Кіріспе

Солунтум немесе Солус – Италияның Санта-Флавия коммунасының қазіргі Сицилия аралындағы Тиррен теңізі жағалауында орналасқан ежелгі қала. Бұл орын маңызды туристік тартымдылыққа ие. Қала б.з.д. VI ғасырда финикиялықтар тарапынан негізделген және архаикалық және классикалық кезеңдерде Сицилиядағы үш маңызды финикиялық елді мекеннің бірі болды. Б.з.д. IV ғасырдың басында қиратылып, Монте Катальфано төбесінде қайта құрылған. Б.з.д. IV ғасырдың соңында грек әскерлері осы жерге қоныстанды, ал б.з.д. III ғасырда қала Рим Республикасының билігіне көшті. Қазба жұмыстары 19 ғасырда және 20 ғасырдың ортасында жүргізілді. Қала аумағының шамамен жартысы қазылып алынған және жақсы сақталған. Қалдықтар грек, рим және пун дәстүрлерінің үйлескен ежелгі қаланың көрнекті мысалы болып табылады.

Аттар

Қаланың пуникалық атауы жай ғана Капара (𐤊𐤐𐤓𐤀), яғни "Ауыл" дегенді білдіреді. Грек атауы сақталған монеталарда Solontînos (Σολοντῖνος) түрінде кездеседі, бірақ басқа көздерде Solóeis (Σολόεις), Soloûs (Σολοῦς) және Solountînos деп әртүрлі айтылады. Кейбір ғалымдар Солунтум мен Солус – жақын жерде орналасқан екі бөлек қала болған дейді. Солунтум төбеде, биік жайда орналасқан, ал Солус – төмендегі ертерек қоныс орнының орнын басып, кейін пайда болған. Бұл қалалар латын тілінде Soluntum және Solus деп аталып, кейін қазіргі итальян тіліндегі Solunto атауына айналды.

География

Солунтум теңіз деңгейінен жоғары, Монте-Катальфаноның (1225 фут, 373 метр) оңтүстік-шығыс жағында орналасқан, табиғи түрде қорғалғандығының арқасында көрнекті көрініс ашылады. Ол Капо Зафферано деп аталатын тік жардың шығысында орналасқан. Бұл қала ежелгі Панормустың (қазіргі Палермо) шамамен шығысында болған. Қаланың аумағы шамамен 15 км²-ды құрайды, оның жартысы қазылып зерттелген.

Тарих

Феникиялықтар б.з.д. 8- немесе 7-ғасырда қалаға негіз салған, дейді Фукидид. Олар Сицилияның батысында, оның ішінде Мотия мен Панормуста (қазіргі Палермо) бірнеше сауда орталықтарын құрды. Б.з.д. 539 жылы Жерорта теңізінің шығысындағы феникиялықтар парсы империясы тарапынан жаулап алынды. Батыс Жерорта теңізінің феникиялықтары (римдіктерде пуниктер деп аталған) тәуелсіздікке ие болды, ал Карфаген, әсіресе, ірі қалаға айналды, ол Сицилиядағы феникиялық елді мекендерді белгісіз уақытта өзінің бақылауына алды. Сицилиядағы феникиялықтар мен гректер арасында қақтығыстар күшейді. Ежелгі қаланың орналасқан жері ұзақ уақыт бойы белгісіз болды. Солунтумдағы қазба жұмыстары кезінде архаикалық қалдықтар табылған жоқ, сондықтан ол кейінгі қаламен бір жерде орналасқан жоқ. Жақындағы қазба жұмыстары қаланың оңтүстігіндегі Капо Солантода б.з.д. VI және V ғасырларға жататын пуникалық некропольді ашты, және қазір осы жер ежелгі қаланың орналасқан жері деп есептеледі. Б.з.д. 409 жылы карфагендіктер Сицилияға басып кірді және Селинус, Агригент және Гела сияқты көптеген грек қалаларын жаулап алды. Біраз уақыттан кейін, б.з.д. 398 жылы карфагендіктер Сиракузаны қоршап алды, бірақ оның тираны Дионисий I оларды жеңіп, жоғалтқан аумақтың көп бөлігін қайтарып алды. Солунтум б.з.д. 397 жылы Дионисий аралдың пуникалық бөлігін басып алып, Мотияны қиратқан кезде де Карфагенге адал болды, бұл Карфагеннің көптеген одақтастарын дезертирлеуге мәжбүр етті. Дионисий оның аумағын қиратып, бірақ сәттілікке жете алмады, бірақ б.з.д. 396 жылы ол Дионисийге сатқындалып, қиратылды. Қала IV ғасырдың ортасында Монте-Катальфано тауының басында, қазіргі орналасқан жерінде қайта салынды. Б.з.д. 307 жылы карфагендіктер қаланы Агатоклдің әскерлері мен жалдамалы сарбаздарына берді, олар көшбасшылары Африкада оларды тастап кеткеннен кейін карфагендіктермен бейбіт келісімге келді.

