Кіріспе

Фортепианолық концерт – оркестрдің сүйемелдеуімен орындалатын, соло фортепианолық композициядан тұратын концерт түрі. Фортепианолық концерт – классикалық музыка жанрындағы, фортепиано мен оркестр немесе басқа да үлкен ансамбльдің сүйемелдеуімен жазылған соло туынды. Фортепианолық концерттер, әдетте, жоғары техникалық дағдыны талап ететін виртуоздық өнер туындылары болып табылады. Олар әдетте музыкалық нотацияда жазылады, оның ішінде пианист үшін ноталар (виртуоздық орындау үшін көбінесе жатталған), оркестрлік партиялар және дирижерге арналған толық партитура кіреді. Барокко және классикалық дәуірлерде (шамамен 1600-1800 жылдар аралығында) оркестр фортепианоның сололық бөлімдерін сүйемелдеуші рөл атқарды. Алайда, классикалық дәуірдің соңында оркестр пианистпен тең дәрежеде болды және олардың арасында жиі «диалог» немесе «әңгіме» жүрді. Музыка студенттері мен конкурстарға қатысушылар фортепианолық концерттерді орындағанда, оркестрлік партияны оркестрлік азайту түрінде орындауға болады, яғни оркестрлік партияларды фортепиано немесе органмен сүйемелдейтін музыкантқа бейімдеуге болады, себебі толық оркестрді жалдау өте қымбат. Клавиатуралық концерттер Иоганн Себастьян Бахтың барокко дәуірінде, сондай-ақ классикалық және романтикалық музыка дәуірлерінде (1800-1910) кең таралған. Қазіргі заманғы классикалық музыка композиторлары да клавиатуралық концерттер жазады. ХХ және ХХІ ғасырлардағы фортепианолық концерттерде эксперименталды немесе ерекше орындау тәсілдері қолданылуы мүмкін. ХХ және ХХІ ғасырларда Ж.С. Бахтың клавесиндік концерттері кейде фортепианода орындалады. Фортепианолық концерттердің түрлі нұсқалары бар, оның ішінде екі пианиношы мен оркестр үшін қос фортепианолық концерттер, сондай-ақ екі немесе үш (немесе одан да көп солист) концерттері, онда пианиношыға скрипкашы, виолончелист немесе басқа да музыкант қосылады.

Тарих

Алғашқы фортепиано концерттері Лондонда жазылған. Аспап жасаушы Иоганнес Зумпеден шабыдаланған Иоганн Себастьян Бах, Георг Фридрих Гендель және Карл Фридрих Абель сияқты композиторлар шамамен 1770 жылы фортепиано мен скрипкалық ансамбль үшін концерттер жаза бастады. Классикалық дәуірде бұл форма Еуропа бойынша, әсіресе Германия мен Австрияда жылдам тарады, және Моцарттың шығармаларымен, сондай-ақ Хайдн, Карл Филипп Эммануэль Бах, Карл Стамиц және Йозеф Вёльфлдің сияқты аз танымал мысалдарымен қалыптасты. Романтизм дәуірінің басында фортепиано концертінің репертуарына ең бастысы Бетховен, Шуман, Мендельсон, Шопен, Хуммель, Фердинанд Риес және Джон Филд қосылды. Орта және кейінгі романтизм дәуірінен белгілі мысалдарға Эдвард Григ, Йоханнес Брамс, Камиль Сен-Санс, Франц Лист, Петр Ильич Чайковский және Сергей Рахманиновтың концерттері жатады. Александр Скрябин, Антонин Дворжак, Эдвард Макдауэлл және Франц Ксавер Шарвенка осы кезеңде аз танымал концерттер жазды. 1899 жылы Эми Бич До-диез минорындағы фортепиано концертін аяқтады, бұл американдық әйел композиторының жазған алғашқы фортепиано концерті болды. Эдвард Элгар фортепиано концертінің эскиздерін жасады, бірақ оны аяқтаған жоқ. 19 ғасырда Генри Литольф "Концерттік симфония" деп аталатын бес шығармасында фортепиано концерті мен симфония арасындағы шекараны жойды, ал Ферруччо Бусони сағатқа жуық концерттің соңғы бөліміне ерлер хорын қосты. Вильгельм Фуртвенглер 1924–1937 жылдары фортепиано мен оркестрге арналған Симфониялық концертін жазды, ол бір сағаттан астам уақытқа созылады. Көбінесе бағдарламалық сипаттағы фортепиано мен оркестрге арналған көптеген концерттік туындыларға "фортепиано концерті" термині қолданылуы мүмкін – мысалы, Бетховеннің "Хорлық фантазиясы". Листтің "Тотентанц" және "Афина қирағандары" вариациялары, сондай-ақ Рихард Штраустың "Бурлескасы" сияқты жүздеген шығармалардың тек бір бөлігі ғана. 20 және 21 ғасырлардағы концерттік бағдарламалар мен дискографиядағы бірнеше танымал фортепиано концерттері 19 ғасырдағы еуропалық музыкалық аренада кең таралған репертуардың шағын бөлігін құрайды.

