Израильдегі Тимна алқабының археологиялық зерттеулері

Кіріспе

Израильдегі археологиялық орындар

Тимна аңғары (תִּמְנָע, ) Израильдің оңтүстігінде, Оңтүстік-Батыс Арава / Араба аймағында, Акаба шығанағы мен Эйлат қаласының шамамен солтүстігінде орналасқан. Бұл аймақ мыс кеніне бай және б.з.д. 5 мыңжылдықтан бері қазылып келеді. Ерте заманда бұл аймақ Едом патшалығының бір бөлігі болған. Аңғардың үлкен бөлігі, ежелгі мыс өндірісінің және ежелгі құдайға табыну орындарының қалдықтарын қамтиды, демалыс паркі ретінде пайдаланылады. Рамон әуежайы Тимна аңғарына кіреберіс жанында орналасқан.

Геологиялық ерекшеліктері

Тимна аңғары ерекше тас формацияларымен және құмымен танымал. Құмның басым бөлігі қызыл болғанымен, сары, қызғылт сары, сұр, қоңыр немесе қара түсті де болуы мүмкін. Мыс кендерінің жанында ашық жасыл немесе көк құм кездеседі. Су мен желдің әсерінен пайда болған ерекше формациялар тек ұқсас климат жағдайында ғана кездеседі.

Саңырауқұлақ

Гриб – бұл ерекше монолитті, саңырауқұлақ пішіндес, қызыл құмтас тау жынысы, ол худу деп аталады. Саңырауқұлақ пішіні ғасырлар бойы желдің, ылғалдың және судың эрозиясынан пайда болған (неолит дәуірінде). Ежелгі египеттіктер мысты әшекейлер үшін, бірақ одан да маңыздысы, құммен бірге ара ретінде тас кесу үшін қолданған. 2013 жылы Тель-Авив университетінің археологтары, Эрез Бен Йосеф басшылығымен, Тимна аңғарындағы "Құлдар төбесі" деп аталатын мыс қорыту орнындағы қазба жұмыстарының нәтижелерін жариялады. Бұл Израильдің Арава шөліндегі жер. Археологтардың сөзіне сәйкес, олардың қазбалары көрсеткендей, бұл мыс кендері көміртекті талдау бойынша б.з.д. 10 ғасырға жатады. Осылайша, бұл кен орындары Эдом патшалығына тиесілі болған болуы мүмкін, және оларды израильдіктердің Киелі кітаптағы жауы ретінде сипатталған эдомдықтар пайдаланған. Бұл аймақтағы кен өндірісі б.з.д. 13 ғасырдан бері египеттік кәсіпорын болған деген бұрынғы болжамдарға қайшы келеді. Сондай-ақ, кен орындары Киелі кітаптағы Сүлеймен патшаға тиесілі болған деген пікір де бар, ол Темір дәуірі IIА кезеңінде, яғни б.з.д. 10 ғасырда өмір сүрген деп саналады. Кен өндірісі израильдіктер (Темір дәуірі II, яғни б.з.д. 10-6 ғасырлар) және набатейлер тарапынан жалғастырылды, содан кейін Рим дәуірінде, 1-2 ғасырларда, ал 7 ғасырдан кейін арабтар басып алғаннан кейін, Умаяд халифатының билігінде мыс кенінің қоры таусылғанша жалғасты.

Үйсіндірілген түйелердің ең көне аймақтық табылған жерлері

Жылдары б.з.д. 10 ғасырға дейін мыс өндірісіне қатысты жаңа қазбалар Израильде немесе тіпті Арабия түбегінен тыс жерлерде табылған, үйретілгендігінің белгілері бар ең ерте түйе сүйектерін ашты, олардың жасы шамамен б.з.д. 930 жылға дейін жетеді. Қазба жұмыстарын жүргізушілер бұл жағдайды Ыбырайым, Жүсіп, Жақып және Есау туралы әңгімелер осы уақыттан кейін жазылған немесе қайта жазылған деген дәлел деп қарастырады, себебі Киелі кітаптарда үйретілген түйелермен саяхаттау туралы жиі айтылады.

Қазіргі заманғы тау-кен өндірісі

Қазіргі Израиль мемлекеті де 1955 жылы аңғардың шығыс жиегінде мыс өндіруді бастады, бірақ 1976 жылы тоқтатты. 1980 жылы кен қайта ашылды. Кенге Киелі кітаптағы басшының құрметіне Тимна деп ат қойылды.

Нельсон Глюк (1930-шы жылдар)

1930 жылдары Нельсон Глюк Тимнадағы мыс кенін Сүлеймен патшаға (біздің заманымызға дейінгі 10 ғасыр) жатқызғанда және бұл жерге "Сүлеймен патшаның кен орындары" деген ат бергенде ғылыми назар мен қоғамдық қызығушылық оянды. Оның бұл мерзімдемесі кейін қате екені дәлелденді.