Рим дәуірі

Бірінші Пуникалық соғыстың алғашқы жартысында (б.з.д. 264–241 жж.) ол әлі де Карфагенге бағынышты болған, бірақ 250 ж. Панормус жаулап алынғаннан кейін римдіктерге берілді. Археологиялық зерттеулер қаланың рим үкімдігі кезінде, әсіресе б.з.д. II және I ғасырларда гүлденгенін көрсетеді, сол кезде кеңсалыс құрылыстар эллинистік қаланың барлық типтік ғимараттарымен қамтамасыз етілді. Б.з.д. II ғасырда театр мен жаңа стоа салынды. Зевс/Баалдың зор мүсіні шамамен сол уақытта жергілікті ғибадатханаға орнатылды. Б.з.д. I ғасырда моншалар салынды. Осы ғасырға жататын жоғары сапалы қабырға суреттерінің үлгілері жеке үйлердің бірінде сақталған. Қаланың Монте-Катальфано тауының үстінде орналасуы оны қорғауды жеңілдетті, бірақ тауар мен азық-түлікпен қамтамасыз ету қиын болды. Римдіктердің басып алуынан кейінгі бейбіт кезеңде жағалауда тұру әлдеқайда ыңғайлы болды. Сондықтан, тауларда негізделген көптеген сицилиялық елді мекендер рим дәуірінде тасталып кетті. Б.з.д. I ғасырда Солунтум осы үрдістегі негізгі ерекшеліктердің бірі болды, онда бай азаматтар тұрды, әртүрлі үйлердің сәнді безендірілуі осыны көрсетеді. Цицеронның айтуынша, Гай Веррес Сицилияның губернаторы болған кезде (б.з.д. 73–71 жж.) қала civitas мәртебесіне ие болған. Біздің заманымыздың I ғасырында төмендеу байқалады. Бұл кезеңде ерекше құрылыстар болған жоқ, бірақ моншалар жөнделді және жаңалары Агора маңында салынған болуы мүмкін. Б.з.д. I ғасырда Плиний, б.з. II ғасырда Птолемей және III ғасырдың басында Итинерарий Антонин қаланың Панормустан 12 миль және Термаеден (қазіргі Термини Имерезе) 12 миль қашықтықта екенін көрсетеді. Қаладан император Каракалланың әйелі Фулвия Плаутилланың құрметіне тұрғызылған латын жазуы сақталған. Кейін қала тасталып кетті. Армин Виганд мұның себебі жер сілкінісі немесе тау көшкіні болуы мүмкін деп болжайды. Қалаға қатысты грек жазбаларында көрнекті азаматтардың есімдері кездеседі. Олардың бірінде Орниктер әулетінен Асклаптың ұлы Анталл өз қаражатынан басты көшені молап төсегені жазылған. Тағы бір жазбада б.з.д. 76–75 жылдары Сицилияның губернаторы болған Секст Педукейдің есімі айтылған. 1857 жылы қала тұрғындарының Фулвия Плаутиллаға, Каракалланың әйеліне арналған латын жазуы табылған.

