Кіріспе
Канаданың прогрессивті-консервативтік партиясы (ПК;) – 1942 жылдан 2003 жылға дейін болған Канаданың орталық-оң және оң қанаттағы федералды саяси партиясы. 1867 жылы Канада Конфедерациясы құрылғаннан бастап 1942 жылға дейін Канаданың алғашқы Консервативтік партиясы көптеген үкіметтерде қатысып, бірнеше атауға ие болды. 1942 жылы Манитобаның жаңа сайланған партия басшысы Джон Брэкеннің өтінішімен, бұрын Манитобаның прогрессивтік партиясының мүшесі болған ол, партияның атын Прогрессивті-консервативтік партия деп өзгертуді ұсынды. 1957 жылғы федералды сайлауда Джон Дифенбейкер партияны 27 жылдан бергі алғашқы жеңіске жеткізді, ал келесі жылы партия тарихтағы ең ірі федералды сайлауда жеңіске қол жеткізді. Оның басшылығымен адам құқықтары саласында маңызды бастамалар іске асырылды, оның ішінде Құқықтар туралы заң қабылданды. 1963 жылғы федералды сайлауда партия билікті жоғалтты және 1979 жылға дейін қайта ие бола алмады, ол кезде Джо Кларк партияны азшылық үкіметінің жеңісіне жеткізді. Партия тоғыз айдан кейін билікті жоғалтты, ал 1983 жылы Кларк көшбасшылық қызметін Брайан Малрониге жоғалтты, ол Квебек провинциясында ПК партиясының танымалдылығын арттыруға көмектесті. Малрони 1984 және 1988 жылдары үзбей көпшілік дауысқа ие болды, оның басшылығымен Солтүстік Америка еркін сауда аймағы және тауарлар мен қызметтер салығы (GST) сияқты маңызды экономикалық реформалар жүзеге асырылды. GST, үкіметтің Мич-Лейк және Шарлоттаун келісімдері арқылы Конституцияны қайта қарау әрекеттерінің сәтсіздігі және 1990 жылдардың басындағы экономикалық дағдарыс партияның беделін төмендетіп, 1993 жылғы федералды сайлауда оның құлауына әкелді, онда партия тек екі мандатты жеңіп алды. Батыс Канадада партияның қолдауының көп бөлігі оңшыл популисттік Реформа партиясына (кейіннен Канадалық Альянсқа айналды), ал Квебекте қолдау суверендік талап етуші Квебек блогына ауысты. Прогрессивті консерваторлар 1997 және 2000 жылдардағы федералды сайлауларда жоғалтқан беделін толығымен қалпына келтіре алмады. Прогрессивті консерваторлардың да, Канадалық Альянстың да үстем либералдарды жеңе алмайтыны анық болған кезде оң және орталық партияларды біріктіруге бағытталған күштер пайда болды. Нәтижесінде, 2003 жылы партия мүшелері партияны таратып, Канаданың консервативтік партиясын құру үшін Канадалық Альянспен бірігуге дауыс берді. Британдық әріптестері сияқты, Прогрессивті консервативтік партияның мүшелері мен жақтастары «торилер» деп аталды. Прогрессивті консервативтік партияның провинциялық ұйымдары бірқатар провинцияларда әлі де бар.
The Progressive Conservative Party of Canada (PC; ) was a centre to centre right federal political party in Canada that existed from 1942 to 2003. From Canadian Confederation in 1867 until 1942, the original Conservative Party of Canada participated in numerous governments and had multiple names. In 1942, its name was changed to the Progressive Conservative Party under the request of newly elected party leader Premier John Bracken of Manitoba, a former member of the Progressive Party of Manitoba. In the 1957 federal election, John Diefenbaker carried the party to their first victory in 27 years and the following year, led the party to the largest federal electoral landslide in history. During his tenure, human rights initiatives were achieved, most notably the Bill of Rights. In the 1963 federal election, the party lost power and would not regain it until 1979, when Joe Clark led the party to a minority government victory. The party lost power just nine months later and in 1983, Clark lost his leadership role to Brian Mulroney, who helped the PC Party gain popularity in Quebec. Mulroney won back to back majority governments in 1984 and 1988, and during his tenure, major economic reforms such as the North American Free Trade Agreement and the goods and services tax (GST) were introduced. The GST, the government's failed attempts to revise the Constitution with the Meech Lake and Charlottetown accords, and the early 1990s recession, led to the party's increasing unpopularity and eventual collapse in the 1993 federal election where they won just two seats. In Western Canada the bulk of the party's support transferred to the right wing populist Reform Party (which later became the Canadian Alliance), while in Quebec support shifted to the sovereigntist Bloc Québécois. The Progressive Conservatives failed to recover much lost ground in the subsequent 1997 and 2000 federal elections. When it became clear that neither the Progressive Conservatives nor the Canadian Alliance could on their own defeat the incumbent Liberals, an effort to unite the right of centre parties emerged. Eventually, in 2003 the party membership voted to dissolve the party and merge with the Canadian Alliance to form the current Conservative Party of Canada. Like their British counterparts, members and supporters of the Progressive Conservative Party were known as "Tories". Provincial variants of the Progressive Conservative Party continue to exist in a number of provinces.