Ротенберг экспедициясы (1959-1990)

1959 жылы Лондон университетінің колледжіндегі Археометаллургиялық зерттеулер институтының директоры профессор Бену Ротенберг Эрец-Исраил мұражайы мен Тель-Авив университетінің археология институтының қолдауымен Араба экспедициясын ұйымдастырды. Экспедиция Тимна аңғарының терең қазбаларын жүргізіп, 1990 жылға дейін 10 000 мыс кенін және пештері бар қорыту лагерлерін, тасқа салынған суреттерді, геологиялық ерекшеліктерді, құдайы орындарын, храмдарды, египеттік кеншілердің қасиетті орнын, әшекей бұйымдарын және бұрын әлемде кездеспеген басқа да артефакттарды тапты. Оның жүргізген қазба жұмыстары мен қалпына келтіру жұмыстары Тимна аңғарының мыс өндірісінің ұзақ және күрделі тарихын – Соңғы неолиттен бастап орта ғасырға дейінгі кезеңді қайта құруға мүмкіндік берді.

Бен-Йосеф экспедициялары (2009 -)

Археологтардың көпшілігі Тель-Авив университетінің профессоры Эрез Бен Йосеф басқарған археологиялық қазба жұмыстарынан осы аймақты Едомдықтардың қазып жатқандығын көрсететін дәлелдер табыларға дейін, Тимнадағы мыс кен орындары Сүлеймен дәуірінен бұрынғы деп есептеген. 2009 жылы доктор Эрез Бен Йосеф басқарған UCSD тобы 30-шы учаскені зерттеген кезде Тимнадағы мыс өндірудің жаңа археологиялық зерттеулері басталды. Бұл учаске алғаш рет Ротенберг қазып, Хатор ғибадатханасында табылған заттар негізінде Кейінгі қола дәуіріне (б.з.д. 14–12 ғасырлар) жатқызылған; алайда, қысқа ғұмырлы органикалық үлгілердің жоғары дәлдіктегі радиокөміртекті талдауы және шлактың археомагниттік талдауы нәтижелері ерте темір дәуірінде (б.з.д. 11–9 ғасырлар) ірі балқыту қызметі болғанын көрсетті. 2013 жылы басталған Орталық Тимна аңғары жобасы (Тель-Авив университетінің Бен Йосефі басшылығымен) бұл бұрынғы жұмысты жалғастырады және «Оңтүстік Леванттың Кейінгі қола және темір дәуірі археологиясының бірқатар маңызды мәселелерін шешуге бағытталған жаңа қазбалар мен зерттеулерді қамтиды. Оларға мыс өндіру технологиясының тарихы және темірдің енгізілуі, б.з.д. 13–9 ғасырлардағы шөлді қоғамдардың сипаты, мыс өндірудің әлеуметтік процестерге, аймақтық және жаһандық саяси өзара әрекеттерге және сол кезеңдегі Оңтүстік Левант экономикасына тигізетін әсері кіреді». Бірінші екі маусымдағы зерттеулер мен қазба жұмыстары 34-шы учаскенің балқыту лагеріне («Құлдар төбесі», «Гиват Хавадим») және парктегі екі кен аймағына бағытталды. Команда 34-шы учаскенің мыс өндірісінің ерте темір дәуіріне (б.з.д. 11–9 ғасырлар) дейінгі кезеңге жатқанын анықтады, бұл осы кезеңдегі белсенділіктердің жалпы суретін растады. Сондай-ақ, зерттеушілер «Меркавот» немесе «Арба» тас суреттері орналасқан аймақтағы кен жұмыстарын анықтау үшін оптикалық стимуляцияланған люминесценция (ОСЛ) әдісін қолданды. Мұнда шамамен 6000 жыл бойы қолданылған кен өндіру технологиясының әртүрлі түрлері кездеседі. Көптеген кен орындарында немесе олардың маңында даталауға болатын материалдық мәдениет табылмады, сондықтан әр техниканың мерзімін анықтау үшін жаңа зерттеу технологиясы қажет болды, сондай-ақ олардың тақырыпты түсінуге қалай әсер ететінін анықтау қажет болды.

