Кіріспе

Сибирь, шығыс немесе азиялық қара елік (Capreolus pygargus) – Азияның солтүстік-шығысында таралған қара елік түрі. Сибирь және Моңғолиядан басқа, Қазақстанда, Қырғызстанның Тянь-Шань тауларында, шығыс Тибетте, Корея түбегінде және Солтүстік Қытайдың орманды аймақтарында кездеседі. Оның түрлік атауы, сөзбе-сөз "ақ қылтық", ежелгі заманда белгілі болған пигарг антилопасымен ортақ. Бұл атауды 18 ғасырдың соңында неміс биологы Питер Симон Паллас берген. Сибирь қара елігінің мүйізі ұзын болады.

Таксономия

Сибирь елігі бір кезде Еуропа елігімен (Capreolus capreolus) бір түр деп есептелген, бірақ қазір ол жеке түр деп саналады. Сибирь елігінің екі түрі бар: C. p. pygargus және C. p. tianschanicus (екіншісі Тянь-Шань тауларының атымен аталған).

Сипаттама

Сібірлік елік – орташа денелі метакарпальді елік, ұзын мойны және үлкен құлақтары бар. Дене ұзындығы және салмағы әдетте C. capreolus-тан артық, ең ірілері Урал және Солтүстік Қазақстандағы популяцияларда кездеседі, одан кейін – Трансбайкал, Амур және Приморье аймақтарында. Оның мүйіздері еуропалық еліктен ірі әрі көп бұтақты. Сібірлік елік әдетте 8–12 жыл өмір сүреді, ең көбі 18 жылға дейін. Қыста солтүстік популяциялары ақшыл сұр түске боялады, ал оңтүстік популяциялары сұрғылт қоңыр және сары түсті болады. Еркектері ірілеу, үш тісті мүйіздері кең аралықта орналасып, жоғары қарай иілген, олар күзде немесе қыс басында түсіп, бірден қайта өсе бастайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Сібірлік еліктер Шығыс Еуропа мен Орталық және Шығыс Азияның қоңыржай аймақтарында таралған. Қазба жәдігерлері олардың бұрынғы ареалының солтүстік Кавказ тауларына және Украинаның шығысына дейін жеткенін көрсетеді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Шығыс Еуропа, солтүстік Қазақстан, Батыс Сібір және Шығыс Сібірдің солтүстік облыстарында тым көп аулау салдарынан олардың саны азайды. Ареалдың бөлінуі нәтижесінде екі морфологиялық ерекшеліктерімен ажыратылатын (Тянь-Шань және Сібірлік) түрше пайда болды. Олар орман және далалық жерлерде мекендейді, ал биік шөпті жайылымдар мен су тасқынына ұшырайтын жерлерде тығыз қоныстанады. Олар қатал ауа-райы жағдайларына бейімделген. 20 ғасырдың басында Уобурннен қашып шыққандары Англияда қысқа мерзімге табиғи түрде бейімделуі мүмкін, бірақ 1945 жылға дейін толық жойылды.

Қалдық деректері

Денисова үңгірі, Денисовтардың табылуымен әйгілі орын, сонымен қатар сибірлік еленнің қаңқа қалдықтарын да сыйлады.

Диета

Сібірлік еліктердің рационы 600-дан астам өсімдік түрінен тұрады – көбінесе шөптесін екіжарнақтылар (58%), біржарнақтылар (16%) және ағаш тәрізді өсімдіктер (22%). Қыс айларында, тиісті тамақтанбағандықтан, олардың метаболизмі төмендейді. Жазда олардың натрийге деген қажеттілігі табиғи тұздықтарға баруға итермелейді. Суды әдетте тікелей көздерден емес, ылғалға толы тағамдар арқылы алады.

Мінез-құлық

Сібірлік еліктері 200 метрге дейін секіре алады, ал көбейтілу тамыз және қыркүйек айларында жүзеге асады. Сибирь елігі – ұрықтық тоқтау кезеңін бастан өткерген жалғыз тұяқты жануар. Эмбрионның жатырға енуі қаңтар айында болады және жүктілік 280–300 күнге созылады. Аналық еліктер әдетте бір ретте екі жас туады, олар 4–5 айдан кейін емшек сүтінен айырылады. Аналықтары жыныстық пісілігіне бірінші жылында жетеді, бірақ көбінесе екінші жылына дейін көбеймейді. Аталықтары әдетте өмірінің үшінші жылында жұптасады. Аталық еліктер өз аумағын иістік белгілермен көрсетеді, басының терісіндегі секреция бездерін пайдаланып, ағаштарға, бұталарға және биік шөптерге сүртіп немесе мүйіздерімен ағаштардың қабығын сызып визуальды белгілер қояды. Дауыстық сигналдар да Сібір еліктеріндегі байланыс құралы болып табылады. Олардың алты түрі бар: сықылдау немесе үскірік, сыбдыру, қабылдау, зарлау, айқайлау және дауыссыз дыбыстар. Кейбір Сібір еліктері жаппай көші-қон жасайды.

Жауыздық

Сибирь елігі Амур барысы, Сибирь сүңгісі, қар барысы, Гималай қасқыры және Сибирь жолбарысының аң болады.