Кіріспе

1964 жылы Сидни Люметтің режиссерлігімен түсірілген суық соғыс триллері. "Fail Safe" – Юджин Бурдик пен Харви Уилердің 1962 жылы жазылған осы аттас романы негізінде Сидни Люметтің 1964 жылы түсірген суық соғыс триллері. Фильм АҚШ бомбалаушыларының Мәскеуді жоюға жіберілуіне себеп болған қателік салдарынан туындаған дағдарысты және ядролық соққы жасамас бұрын оларды тоқтатуға жасалған әрекеттерді көрсетеді. Генри Фонда, Дэн О'Херлихи, Уолтер Маттау, Фрэнк Овертон, Фриц Уивер, Эдвард Биннс, Ларри Хагман, Соррелл Бук, Дана Элькар және Дом ДеЛуиз сынды актерлер фильмде өнер көрсеткен. 2000 жылы роман Джордж Клуни, Ричард Дрейфус және Ноа Уайлдың қатысуымен телеспектакль ретінде қайта жаңғыртылып, CBS телеарнасында қара-ақ түсте тікелей эфирде көрсетілді.

Сюжет

АҚШ Әскери-әуе күштерінің генералы Блэк испан матадорының көрермендер алдында бұқаны өлтіргенін қайта-қайта түс көріп жүреді. Блэк Вашингтонға, ядролық қару саясаты саласындағы сарапшылығымен танымал саясаттанушы доктор Гротешеленің басқаратын конференцияға қатысу үшін ұшып келеді. Гротешеле коммунизмге бейім емес. Ол кешкі ас кезінде мұндай соғыстың адамзатты жоқ ететіні туралы алаңдаушылықты жоққа шығарады. Гротешеле үшін ядролық соғыс, кез келген соғыс сияқты, жеңімпаз бен жеңілісшіге ие болуы керек, ал мұндай соғыста қаза болатын миллиондаған адам – кеңес қаупін жою үшін төленетін құн. Әуе күштерінің ерте ескерту радары АҚШ әуе кеңістігіне белгісіз ұшақтың кіргенін көрсетеді. Бірақ көп ұзамай ол бағытынан ауытқыған азаматтық ұшақ екені анықталады. Дегенмен, компьютерлік қате салдарынан АҚШ бомбалаушыларының бірі – 6-топ Мәскеуге ядролық шабуыл жасау туралы дұрыс сияқты бұйрық алады. Бұл бұйрықты қайтаруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталады, себебі кеңестік контршаралар АҚШ радио байланысын бұзады. Топ командирі полковник Джек Грейди бұйрыққа бағынады және 6-топ "Жақтаушы" бомбалаушыларын Арктика арқылы Мәскеуге қарай ұшырады. АҚШ Президенті бомбалаушыларды кері шақыруға немесе оларды атып түсіруге тырысады. Гротешеле Президентке кеңес беру үшін шақырылады. Әскерилер, Блэк қоса, Президентті кеңестердің бар күштерімен жауап қайтаратыны туралы ескертеді, бірақ Гротешеле 6-топ Мәскеуге жеткенде кеңестердің бағынышқа түсетініне сенім білдіреді. АҚШ истребительдері "Жақтаушыларды" ұстауға асығады, бірақ олардың қозғалтқыштары тоқырап, Арктика суларына құлайды. Кеңес Премьер-министрімен байланыс орнатылады. Бұзушылық тоқтатылады, бірақ экипаж кеңестік алдау деп санай отырып, қайтару бұйрықтарын елемейді. Генерал Боган кеңестерге "Жақтаушының" қорғаныс зымырандарын іске қосу қалай болатынын айтады. Президент ядролық апаттан қауіпсіздікке шығу үшін жол іздейді. Ол АҚШ ядролық бомбалаушысына Нью-Йоркке қарай ұшуды және қажет болған жағдайда, бірінші ханымның сол жерде екенін білсе де, қаланы бомбалауды бұйырады, ең үлкен американдық қаланы ең үлкен кеңестік қаламен алмастырады. Кеңестер 6-топтың көп бөлігін жояды, бірақ Грейдидің ұшағы мен тек қорғаныс қаруын тасымалдайтын екінші әуесқой ұшақты жібермейді. Екінші ұшақ совет авиациясын Грейдиден алшақтатады, Боганның кеңестерге жалбарынуына қарамастан, Грейдиге олардың қорғанысынан қашуға мүмкіндік береді. Кеңестер, үмітсіздікке ұшырап, қалған "Жақтаушының" жолына барлық қаруларын атып тастайды. Грейди Мәскеуге жақындағанда, американдықтар радио арқылы оған жете алады. Президент және Грейдидің әйелі оны шабуылды тоқтатуға шақырады. Грейди шешімін қабылдамай тұрғанда, совет зымырандары оның ұшағын нысанаға алады. Грейди соңғы қорғаныс зымырандарымен оларды алдап, олардың өзінен жоғары жарылуына себеп болады, бірақ оның экипажы өлімге әкелетін радиация дозасын алғанын біледі. Грейди өтініштерді алдау деп есептемейді. Президент АҚШ-тың Мәскеудегі елшісімен байланыста болады, бірақ телефон желісі кенеттен қатты дыбыспен үзіліп қалады. Ол Нью-Йоркте тұратын әйелі мен балаларына қала үстінен ұшып, Эмпайр Стейт Билдингін нөлдік нүкте ретінде пайдаланып, оны бомбалауды бұйырады. Блэк бұйрыққа бағынады, бомбаны өзі тастап, жауапкершілікті мойындайды, содан кейін ұшқыштар костюміне жасырылған у бөтелкесімен өзін-өзі өлтіреді. Өлер алдында ол өлімге кесілген әйеліне: "Матадор, матадор, матадор, мен, мен" деген қайта-қайталайтын арманының мағынасын білгенін айтады. Фильмнің соңғы сәттерінде Нью-Йорктегі адамдардың күнделікті өмірін, келе жатқан апатты білмей, өздерінен өткізгенін көрсетеді, содан кейін ядролық бомба жарылғанда олардың бет-әлпеттері қатып қалады.

