Вахоцк тарихы және ерекшеліктері

Кіріспе

Ваңчок – Польшадағы Стараховице ауданының, Свентокшиське воеводалығының, Стараховице қаласының жанында орналасқан қала. Ол Кіші Польшаның тарихи аймағында жатыр. 2006 жылы халық саны 2777 адамды құрады.

Тарих

Вачок 1454 жылы қала құқығын алды, 1869 жылы одан айырылды, ал 1994 жылы қайта иеленді. Вачок туралы алғашқы деректер 1179 жылға дейін барады. 13 ғасырда мұнда цистерциандық аббат құрылды, қазіргі күні оның ғимараттары қаладағы ең танымал орынды құрайды. Аббат сол кездегі ең бай мекемелердің біріне айналды. Вачок монахтары Каменна өзені бойындағы алғашқы өнеркәсіптің дамуына үлес қосып, бірнеше жерде металлургиялық зауыттар ашты. 1454 жылы Вачок король Казимир Ягеллончиктан Магдебург құқығын алды, ал қала аббатпен бірге 1259-1260 жылдары моңғолдардың, 1655 жылы шведтердің және 1657 жылы Трансильваниялықтардың шабуылдарына ұшырап, қиратылды. (Польшаға моңғол шапқыншылығы, «Ұлы су тасқыны» деректеріне қараңыз). 1819 жылы аббат Ресей бақылауындағы Польша Конгресі үкіметінің меншігіне өтті, ал монахтар 1951 жылға дейін оралмады. Зор және қуатты монастырь болғанына қарамастан, Вачок Кіші Польшаның Сандомир воеводтығында маңызды орталыққа айнала алмады, оған ол Польшаның бөлінісіне дейін (1795) жатқан еді. Мұның себебі Краков епископтары (жақын орналасқан Бодзентин қаласына ие болған) және Лыса-Гора монастырының бенедиктин монахтары Вачоктың дамуына кедергі келтірді. 1624 жылы Святы-Кшиж бенедиктиндері Вierzбник қаласын (кейін Стараховице) құрды, ол Вачокқа бәсекелес болды. Дегенмен, Вачок 1500 жылы Польша өнеркәсібінің алғашқы орталықтарының бірі болды, Польша Корольдігіндегі 289 балқыту пешінің 22-сі осы жерде жұмыс істеді. 1863 жылдың қаңтар айында қаңтар көтерілісі басталғаннан кейін генерал Мариан Лангиевич 1400 поляк көтерілісшісінен тұратын отрядты жинады, олардың мақсаты Ресейлік Варшаваға шабуыл жасау еді. 1863 жылдың 3 ақпанында орыстармен шайқас болды. 1869 жылы орыс билігі қаланың көтерілісшілерге көмектескеніне жаза ретінде Вачокты қала құқығынан айырды. 1903 жылы Каменна өзені тасып, 1918 жылы Вачок Екінші Польша Республикасының Кильце воеводтығының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ян Пивник басқаратын Армия Крайова бөлімшелері Вачок ауданында ерекше белсенділік танытты. Қазір қалада Ян Пивникке ескерткіш орнатылған. Қала №42 ұлттық тас жолында орналасқан, және Скаржиско-Каменнадан Сандомирге бағытталған теміржол станциясы бар.

Wachock received its town charter in 1454, lost it in 1869, and regained in 1994. Wąchock is first mentioned in historical records from 1179. In the 13th century, a Cistercian abbey was founded here, and today its buildings form the most notable sight in the town. The abbey emerged as one of the richest institutions of this kind. Monks from Wąchock contributed to the development of early industry along the Kamienna river, opening metal plants in several locations. In 1454, Wąchock received its Magdeburg rights from King Kazimierz Jagiellończyk, and the town, together with the abbey, was frequently raided and destroyed by the Mongols in 1259–1260 (see Mongol invasion of Poland), the Swedes in 1655, and the Transilvanians in 1657 (see The Deluge). In 1819, the abbey was taken over by the government of Russian controlled Congress Poland, and the monks did not return there until 1951. Despite the existence of a rich and powerful monastery, Wąchock itself never became an important center of Lesser Poland’s Sandomierz Voivodeship, to which it belonged until the Partitions of Poland (1795). This was because both Bishops of Kraków (who owned nearby town of Bodzentyn), and Benedictine monks from the Łysa Góra monastery blocked any attempts at Wąchock's development. In 1624, Benedictines from Święty Krzyż founded the town of Wierzbnik (later: Starachowice), which emerged as a competition to Wąchock. Nevertheless, Wąchock was one of early centers of Polish industry in 1500, out of 289 forges in the Kingdom of Poland, as many as 22 operated here. In January 1863, soon after the January Uprising broke out, General Marian Langiewicz assembled a group of 1,400 Polish rebels, whose purpose was to attack Russian held Warsaw. A battle with the Russians took place here on February 3, 1863. In 1869, Russian authorities, in revenge of the town's aid to the insurgents, deprived Wąchock of its city rights. The village was flooded by the Kamienna river in 1903, and in 1918, it became part of Second Polish Republic’s Kielce Voivodeship. During World War II, Home Army units under Jan Piwnik were particularly active in the area of Wąchock. There now is a monument of Jan Piwnik in the town. The town lies on National Road Nr. 42, and has a rail station on a route from Skarżysko Kamienna to Sandomierz.

Күлкі

Вачок тұрғындары туралы, әсіресе олардың солтысы (Вачок ауыл болған кезде) туралы әзілдерімен бүкіл Польшада танымал. Мысалы, солттың мысығы соншалықты ақылды болған, оған сүт қосылған кофе бергенде, ол барлық сүтті ішіп, кофесін іспеп тастаған. Вачоктің неге және қашан әзілдің нысаны болғаны белгісіз, бірақ бірнеше теория бар. Көбінесе Вачок әзілдері сұрақ-жауап түрінде болады: "Неліктен Вачокта қазір ешкім теледидар көріп отырмайды? Өйткені солттың терезелеріне жалюзи ілінген".