Ақша шығару

Қала өз монеталарын шығарды, оның ішінде көптеген күміс монеталар бар еді. Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырдағы монеталарда пуникалық «kpr» жазуы немесе грекше «ΣΟΛΟΝΤΙΝΟΝ» атауы бейнеленген. Күміс монеталардың көп бөлігі дидрахма мен оболдан тұрды. Қола монеталар гемилитрден (сицилиялық монета және салмақ бірлігі) және тетрадан (төрттен бірі) құралды. Монета соғудың екінші кезеңі б.з.д. IV ғасыр мен III ғасырдың ортасы аралығында болды. Ол да күміс монеталардан тұрды. Басты бейнелер Геракл және гиппокамп сияқты теңіз символы болды. Монета өндірісінің соңғы кезеңі Рим кезеңіне дейін созылады. Осы кездегі басты бейнелер Посейдон, Афина және, мүмкін, Арес болды. Солунтум монеталары Сицилияның көптеген елді мекендерінде табылды, бұл осы қауымдастықтың экономикалық қуатын көрсетеді.

Қазбалар мен қалдықтар

Қазба жұмыстары нәтижесінде ежелгі римдік қаланың маңызды қалдықтары табылды, бірақ оның көп бөлігі әлі зерттелмеген. Бұл орынды 1558 жылы жазған «Сицилия тарихы» еңбегінде Томазо Фацелло ежелгі әдеби көздерді пайдаланып анықтаған. Алғашқы қазба жұмыстарын 1825 жылы Доменико Ло Фасо Пиетрасанта жүргізіп, оны «Le antichità della Sicilia» еңбегінде жариялаған. 5-том: Antichità di Catana — Палермо. 1842, 57–67 беттер. Ол қасиетті орынды қазып, бірнеше мүсіндерді тапқан. Франческо Саверио Каваллари Палермо университетінің археология кафедрасының алғашқы профессоры болып тағайындалғаннан кейін 1856 жылдан бастап жүйелі қазба жұмыстарын жүргізді. Қаланың алғашқы жоспары 1875 жылы жарияланды. Каваллеридің қазбаларын Антонино Салинас жалғастырып, алғашқы толыққанды есептерді жариялады. 1920 жылы Этторе Габричи жүргізген шағын қазба жұмыстары қала ішіндегі бірнеше бөлмелерді ғана ашты. Винченцо Туса 1951 жылы қазба жұмыстарын бастады. Ол 1953 жылы «Леда үйін», 1963 жылы театрын, ал 1970 жылдары «Гарпократ үйін» тапты. Қазба жұмыстарын күшейтудің бір себебі – бұл қираған орындардың туристік орталыққа айналу мүмкіндігі болды. Тусаның қазба жұмыстарының толық нәтижелері әлі жарияланбаған. Табылған заттардың бір бөлігі (әсіресе монеталар) қазір Палермодағы Антонино Салинас аймақтық археологиялық мұражайында сақталады, ал қалғаны осы орындағы мұражайда қойылған. 1964 жылдан бастап қаланың қазба жұмыстарын Римдегі неміс археологиялық институты жүргізді. Гельмут Шлегердің басшылығымен агораның архитектурасы зерттелді, бірақ Шлегердің ерте қайтысы нәтижелерді жариялауға мүмкіндік бермеді. 1988 жылдан бастап Армин Виганд театрын зерттеді және ақырында ғимаратты зерттеуді жариялады. Маркус Вольф агора мен қала үйлерінде жұмыс істеді, ерекше назар спорт залына аударды. 2014 жылы Альберто Спозито барлық қазба ғимараттары мен олардың қазіргі күйі туралы архитектуралық зерттеу жариялады.