ХХ ғасыр және қазіргі заман

Форма фортепианного концерта сохранилась на протяжении 20-го и вошла в 21-й век, и примеры были написаны Лероем Андерсоном, Милтоном Бэббитом, Сэмюэлем Барбером, Белой Бартоком, Артуром Блиссом, Йорком Боуэном, Бенджамином Бриттеном, Эллиотом Картером, Карлосом Чавесом, Аароном Копландом, Питером Максвеллом Дэвисом, Эммой Лу Димер, Китом Эмерсоном, Джорджем Гершвином, Альберто Хинастерой, Филипом Глассом, Ферде Грофе, Арамом Хачатуряном, Дьёрдем Лигети, Магнусом Линдбергом, Витольдом Лютославским, Джан Франческо Малипьеро, Франком Мартином, Богуславом Мартину, Николаем Медтнером, Питером Меннином, Питером Миегом, Селимом Пальмгреном, Дорой Пеячевич, Виллемом Пейпером, Франсисом Пуленком, Сергеем Прокофьевым, Бехзадом Ранджбараном, Эйноюхани Раутаваарой, Морисом Равелем, Альфредом Шнитке, Арнольдом Шёнбергом, Питером Скульторпом, Питером Сиборном, Дмитрием Шостаковичем, Роджером Смалли, Артуром Сомервеллом, Игорем Стравинским, Генрихом Зутермейстером, Александром Черепниным, Майклом Типпеттом, Ральфом Воном Уильямсом, Эйтором Вилла-Лобосом, Панчо Вла́дигеровым, Айратом Ичмуратовым, Чарльзом Вуориненом, Ялилем Геррой и другими.

Сол қол фортепиано мен оркестрге арналған шығармалар

Австриялық Пол Витгенштейн Бірінші дүниежүзілік соғыста оң қолын жоғалтты, және музыкалық карьерасын жаңадан бастағанда бірнеше композиторлардан тек сол қолға арналған пьесалар жазуды өтінді. Чехиялық Отакар Холлман да соғыста оң қолы жарақаттанған, бірақ бұл аз дәрежеде болды. Осы тапсырыстардың нәтижесінде Bortkiewicz, Britten, Hindemith, Janáček, Korngold, Martinů, Prokofiev, Ravel, Franz Schmidt, Richard Strauss және тағы басқалардың оркестр мен фортепианоға арналған концертант шығармалары жазылды.

