Кіріспе
Актопан (отоми: Ма’йүц’и) – Мексиканың шығыс орталық аймағындағы Идальго штатының 84 муниципалитетінің бірі. Бұл муниципалитеттің орталығы және ең халқы көп елді мекені – Актопан қаласы. Муниципалитеттің аумағы 280,1 км² құрайды. Мексика қаласынан Нуэво-Ларедоға дейінгі федералды тас жол осы муниципалитеттен өтеді және ол Идальго штатының астанасы Пачукадан солтүстік-батысқа қарай 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Актопан монастырь қаласы және барбекю елі ретінде танымал. Оның аты "Атоктли" сөзінен шыққан, ол "берік, құнарлы және ылғалды жер" деген мағынаны білдіреді, ал "пан" сөзі науатль тілінде "үстінде" немесе "үстінен" дегенді білдіреді. Осылайша, Актопан атауы "берік, ылғалды және құнарлы жердің үстінде" дегенді білдіреді. Актопанның бастапқы атауы отоми тілінде "Ма'йүц'и" болып келген, ол "менің кішкентай жолым" деп аударылады.
Actopan (Otomi: Ma’yüts’i) is one of the 84 municipalities of Hidalgo, in central eastern Mexico, whose municipal seat and most populated locality is Actopan. This municipality covers an area of 280.1 km. It is crossed by the federal road that runs from Mexico City to Nuevo Laredo and it is located 30 km northwest of Pachuca, the capital city of the state of Hidalgo. Actopan is known as the city of the convent and the land of the barbecue. Its name derives from the word “Atoctli” meaning “firm, fertile, and humid land” and the word “pan” meaning “on” or “over” in Nahuatl. Thus, the name Actopan comes to mean “on the firm, humid, and fertile land”. Actopan’s original name in Otomi is “Ma'yüts'i” which translates to “my little pathway”.
Тарих
674 жылы тольтектер Актопанға жақын аймаққа келген деп есептеледі. 1117 жылы қазіргі Актопан және Миккьяхуила жерлеріне Чичимека тайпасынан келген тағы бір жергілікті топ келді. 1113 жылы Ксиде Актопанға «Мануци» деген ат берді. Актопан император Моктесума II қазіргі Актопан аймағын өзінің билігіне қосқанға дейін чичимекалардың үстемдігінде болды. 1521 жылы отоми тайпасы көшбасшы Куаутемокке испан отарлаушыларынан Мексиканы қорғауға көмектесті. Хуан Гонсалес Понсе де Леон 1520-жылдардың басында Актопанға энкоменда мәртебесін алған алғашқы испандықтардың бірі болды. Халықты Рим католицизміне өткізу қозғалысы 1526 жылы Августин монахтарымен басталды. 1548 жылға қарай Актопандағы ғибадатхана мен монастырь салынған болатын. 1933 жылдың 2 ақпанында ол тарихи және өнер ескерткіші деп жарияланды. 1531 жылы Актопан Искуинкуитлапилько коррегидорының қарауына берілді. 1568 жылы ол өз alcaldia мэрімен жеке қарауына ие болды. Йолотепек те осы аймақтардың құрамында болды. 1791 жылы халықтың құрамында 20 000 индей, 2291 метис, 54 пардо және 1474 испан (олардың ішінде креолдар мен жарым арал тұрғындары, сондай-ақ, белгілі бір дәрежеде жергілікті тегі бар адамдар да болды) бар еді. Қазір Актопанда 20-дан астам қауым бар, олардың көпшілігінің аттары отоми тілінен алынған.
Демография
2015 жылы муниципалитетте жалпы 56 429 адам тұрды. Жалпы санынан шамамен 3000 тұрғын өзге тілде сөйлейді, көбінесе отоми тілінде. Басты дін – Рим католиктігі.