The copper mines at Timna were considered by most archaeologists to be earlier than the Solomonic period until an archaeological excavation led by Erez Ben Yosef of Tel Aviv University found evidence indicating that this area was being mined by Edomites, a group who the Bible says were frequently at war with Israel. Renewed archaeological investigations of copper exploitation at Timna began in 2009 when a team from UCSD led by Dr. Erez Ben Yosef examined smelting camp Site 30. This site was first excavated by Rothenberg and dated to the Late Bronze Age (14th–12th centuries BCE) based on findings at the Shrine of Hathor; however, new results obtained using high precision radiocarbon dating of short lived organic samples and archaeomagnetic dating of slag showed that major smelting activity occurred in the early Iron Age (11th–9th centuries BCE). The Central Timna Valley project (also directed by Ben Yosef of Tel Aviv University), which began in 2013, continues this previous work and "includes new excavations and surveys designed to address a number of critical issues in the Late Bronze and Iron Age archaeology of the southern Levant. These include the history of copper production technology and the introduction of iron, historical issues concerning the nature of 13th to 9th century BCE desert societies and the impact of the intense copper production on social processes, regional and global political interactions and the economy of the southern Levant at that period. Research and excavations during the first two seasons focused on smelting camp Site 34 ("The Slaves' Hill", "Giv'at Ha'avadim) and two mining areas in the park. The team secured dating of major copper production at Site 34 to the early Iron Age (11th–9th centuries BCE) as well, confirming a larger picture of activity during this period. The team also used optically stimulated luminescence (OSL) to date mining activity in the area of the "Merkavot", or "Chariot" rock drawings. Multiple forms of mining technology are exhibited there and span a period of approximately 6,000 years. No dateable material culture was found in or around most of the mines, necessitating a new type of research technology to establish dating for each technique. and asserting how they affect understanding of the subject matter.

200-үй

1969 жылы 200-ші учаскеде (кейде "Мысыр ғибадатханасы" деп аталады) қазба жұмыстары жүргізілді, бұл зерттеушілерге жаңа мерзімдік шеңберді талқылауға мүмкіндік берді. Бұл шеңбер Тимна сарқылындағы темір дәуіріне жататын барлық қорыту орындарына қатысты қолданылды. Алайда, 200-ші учаскенің күрделілігі мен үйлесімсіздіктері бар екені белгілі болды, тіпті ол корреляция жасау және қорыту мен кен орындарын мерзімдеу үшін пайдаланылса да. 200-ші учаскенің күрделі стратиграфиясы зерттеу және қазба жұмыстары кезінде шатасу мен бұрмалаушылықтарға әкелді. Жаңа мемлекеттік кезеңтегі қорыту орындарының мерзімдері бойынша бірлескен пікір, сондай-ақ Құрайя суретті керамикасы (QPW) бар басқа учаскелерден алынған радиокөміртектік мерзімдер кейінірек тағайындалды, бұл зерттеушілер Бимсон мен Тебесті мынадай қорытындыға келтірді: "Оңтүстік Арабадағы кен және қорыту операцияларына қазіргі уақытта берілген мерзімдер бірқатар мерзімдік аномалиялар мен қайшылықтар тудырады. Бұл жаңа мемлекеттік Мысырдың мерзімін төмендету қажеттігін көрсетеді, бұл өз кезегінде соңғы қола/темір дәуірінің өтуіне төмендетілген мерзім беруге мүмкіндік береді". Рамзес III-тің Хатормен бірге бейнеленген тасқа қашалған суреті ғибадатхананың жанындағы тасқа қашалған баспалдақтардың үстінде орналасқан. Аймақта әлі де газельдер мен шоқбалықтар кездеседі, бірақ құмды төбеде осы жануарлардың суреттері табылуы, бұл жерде бұрын шоқбалықтар да өмір сүргенін көрсетеді.

Тимна аңғары паркі

Тимна аңғары паркі еврей ұлттық қоры Ротенбергтің жаңалықтарымен бөлісу үшін ашылды. Паркте шамамен 20 түрлі жаяу серуендеу жолдары мен келушілерді әртүрлі көрікті жерлерге жеткізетін бірнеше жолдар бар. Еврей ұлттық қоры, коммерциялық емес ұйым, парктегі көптеген тарихи емес туристік және отбасылық көңіл көтеру орындары мен іс-шараларын қаржыландырды. Паркте келушілерге арналған демалыс аймағы, жасанды көл және 4D фильмнің жарық-дыбыс шоуы бар. Парк ашық ауадағы концерттер мен тік жарға шығу іс-шараларын өткізу орны ретінде пайдаланылады. Парк Израильдің ұлттық парктеріне кірмейтіндіктен, аймақта қонақүйлер мен ірі туристік кешендер салу мәселесі дау тудырды.

Киелі шатырдың көшірмесі

Саябақта Киелі кітаптағы киелі шатырдың толық көшірмесі салынды. Бұл шатырды Құдай Мұсаға Мысырдан Киелі жерге көшіп бара жатқанда, жылдам көшіріліп, қасиетті орын ретінде пайдалану үшін салғызуды бұйырған делінеді. Бірақ ол Киелі кітапта айтылған материалдардан жасалмаған.