Идеология
Прогрессивті консервативті партия саяси спектрде орта-оң жақта орналасқан. 1867 жылдан бастап партия протестанттық және Квебекте католиктік әлеуметтік құндылықтармен, британдық империализммен, канадалық ұлтшылдықпен және конституциялық орталықтандырушылықпен байланысты болды. Бұл 1920 жылға дейін үлкен табысқа ие болды, және сол кезге дейін партия Доминиондағы ең табысты федералды партия болып саналды. Осылайша, канадалық консерватизм бастапқыда Ұлыбританияда және, белгілі бір деңгейде, Еуропадағыдай болды, АҚШ-тағыдан емес. "Тори" тәсілі партия үшін 1917 жылға дейін жақсы жұмыс істеді, онда, 19 ғасырдың консервативті қозғалыстарының арасында кең таралғандай, канадалық торилер сол дәуірдегі либералдардың жақтаған әлеуметтік және экономикалық мәселелердегі үкіметтік араласуды қысқарту ұсынысына қарсы болды. Алайда, "американдық консерваторлар" сияқты, олар 20 ғасырдың бірінші жартысындағы меркантилизмді және әл-ауқат мемлекетінің дамуын қолдау арқылы идеологиялық бұрылыс жасаған жоқ. Федералды либералдық қарсыластары сияқты, партия өзін "үлкен шатыр" деп сипаттады, салыстырмалы түрде еркін анықталған мақсаттарды қолдайтын кең ауқымды мүшелерді қабылдады. Либералдық партиядан айырмашылығы, бұл шатырда ұзаққа созылған фракциялық даулар болды. Бұл фракциялық бөлініс партияның сайлаудағы жетіспеушілігінен және либералдарды жеңу үшін жеткілікті қолдау алу үшін партияның белгілі бір саяси топтарға үнемі жүгінуінен туындады. Бұл топтар көбінесе партия ішінде жартылай тәуелсіз блоктар болып қала берді, мысалы, 1980-ші жылдардағы Квебек ұлтшылдары және Батыс Канада реформаторлары. Кейінгі жылдары сарапшылар ПК партиясының негізгі мүшелерін екі лагерьге бөлді: "Қызыл торилер" және "Көк торилер". Қызыл торилер дәстүрлі консерваторлар, яғни Дизраэли мағынасындағы "торилер", әлеуметтік саясатта асыл тұқым, қауымдастық және "бір ұлт" консерватизмінің қағидаттарын жоғары бағалайды, сондықтан олардың экономикалық саясаты классикалық экономикалық ойлау контекстінде орташа болып саналды. Олар тарихының көп бөлігінде сауданы қорғаушылар болды және тек шектеулі түрде, мысалы, Империялық еркін саудада ғана еркін сауда экономикасына қатысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар Канаданың алғашқы консервативтік партиясының ең ірі блогын құрады. Белгілі қызыл торилерге Джон Фартинг, Джордж Грант, Джон Дифенбейкер, Э. Дэви Фултон, Роберт Стэнфилд, Дафферн Роблин, Далтон Камп, В. Л. Мортон, Джордж А. Дрю, Лесли Фрост, Джон Робартс, Уильям Дэвис, Питер Лаугид, Джо Кларк және Флора Макдональд кіреді. Ал көк торилер Монреаль мен Торонтодағы коммерциялық топтардан шыққан тори элитасының мүшелері болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін олар әлеуметтік саясатта консервативті, ал экономикалық саясатта классикалық либералды болды. 1964 жылдан бастап бұл топ АҚШ-тың Республикалық партиясындағы неолибералды ықпалдармен, Барри Голдуотер мен Рональд Рейган және британдық консервативтік партиядағы Тэтчерлік басшылықпен, Сэр Кит Джозеф пен Маргарет Тэтчермен көбірек танысты. Олар Канада лексиконында неоконсерваторлар деп аталады. Алайда, Канададағы монархиямен және басқа дәстүрлі институттармен мықты байланысы бар көк торилер де бар. Канададағы көк торилерге Ральф Клейн және Майк Харрис кіреді. 1891 жылдан бастап партия тарағанға дейін қызыл торилер партияның және оның басшылығының жоғарғы сатыларында басымдық танытты. 1970-ші жылдарда пайда болған неоконсерваторлардың саны 1980-ші жылдардың соңына қарай партияда айтарлықтай азайды, ал көптеген наразылар неолиберализмге және Канаданың реформалық партиясы сияқты неоконсервативті бағытталған партияларға ауысты. ПК партиясы федералды деңгейде билікке келгенде, ол АҚШ-тағыдай Рейгэномиканы және "үлкен үкіметке" қарсы күресін қызу қолдамады. Канадалық неоконсерваторлар индивидуализм мен экономикалық либерализмге көбірек бейім. Канадалық Альянс пен оның алдыңғысы Канаданың реформалық партиясына қолдау осы топтан негізінен алынды және бұл қолдау Канаданың жаңа консервативтік партиясына көшті. Неоконсервативті қозғалыстың "консервативті" деген таңбаны пайдаланудағы табысы бүгінгі Канададағы консерватизмнің анықтамасы туралы пікірталас тудырды. 19 ғасырдың либералдары ұсынған экономикалық философияларға ұқсас (неолиберализм және неоконсерватизм деп шатастыратын) ұстанса да, Канадалық Альянс жаңа партияға "Канада консервативтік партиясы" деген атқа келісті.