Екі немесе одан да көп пианистер мен оркестр үшін жасалған шығармалар

Екі солист фортепианоға арналған концерттер мен концерттік шығармалар Иоганн Себастьян Бах (екіден төрт фортепианоға дейін, BWV 1060–65, іс жүзінде клавесин концерттері, бірақ көбінесе фортепианода орындалады), Вольфганг Амадей Моцарт (екі, K 242 (алғашқыда үш фортепиано мен оркестр үшін) және K 365), Феликс Мендельсон (екі, 1823–24), Макс Брух (1912), Бела Барток (1927/1932, оның екі фортепиано мен соққы аспаптарына арналған сонатасының қайта өңдеуі), Франсис Пуленк (1932), Артур Блис (1924), Артур Бенджамин (1938), Питер Миге (1939–41), Дариус Мильхауд (1941 және 1951), Бохуслав Мартину (1943), Ральф Воан-Уильямс (шамамен 1946), Рой Харрис (1946), Джан Франческо Малипьеро (екі шығарма, екеуі де 1957), Уолтер Пистон (1959), Лучано Берио (1973) және Харальд Генцмер (1990) жазды. Бах пен Моцарт мысалдарынан басқа, екі фортепиано мен оркестрден астам шығармалар өте сирек кездеседі, бірақ Мортон Гулд (төрт фортепиано мен оркестр үшін ойыншықтар, 1954), Питер Расин Фрикер (үш фортепиано, литавра және скрипкалар тобы үшін концерттік шығарма, 1951), Вольфганг Фортнер (үш фортепиано мен оркестр үшін Триплум, 1966) және Георг Фридрих Хаас (алты микротондық реттелген фортепиано мен оркестр үшін шамамен келтірулер, 2010) жазды. Төрт қолмен орындалатын фортепианоға арналған концерт – сирек жанр, бірақ Леопольд Кожелух (1747–1818) оны жазды (B-бемоль мажор, P IV: 8), ал Альфред Шнитке (1934–1998) тағы біреуін жазды (1988 жылы).

Нысан

Классикалық фортепиано концерті көбінесе үш бөлімнен тұрады. Сонаталық аллегро формасындағы орташа жылдамдықтағы ашылу бөлімі, көбінесе виртуоздық каденцияны қамтиды (ол солист тарапынан импровизациялануы мүмкін). Бұл бөлім баяу, еркін, көркем және лирикалық болады. Әдетте тернарлық формада жазылады. Содан кейін жылдам рондо келеді. Моцарт пен Бетховеннің шығармалары осы үлгіге сәйкес келеді, бірақ көптеген басқалары олай емес. Бетховеннің фортепиано концерті №4 соңғы бөлімінде каденцияны қамтиды, ал көптеген композиторлар жаңашылдықтар енгізді. Мысалы, Листтің екінші және үшінші концерттері бөлімдер арасында үзіліссіз орындалады, Брамстың фортепиано концерті №2 және Листтің фортепиано концерті №1 төрт бөлімнен тұрады, ал Чайковскийдің фортепиано концерті №3 ми-бемоль мажорда тек бір бөлімнен (Allegro brillante) тұрады.

Халықтық концерттер

Вольфганг Амадей Моцарттың ересек фортепиано концерттері сарбаздар тарапынан барлық фортепиано концерттерінің ішіндегі ең ұлылары ғана емес, тіпті батыс классикалық музыкасының толыққанды шыңы деп саналады. Олардың формальды кемелділігі тұрақты әуендік сұлулық пен тапқырлықпен үйлеседі, және олар 21-ғасырдағы барлық ірі оркестрлердің классикалық музыка репертуарындағы маңызды туындылар болып табылады. Фортепиано концерті №21 До мажор, К. 467 әрқашан үлкен танымаллыққа ие болды, ал Фортепиано концерті №20 Ре минор, К. 466, Бетховен мен Листтің екеуінің де орындау репертуарында болды. Моцарт 21 жасында жазған Фортепиано концерті №9 Ми-бемоль мажор, К. 271, оның осы формадағы тұңғыш шедеврі (Чарльз Розеннің сөзінше) және бүгінгі күнге дейін жиі жазылып, концерттерде орындалады. Людвиг ван Бетховеннің "Император" фортепиано концерті 1809 жылы жазылды және Бетховеннің бес фортепиано концертінің соңғысы болды. 1809 жылға қарай Бетховеннің есту қабілеті нашарлағандықтан, ол өзінің фортепиано концерттерін көпшілік алдында орындай алмады. Шығарманың тұңғыш орындалуы 1812 жылға дейін күтілді, бұл Венадағы жағдайға әсер еткен Наполеон соғыстарының салдарынан болды. Осы концертте Бетховен орындаушының бірінші бөлімнің соңында өз каденциясын импровизациялау дәстүрін жойды, оның орнына композитордың өзі жазған каденцияны пайдаланды, және осы тұрғыдан Бетховеннің 5-ші фортепиано концерті жаңашыл болып есептеледі. Сергей Рахманиновтың До минор №2 фортепиано концерті ең танымал және құрметке ие фортепиано концерттерінің бірі.