп аталған, бұл Дж. С. Бахтың біз кантата деп білетін көптеген шығармаларына «концерт» атауын қолданғандығынан көрінеді. «Концерт» термині бастапқыда дауыстар мен аспаптардың тәуелсіз партиялары бар туындыларды білдіру үшін пайдаланылған. Бұл концерттің бұрынғы түріне Джованни Габриелидің "In Ecclesiis" немесе Генрих Шютцтің "Саул, Саул, неге мені қуалайсың?" шығармалары жатады.
In the 17th century, sacred works for voices and orchestra were typically called concertos, as reflected by J. S. Bach's usage of the title "concerto" for many of the works that we know as cantatas. The term "concerto" was initially used to denote works that involved voices and instruments in which the instruments had independent parts—as opposed to the Renaissance common practice in which instruments that accompanied voices only doubled the voice parts. Examples of this earlier form of concerto include Giovanni Gabrieli's "In Ecclesiis" or Heinrich Schütz's "Saul, Saul, was verfolgst du mich".
Аспаптық концерті
Концерт өзінің қазіргі түрін кеш барокко дәуірінде Арханжело Корелли дамытқан концерто гроссо түрінен бастады. Кореллидің концертино тобы екі скрипкадан, виолончель мен бассо континуодан тұрды. Мысалы, И. С. Бахтың Бесінші Бранденбург концертінде концертино – флейта, скрипка және клавесин; клавесин – жеке орындаушы аспап болғанымен, кейде рипиеномен бірге ойнайды, сондай-ақ континуо клавиатуралық сүйемелдеуі ретінде де қолданылады. Кейіннен концерт қазіргі формасына жақындады, онда концертино көбінесе оркестрмен (немесе оған қарсы) ойнайтын жалғыз аспапқа дейін азайтылды. Барокко дәуіріндегі концерттердің негізгі авторлары – Томазо Альбинони, Антонио Вивальди (мысалы, L'estro armonico, La stravaganza, Six Violin Concertos, Op. 6, Twelve Concertos, Op. 7, Il cimento dell'armonia e dell'inventione, Six Flute Concertos, Op. 10, Six Concertos, Op. 11 және Six Violin Concertos, Op. 12), Георг Филипп Телеман, Иоганн Себастьян Бах, Георг Фридрих Гендель, Пьетро Локателли, Жан-Мари Леклер, Джузеппе Тартини, Франческо Джеминиани және Иоганн Йоахим Кванц. Концерт сол заманғы итальяндық стильдегі композиция ретінде қарастырылды, ал барлық композиторлар итальяндық үлгіде (all'Italiana) шығаруды үйренді. Барокко концерті көбінесе струнный аспаптарға (скрипка, альт, виолончель, сирек виола-д'аморе немесе арфа) немесе үрмелі аспаптарға (флейта, блокфлейта, гобой, фагот, валторна немесе труба) арналды. Бах екі скрипка мен оркестр үшін де концерт жазды. Барокко дәуірінде, фортепиано ойдағыдай табылмай тұрғанда, орган мен Иоганн Себастьян Бахтың кейбір клавесин концерттерін қоспағанда, клавиатуралық концерттер салыстырмалы түрде аз болды.
The concerto began to take its modern shape in the late Baroque period, beginning with the concerto grosso form developed by Arcangelo Corelli. Corelli's concertino group was two violins, a cello and basso continuo. In J. S. Bach's Fifth Brandenburg Concerto, for example, the concertino is a flute, a violin, and a harpsichord; although the harpsichord is a featured solo instrument, it also sometimes plays with the ripieno, functioning as a continuo keyboard accompaniment. Later, the concerto approached its modern form, in which the concertino usually reduces to a single solo instrument playing with (or against) an orchestra. The main composers of concertos of the baroque were Tommaso Albinoni, Antonio Vivaldi (e. g. published in L'estro armonico, La stravaganza, Six Violin Concertos, Op. 6, Twelve Concertos, Op. 7, Il cimento dell'armonia e dell'inventione, Six Flute Concertos, Op. 10, Six Concertos, Op. 11 and Six Violin Concertos, Op. 12), Georg Philipp Telemann, Johann Sebastian Bach, George Frideric Handel, Pietro Locatelli, Jean Marie Leclair, Giuseppe Tartini, Francesco Geminiani and Johann Joachim Quantz. The concerto was intended as a composition typical of the Italian style of the time, and all the composers were studying how to compose in the Italian fashion (all'Italiana). The Baroque concerto was mainly for a string instrument (violin, viola, cello, seldom viola d'amore or harp) or a wind instrument (flute, recorder, oboe, bassoon, horn, or trumpet,). Bach also wrote a concerto for two violins and orchestra. During the Baroque period, before the invention of the piano, keyboard concertos were comparatively rare, with the exception of the organ and some harpsichord concertos by Johann Sebastian Bach.