Шолу

Қала Монте-Катальфаноның шығыс беткейінде орналасқан. Қаланың ең биік нүктесі ең төменгі нүктеден шамамен 60 метр жоғары. Жер бедері тегіс болмаса да, қаланың көшелері Гипподамия жүйесіне сәйкес реттелген торлы үлгіде салынған. Қазіргі кезде жеке insulae (тұрғын үй блоктары) римдік цифрлармен белгіленеді. Тек қаланың оңтүстік-шығыс жағындағы кіреберісі тік беткейге бейімделген. Жол таудың беткейімен жоғары қарай иіліп, "Via dell'Agora" ("Агора көшесі") – қаланың басты көшесіне айналады, ол қаланың ортасынан солтүстіктегі агораға дейін созылады. Ол табиғи жер деңгейімен шамамен бірдей, ал оны қиып өтетін шығыс-батыс көшелері іс жүзінде беткей бойымен жоғары және төмен баспалдақтар болып табылады. Via dell'Agora-ға параллель екі тегіс көше бар, біреуі батысында, екіншісі шығысында, қазір Via degli Artigiani (Шеберлер көшесі) және Via degli Ulivi (Зәйтүн ағаштары көшесі) деп аталады. Бұл үш негізгі көшенің ені 6 метр, ал қосалқы көшелердің ені 3 метрді құрайды. Торлы құрылыммен салынған үйлердің блоктары шамамен 40 x 80 метрді шамасында. Әрбір блок шығыс-батыс бағытындағы шамамен 1 метр ені бар көшемен екіге бөлінген. Көшелердің көпшілігі тас плиталармен төселген. Әсіресе, Via dell'Agora бойында көптеген үйлердің көше жағында шеберханалар мен дүкендер орналасқан. Бұл Гипподамиялық торлы үлгі қашан қалаға енгізілгені белгісіз. Театрдың астында осы торға сәйкес келмейтін ескі үйдің қалдықтары табылған. Бұл оның қала тарихының торлы үлгіге дейінгі кезеңіне жататындығын көрсетеді. Армин Вигенд бұл торлы үлгіні Агатоклдің грек әскерлері 307 ж.б.д. сол жерге қоныстанған кезде орнатылғанын болжады. Қаланың жалпы сипаты грек-римдік болғанымен, зерттеушілер Пуникалық мәдениетке, әсіресе діни салаға жатқызылатын элементтерді де анықтады. Қалада грек-рим стиліндегі храм болмаған, бірақ үш Пуникалық киелі орны бар. Олардың бірінде грек кезеңіне жататын Зевстің өмірлік мөлшерден асып түсетін мүсіні сақталған. Тағы бір киелі орында б.з.б. 300 жылға жуық мүсін табылды, ол стилі жағынан Пуникалық өнер дәстүріне жатады. Осы дәстүрге сәйкес, жерлеу рәсімдерінде денені топыраққа қою әдісі қолданылған. Кейбір үйлерде Пуникалық стелалары бар шағын шіркеулер кездеседі. Пуникалық элементтердің тағы бірі – opus africanum техникасын қолданып қабырға салу. Бұл жүйеде қабырғалар тіреулерден тұрады, ал олардың арасы бос тастармен толтырылады. Су резервуарларының дөңгелек ұштары да Пуникалық ерекшелігі. Көптеген үйлердің едендері opus signinum техникасымен жасалған, ол б.з.д. үшінші ғасырында Карфагенде пайда болды және кейіннен Рим империясына тарады.