Прогрессивті Консервативті тарих
1942 жылы өткен қосымша сайлауда жеңіліске ұшырағаннан кейін, Канаданың Консервативтік партиясының жас консерваторлары Онтарио штатындағы Порт-Хоуп қаласында жиналып, оларды саяси тұрпаттан шығаруға үміттенген жаңа консервативтік саясатты әзірледі. «Порт-Хопфулс» деп белгілі болған қатысушылар еркін кәсіпкерлікті және әскери міндеттілікті қолдау сияқты көптеген консервативтік мақсаттарды қамтитын бағдарлама жасады. Алайда, хартаға толық жұмыспен қамту, қолжетімді бағадағы тұрғын үй, кәсіподақтардың құқықтары, сондай-ақ мемлекеттік қаржыландырылатын медициналық көмек жүйесін қоса алғанда, әлеуметтік қамсыздандыру шараларының кең ауқымы сияқты радикалды саясаттар да кірді. Көптеген консерваторлар хартаны қабылдамаса да, ол партия шешімдеріне әсер етті. Конвент делегаттары партия мүшесі емес Джон Браккенді партия басшысы етіп ұсынды. Бракен Порт-Хоуп хартасын қолдады және партияның осы саяси өзгерісті тіркеу үшін атын Прогрессивті консервативтік партия деп өзгертуге талап қойды. 2004 жылдың 20 наурызында Альянстың бұрынғы жетекшісі Харпер жаңа партияның басшысы болып сайланды және Маккейді өзінің орынбасары етіп тағайындады.
Төменгі палата
Бірлесуден кейін парламентте жаңа Консервативтік партияға қосылудан бас тартқан адамдардан құралған, прогрессивті консерваторлардың қалдық тобы қалды. Төменгі палатада Джо Кларк, Андре Башанд және Джон Херрон ПК мүшелері ретінде отырды. Ал бұрынғы жетекші Брайан Малруни жаңа құрылған Консервативтік партияға қосылды. 2004 жылғы сайлауда Башанд пен Кларк қайта сайлануға түспеді, ал Херрон либерал ретінде сайлауға қатысып, Фанди—Роял сайлау округінде Роб Мурға жеңілді. Консервативтік партиядан кетіп дереу либералдық фракцияға қосылған Скотт Брисон 2004 жылғы сайлауда либерал ретінде қайта сайланды. 2007 жылдың маусымында Консервативтік партия фракциясынан қуылғаннан кейін, Нова-Шотландиядан сайланған Билл Кейси өзін «Тәуелсіз прогрессивті консерватор» деп жариялады.
Сенат
Сенатта Уильям Дуди, Лоуэлл Мюррей және Норман Аткинс жаңа партияға қосылудан бас тартты және Прогрессивті консервативті сенаторлар ретінде отыруын жалғастырды. 2005 жылғы 24 наурызда премьер-министр Пол Мартин тоғыз жаңа сенаторды тағайындады, олардың екеуі – Нэнси Рут және Элейн Маккой – Прогрессивті консерваторлар ретінде белгіленді. Кейін Рут Консервативтік партияға өтті. 2005 жылғы 27 желтоқсанда сенатор Дудидің қайтыс болуы, 2009 жылғы 27 маусымда Норман Аткинстің және 2011 жылғы 26 қыркүйекте Лоуэлл Мюррейдің міндетті түрде зейнеткерлікке шығуы салдарынан, бесінің ең кішісі Маккой Сенаттағы жалғыз Прогрессивті консерватор болып, парламенттің екі палатасындағы соңғы ПК сенаторы ретінде 2013 жылғы 11 ақпанға дейін қалды. Ол 2013 жылғы 11 ақпанда өзінің статусын "Тәуелсіз Прогрессивті консерватор" деп өзгертіп, 2016 жылғы 17 ақпанда "Тәуелсіз" деп өзгертіп, осылайша Канада Парламентіндегі Прогрессивті консерваторлардың қатысуын тоқтатты.
