Арвид Хуитфельд: Дания тарихының авторы және мемлекет қайраткері

Кіріспе

Даниялық тарихшы және мемлекеттік қызметкер Арилд Хьютфельдт (Арвид) (11 қыркүйек 1546 – 16 желтоқсан 1609) – Дания тарихшысы және мемлекеттік қызметкер, ол өзінің халық тіліндегі Дания тарихының шежіресімен танымал.

Өмір

Хьюйтфельдт сол кездегі Дания Корольдігінің бөлігі болған Сканиядан шыққан аристократ отбасында дүниеге келді. Ол ішінара Германия мен Францияда білім алып, мемлекеттік қызметкер ретінде мансап жолын бастады және 1573 жылдан 1580 жылға дейін Данияның орталық әкімшілік органы – Канцелярияның бірінші хатшысы болды. 1583 жылдан өліміне дейін ол Данияның алғашқы мектеп-интернаты болған Херлуфсхолм мектебінің басшысы болды. 1586 жылы ол ең жоғары лауазымға ие болды, ол Ригсканслер (Мемлекеттік канцлер, қазіргі заманғы Әділет министріне шамамен сай) болды, өмірінің соңына дейін. Хьюйтфельдт сонымен қатар бірнеше поместьелерге ие болды және бірқатар дипломатиялық тапсырмаларды орындады. Саясатшы және лауазымды адам ретінде ол оқымысты, консервативті және қоғамдық болған, әріптестерімен ашық қақтығыстардан сақтанған. 1597 жылдың қыркүйегінде Хьюйтфельдт пен Кристиан Барнеков Лондонға елшілер болып келді және Фенчерч көшесінде Альдерман Хоутонның немесе Клиент Мастер Смиттің үйінде орналасты. Олардың миссиясы Зунд бұғазы арқылы өту ақысына қатысты. Олар Данияның Фридрих II-ге тиесілі Гартер орденінің белгісін қайтарды. Елизавета патшайым өзінің туған күнінде олардың есебінен әзіл айтты. Лондоннан кейін олар Шотландияға барды.

Тарихи еңбектер

Алайда Гутфельдт тарихшы ретінде танымал болды. Ол Данияның алғашқы маңызды тарихын халық тілінде – «Дания Корольдігінің хроникасы» (8 томдық, 1595–1603) – жазды, осылайша Саксо Грамматикустың ауыр мұрасын жалғастырды. Гутфельдт ресми Дания тарихшысы болған жоқ, бірақ оның заманында Данияның толық тарихын латын тілінде жазуға жасалған бірнеше ресми әрекеттер сәтті болмады. Гутфельдт бұрынғы латын тіліндегі барлық әрекеттерді еңсерді және Людвиг Холберг заманына дейін Дания тарихы бойынша анықтамалық еңбек болып саналды. Хроникада Данияның сол кездегі аңыз дәуірінен бастап 1559 жылға дейінгі тарихы баяндалады. Ол негізінен түрлі патшалардың билік ету кезеңдеріне сүйене отырып құрылған және Кристиан III тұсынан бастап хронологиялық ретпен жарияланбады. Шығармасы тез жарияланғанымен, оның дайындығы бірнеше жылға созылған сияқты. Мемлекеттік қызметкер болғандықтан, құжаттарға қол жеткізе және көшірушілердің көмегін пайдалана алғандықтан, Гутфельдт жазу ісінде көптеген артықшылықтарға ие болды. Оның хроникасы жылнамалық стильде жазылған, бірақ әрбір жылмен шектелмейді. Оны одан да маңызды ететін нәрсе – Гутфельдт көптеген құжаттар мен дереккөздерді қайта жазды, олардың түпнұсқалары қазір жоғалып кеткен. Осылайша, оның кітабы маңызды дереккөздер жинағы болып табылады. Хроникада Гутфельдт өзін прагматикалық аристократ ретінде көрсетеді. Оның басты ойы – тарихтың қайталануы, бірақ сот және конституциялық факторларға берген назарда ол өзінің заманынан озық екенін көрсетеді. Астында, ол аристократиялық мемлекеттің жақтасы болып қалады, онда король аристократияның рөлі мен билігін құрметтейді. Сондықтан ол II Кристиан туралы өте жағымсыз бейне жасауға және көп жылдар бойы Дания тарихында басым болған III Кристианның идеалданған бейнесіне жауапты болуы мүмкін. Дегенмен, Гутфельдт тұтастай алғанда салмақты және тыныш, қарапайым және әсері аз тіл қолданады. Ежелгі аңыздар мен мифтерді жеткізгенде, ол олардың сенімділігіне күмәнмен қарайды, сондай-ақ кейінгі дереккөздерге де ұқсас көзқарас көрсетеді. Оның тарих кітаптарының жеке томдарына жазған алғы сөздері де оның саяси идеалдарына қосымша куәлік ретінде назар аударуға лайық.

What has made Huitfeldt famous, however, is his contribution as a historian. He wrote the first great History of Denmark in vernacular Danish – Danmarks Riges Krønike (Chronicle of the Kingdom of Denmark, 8 vols, 1595 1603), thus taking up the weighty legacy of Saxo Grammaticus. Huitfeldt was no official Danish historiographer, but at his time several official attempts at writing a comprehensive History of Denmark in Latin had come to little. Huitfeldt created a work that supplanted all earlier Latin attempts and more or less became the referential history work on Denmark until the time of Ludvig Holberg. The Chronicle deals with Denmark from what was then a time of legend until 1559. It is mostly structured around the reigns of the various kings and was published in non chronological order, beginning with the time of Christian III. Through published rather quickly, his work seems to have been prepared across several years. Being a state official with access to documents and with the possibility of using help from scribes, Huitfeldt did have many writing advantages. The form of his Chronicle is annalist but not narrowly limited to each single year. What makes it still more important is that Huitfeldt reproduces many documents and sources the originals of which are now lost. In that way his book is also a significant source collection. In the Chronicle Huitfeldt reveals himself as a pragmatic aristocrat. A central view of his is that history repeats itself, but in aspects such as his emphasis on judicial and constitutional factors, he shows himself rather in advance of his time. At bottom, he remains subjective: his own ideal is that of the aristocratic state, in which the King respects the role and power of the nobility. Thus he may be held responsible for the extremely negative picture of Christian II, and the corresponding idealized version of Christian III, which for many years dominated Danish historical thinking. Yet as a whole, Huitfeldt is sober and calm, using plain and relatively unaffected language. While transmitting the ancient legends and myths he often shows scepticism as to their reliability, an attitude he also partly displays toward later sources. His prefaces to the separate volumes of his history are themselves worth noting, as an additional testimonial to his political ideals.