Классикалық дәуір
Иоганн Себастьян Бахтың ұлдары, мысалы, К. П. Е. Бахтың концерттері, барокко дәуірі мен классикалық дәуірдің арасындағы ең маңызды байланыс болуы мүмкін. Классикалық кезеңнен бастап концерттердің бірінші бөлімдері сонаталық форманың құрылымын ұстанады делінуі дәстүрлі. Финалдық бөлімдер көбінесе рондо түрінде болады, мысалы, Дж. С. Бахтың Ми мажорлы скрипкалық концертінде. Моцарт 1775 жылы бес скрипкалық концерт жазды. Оларда итальяндық және австриялық мәдениеттерінің ықпалы байқалады. Кейбір үзінділерде халық музыкасының элементтері бар, олар австриялық серенадаларда жақсы көрінеді. Моцарт сонымен қатар скрипка, альт және оркестр үшін «Синфония Кончертанта» шығармасын жазды. Бетховен тек бір скрипкалық концерт жазды, ол 1844 жылғы 27 мамырда скрипка виртуозы Жозеф Иоахимнің орындауында шедевр ретінде танылғанға дейін ұзақ уақыт белгісіз болып келді. К. П. Е. Бахтың клавирлік концерттерінде виртуоздық сололық бөлімдер кездеседі. Олардың кейбіреулерінде бөлімдер үзіліссіз жалғасады, сонымен қатар, әртүрлі бөлімдерде тақырыптық сілтемелер жиі кездеседі. Моцарт бала кезінде қазір көбіне танылмаған композиторлардың төрт сонатасын клавир мен оркестр үшін аранжировкалады. Содан кейін ол Иоганн Кристиан Бахтың үш сонаталық бөлімін өңдеді. Моцарт жиырма жасқа келгенде, оркестрге өзінің ерекшелігін көрсетуге мүмкіндік беретін концерттік риторнельдерді жаза алды, онда бес-алты қарама-қарсы тақырыптар ұсынылды, содан кейін солист материалды дамыта бастады. Оның 27 фортепиано концертінің соңғы 22-сі ерекше бағаланады. Гайднға қатысты оннан астам клавирлік концерттер тізімделген, олардың тек үш-төрті ғана түпнұсқа деп саналады. К. П. Е. Бах флейтаға арналған бес концерт және екі гобой концерттерін жазды. Моцарт бес валторналық концерт жазды, олардың екеуі флейта мен гобойға арналған (кейін флейтаға қайта ұйымдастырылып, Флейта концерті №2 аталды), екеуі кларнет пен фаготта, төрт валторнаға, флейта, арфа және оркестр үшін концерт, сондай-ақ «Exsultate, jubilate» - сопраноға арналған де-факто концерт. Олардың барлығы да жекелеген аспаптардың ерекшеліктерін пайдаланады және зерттейді. Гайдн маңызды трубалық концертті және скрипка, виолончель, гобой мен фаготқа арналған «Синфония Кончертанта», сондай-ақ екі валторналық концерт жазды.