Прогрессивті Канада партиясы
2004 жылдың 9 қаңтарында Прогрессивті консервативтік партияға адал екенін мәлімдеген және олар "Альянстың қанатын басуы" деп сипаттаған бірігуге қарсы шыққан топ, Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясы деп аталатын партияны тіркеу үшін Бас сайлаушыға өтініш берді. Аталған атау енді қолданыла алмайтындығы себептерімен өтініш қабылданбады. Топ қайтадан Прогрессивті Канада партиясы деген атпен өтініш берді және 26 наурызда Канада сайлауы жаңа "PC партиясын" мойындады. Ол 29 мамырда ресми партия ретінде тіркелу үшін жеткілікті қолдауға ие болды. Партияға Онтарионың бұрынғы прогрессивті консервативтік депутаты Джо Хьюглин жетекшілік етті. Прогрессивті Канада партиясы Прогрессивті консервативтердің жалғасы ретінде танылуды мақсат етті. Алайда, ол бұрынғы прогрессивті консерваторлардың арасында кең қолдау таппады. Атап айтқанда, Джо Кларк немесе Дэвид Орчард сияқты бірігуге қарсы болған прогрессивті консерваторлардың ешқайсысы да Прогрессивті Канада партиясымен байланысты болған жоқ, сондай-ақ, қазіргі депутаттар мен сенаторлар да болған жоқ. Ең белгілі мүшелер – 1970 және 1980 жылдардағы екі саясаткер: бұрынғы министр Синклер Стивенс және бұрынғы кіші министр Гейвард Граффи. Олар соңғы ПК партиясының төрағалыққа сайлауында Крейг Чандлерден жоғары немесе төмен дауыс жинады. 2019 жылдың соңында Канада сайлауы осы партияны тіркеуден шығарды.
Сенаттағы прогрессивті консервативті көшбасшылар
Атауы Лауазымға кірген жылы Лауазымнан кеткен жылы Рөлі Чарльз Колкхун Баллантайн19421945Оппозиция басшысы Джон Томас Хейг194519581957 жылдың 20 маусымына дейін оппозиция басшысы. 1957 жылдан 1958 жылға дейін үкімет басшысы Уолтер Морли Аселтин1958 1962Үкімет басшысы Альфред Джонсон Брукс1962 19671963 жылдың 21 сәуіріне дейін үкімет басшысы, 1967 жылға дейін оппозиция басшысы Жак Флинн19671984Оппозиция басшысы, бірақ 1979 жылдың 3 маусымынан 1980 жылдың 2 наурызына дейін үкімет басшысы болды. Дуфферин Роблин1984 1986Үкімет басшысы Лоуэлл Мюррей19861993Үкімет басшысы Джон Линч Стаунтон19932004 Оппозиция басшысы
Сайлау нәтижелері 19452000
Сайлау жетекшісі Дауыстар % Орындықтар +/– Лауазым Рөл Үкімет 1945 Джон Брэкен 1,448,744 27.62% 27 2-ші Либералдық азшылық 1949 Джордж А. Дрю 1,734,261 29.62% 23 2-ші Либералдық көпшілік 1953 1,749,579 31.01% 9 2-ші Либералдық көпшілік 1957 Джон Дифенбеккер 2,564,732 38.81% 59 1-ші Консервативтік азшылық 1958 3,908,633 53.56% 96 1-ші Консервативтік көпшілік 1962 2,865,542 37.22% 94 1-ші Консервативтік азшылық 1963 2,591,613 32.80% 21 2-ші Либералдық азшылық 1965 2,500,113 32.41% 2 2-ші Либералдық азшылық 1968 Роберт Стэнфилд 2,554,397 31.43% 23 2-ші Либералдық көпшілік 1972 3,388,980 35.02% 35 2-ші Либералдық азшылық 1974 3,371,319 35.46% 22 2-ші Либералдық көпшілік 1979 Джо Кларк 4,111,606 35.89% 41 1-ші Консервативтік азшылық 1980 3,552,994 32.49% 33 2-ші Либералдық көпшілік 1984 Брайан Малруни 6,278,818 50.03% 108 1-ші Консервативтік көпшілік 1988 5,667,543 43.02% 42 1-ші Консервативтік көпшілік 1993 Ким Кэмпбелл 2,178,303 16.04% 167 5-ші Либералдық көпшілік 1997 Жан Шаре 2,446,705 18.84% 18 5-ші Либералдық көпшілік 2000 Джо Кларк 1,566,994 12.19% 8 5-ші Либералдық көпшілік