Өндіріс

Фильм қара-ақ түсті, драмалық, театрландырылған стильде, клаустрофобиялық жақын кадрлармен, өткір көлеңкелермен және бірнеше кейіпкерлер арасындағы салмақты үнсіздіктермен түсірілді. Аляскадағы Әскери-әуе күштері базасындағы бір көріністегі радио шуынан басқа, түпнұсқа музыкалық қосымша жоқ (тек электронды дыбыс эффектілері фильмнің титрлерінің басы мен соңындағы музыка ретінде қолданылады). Көптеген ерекшеліктерді ескермегенде, оқиға негізінен Ақ үйдің жер астындағы бомбобегішінде, Пентагонның соғыс кеңесі залында, SAC соғыс бөлмесінде және бір бомбалаушының (Vindicator бомбалаушысы) кабинасында өтеді. Күнделікті өмірдің кадрлары тек титрлерден кейін және Нью-Йорк қаласының әдеттегі күнін бейнелейтін соңғы сахнада ғана көрінеді, ондағы тұрғындары жақын арада болатын құлуды мүлдем сезбейді, әрбір сахна соқтығысқан сәтте тоқтатылған кадрмен аяқталады. Люметтің фильмге берген аудио түсіндірмесінде айтылғандай, Гротешеле кейіпкері әскери стратегияшы Герман Каннан шабыт алған. "Vindicator" бомбалаушылары (жазушылардың ойлап тапқан нәрсесі) кейде фильмде Convair B 58 Hustlers-тің архивтік кадрларымен көрсетіледі. Бомбалаушыларға шабуыл жасауға жіберілген истребительдер Lockheed F 104 Starfighter, Convair F 102 Delta Dagger, Dassault Mirage III және McDonnell F 101 Voodoo фильмдерінен алынған кадрлармен бейнеленген. Әскери-әуе күштері ядролық қаруларға бақылаудың болмауына наразылық білдіргендіктен, архивтік кадрлар қолданылды. Бомбалаушылардың ұшып кетуін бейнелейтін сахна бір B 58 ұшағының ұшып кетуінен монтаждалған, бірнеше бомбалаушының тікелей ұшып кетуіне ұқсас көрінеді. Көптеген ұшу сахналарына фотонегатив арқылы ұшақтарды көрсету арқылы қорқынышты атмосфера берілген. Бірнеше негативті сахналарда "советтік истребительдері" шындығында француздық Mirage истребительдері болған, ізраилдік таңбаларымен.

Қабылдау

1964 жылы қазанда «Fail Safe» көрсетілгенде, ол өте жақсы пікірлерге ие болды, бірақ кассада үлкен табыс таппады. Оның сәтсіздігінің себебі – «Доктор Странгельв» ядролық соғыс сатирасымен ұқсастығы еді, ол 1964 жылдың қаңтарында алғашқы болып экранға шыққан. Дегенмен, кейіннен бұл фильм суық соғыс триллері ретінде мақтауға ие болды. Роман 1980-ші және 1990-шы жылдарға дейін сатылды, ал фильм романның мәнін сақтап қалғаны үшін жоғары бағаланды. Жылдар бойы роман мен фильм ядролық дағдарысты бейнелеуі үшін жақсы қабылданды, бірақ көптеген сыншылар бұзылған байланыс роман мен фильмде көрсетілген қателіктің нәтижесі болуы мүмкін деген пікірмен келіспеді. Сот ісі соттан тыс шешілді. Келісім нәтижесінде «Доктор Странгельв» фильмін қаржылаған және таратқан «Columbia Pictures» компаниясы тәуелсіз қаржыландырылған «Fail Safe» фильмін де сатып алды. Кьюбрик студия оның фильмін бірінші болып шығаруын талап етті.