The concertos of the sons of Johann Sebastian Bach, such as C. P. E. Bach, are perhaps the best links between those of the Baroque period and those of the Classical era. It is conventional to state that the first movements of concertos from the Classical period onwards follow the structure of sonata form. Final movements are often in rondo form, as in J. S. Bach's E Major Violin Concerto. Mozart wrote five violin concertos, all in 1775. They show a number of influences, notably Italian and Austrian. Several passages have leanings towards folk music, as manifested in Austrian serenades. Mozart also wrote the Sinfonia Concertante for violin, viola, and orchestra. Beethoven wrote only one violin concerto that remained obscure until revealed as a masterpiece in a performance by violin virtuoso Joseph Joachim on 27 May 1844. C. P. E. Bach's keyboard concertos contain some virtuosic solo writing. Some of them have movements that run into one another without a break, and there are frequent cross movement thematic references. Mozart, as a child, made arrangements for keyboard and orchestra of four sonatas by now little known composers. Then he arranged three sonata movements by Johann Christian Bach. By the time he was twenty, Mozart was able to write concerto ritornelli that gave the orchestra admirable opportunity for asserting its character in an exposition with some five or six sharply contrasted themes, before the soloist enters to elaborate on the material. Of his 27 piano concertos, the last 22 are highly appreciated. A dozen cataloged keyboard concertos are attributed to Haydn, of which only three or four are considered genuine. C. P. E. Bach wrote five flute concertos and two oboe concertos. Mozart wrote five horn concertos, with two for flute, oboe (later rearranged for flute and known as Flute Concerto No. 2), clarinet, and bassoon, four for horn, a Concerto for Flute, Harp, and Orchestra, and Exsultate, jubilate, a de facto concerto for soprano voice. They all exploit and explore the characteristics of the solo instrument(s). Haydn wrote an important trumpet concerto and a Sinfonia Concertante for violin, cello, oboe and bassoon as well as two horn concertos.
Романтикалық дәуір
XIX ғасырда концерт виртуоздық өнер көрсету құралы ретінде гүлденді, концерттер күрделене түсті және мазмұны байыды. Барокко дәуіріндегі әдеттегі концерттердің орындалуы шамамен он минутқа созылса, Бетховеннің концерттері жарты сағатқа немесе одан да ұзаққа дейін тартылуы мүмкін. Концертино (композиция) немесе неміс тіліндегі Konzertstuck ("Концерттік пьеса") термині, толыққанды концерт деп есептелмейтін кішігірім шығармаларды атау үшін қолданыла бастады, бірақ бұл ерекшелік ресми түрде бекітілген емес, және көптеген концертинолар түпнұсқа барокко концерттерінен ұзын болып келеді. Романтизм дәуірінде виолончель концерттік аспап ретінде жиі қолданыла бастады, алайда скрипка мен фортепиано ең көп қолданылатын аспаптар болып қала берді. Бетховен фортепиано, скрипка, виолончель және оркестр үшін үштік концерт арқылы бірнеше солистке арналған концерттер репертуарына үлес қосты, ал ғасырдың соңында Брамс скрипка, виолончель және оркестр үшін қос концерт жазды.
In the 19th century, the concerto as a vehicle for virtuosic display flourished, and concertos became increasingly complex and ambitious works. Whilst performances of typical concertos in the baroque era lasted about ten minutes, those by Beethoven could last half an hour or longer. The term concertino (composition), or the German Konzertstuck ("Concert Piece") began to be used to designate smaller pieces not considered large enough to be considered a full concerto, though the distinction has never been formalised and many Concertinos are still longer than the original Baroque concertos. During the Romantic era the cello became increasingly used as a concerto instrument; though the violin and piano remained the most frequently used. Beethoven contributed to the repertoire of concertos for more than one soloist with a Triple Concerto for piano, violin, cello and orchestra while later in the century, Brahms wrote a Double Concerto for violin, cello and orchestra.
Бірнеше аспаптар мен оркестр үшін
Барокко дәуірінде екі скрипка мен бір виолончель концерто гроссоның стандартты солистік тобын құрады. Классикалық дәуірде симфония концертанта концерто гроссо жанрын ығыстырды, алайда екі немесе үш солистке арналған концерттер де жазыла берді. Романтизм дәуірінен бастап көптеген аспаптық солистер мен оркестрге арналған туындылар қайтадан концерт деп атала бастады.
In the Baroque era, two violins and one cello formed the standard concertino of a concerto grosso. In the classical era, the sinfonia concertante replaced the concerto grosso genre, although concertos for two or three soloists were still composed too. From the Romantic era works for multiple instrumental soloists and orchestra were again commonly called concerto.