Қала қабырғалары

Қаланың тік беткейге орналасқан қолайлы жерінің арқасында, қалаға толық қоршау қабырғасы қажет болған жоқ. Оңтүстік және батыс жағында тік жартастар бар. Солтүстіктегі беткей уақыт өте келе тозып, қаланың бір бөлігі осымен бірге құлап кетті. Сондықтан, осы жақта қабырға болған-болмағаны әлі анық емес. Қаланың шығыс және солтүстік-батыс жағында ғана мұнаралары бар қабырға болғаны белгілі. Қаланың оңтүстік-шығысында, жағалаудан еңіспен жолдың жотырлап өтетін жерінде, жол бойында бекініс қалдықтары бар. Бұл мұнараның қалдығы болуы мүмкін, бірақ бұл аймақ ешқашан қазба жұмыстарынан өткен емес. Тағы да қалдықтар қаланың солтүстік-батысында, жардың шетінде, қаланың бір бөлігі құлап кеткен жерде табылды. Мұнда қабырға мен төртбұрышты мұнараның қалдықтары, сондай-ақ бекіністің бөлігі болған үлкен су сақтағыш (цистерна) бар. Оның жанында таудың ең жоғарғы бөлігіне дейін апаратын ескі жол бар. 1875 жылы қаланың шығыс бөлігінде, теңізге көрнекті көрініс ашылатын жерде қазба жұмыстары жүргізіліп, құрбандық алаңы және басқа да құрылыстар табылды. Бәлкім, қаланың порты осы жерден бақыланатын болса керек.

Монша

Бұл моншаның қалдықтары қаланың оңтүстік жағында орналасқан. Шағын ғимарат төрт үлкен бөлмеден және бірнеше кішігірім қосалқы бөлмелерден тұрды. Оңтүстік жағында фригидарийдың қасында ашық аула болды, ол бастапқыда геометриялық мозаикамен әшекейленген, бірақ қазір толығымен қираған. Солтүстігінде тепидарий, батыс жағында апсида, одан кейін кальдарий және лаконикум орналасқан. Тепидарий мен кальдарий гипокауст жүйесінің үстінде салынған. Қосалқы бөлмелердің бірінде баспалдақ бар, ал кальдарийдың артындағы кішкентай дәлізde ваза бейнеленген түрлі-түсті мозаика табылды. Дорикалық бағаналардың қалдықтары ғимараттың әсем сәулеттік безендірулерін көрсетеді. Моншаның шығыс жағының бір бөлігі, тік жартастың бір бөлігі құлап кеткендіктен, жоғалып кеткен. Монша, шамасы, б.з.б. бірінші ғасырда салынған. Геометриялық мозаика б.з. бірінші ғасырына жатады, осы кезде ғимарат жаңартылған.

Агора

Агора – тіктөртбұрышты алаң, қаланың мерекелер, жиын-тойлар мен базарлар өткізілетін орталық орны. Оңтүстік кіреберісінде есік немесе қақпа болған сияқты, себебі сол жерде тас негіздің қалдықтары және гипстен жасалған алты қырлы жұлдыз табылды. Батыс жағында қанатты жақтаулары бар стоа орналасқан. Оның ұзындығы 68,7 метр, ені 20,3 метр. Екі бүйірлік қанаты бар. Стоаның бүкіл алдыңғы бөлігі бағаналармен қапталған. Оның артында тоғыз экседра орналасқан. Портиктің дорикалық бағаналарының көп бөлігі жоғалған, бірақ құрылыстың көп бөлігі сақталған, соның ішінде арыстан басының су төгіштермен әшекейленген туфа симасының бөліктері де бар. Бұл элементтер стильдік тұрғыдан б.з.д. II ғасырына жатқызылады. Стоаның екінші қабаты жартылай бағаналардан тұрады, олардың арасында ромб пішіндес әшекейлі блоктар орналасқан. Осындай блоктар театр сахнасының екінші қабатында және бірнеше жеке үйлердің перистильдерінің екінші қабатында да қолданылған. Бұл әсіресе Батыс Жерорта теңізі аймағында танымал сәндік элемент. Солтүстік экседрада грек жазулары бар Аполлоний мен Аристонның (әке мен ұл) мүсіндеріне арналған екі орын бар. Бұл жердегі алғашқы стоа б.з.д. IV немесе III ғасырда қала қайта құрылған кезде салынған болуы мүмкін, бірақ қазірге дейін сақталған қалдықтар б.з.д. II ғасырына жатады. Стоаның артында қала кеңесі отырған булеутерион орналасқан. Бөлмеде бес қатар орындықтар бар, онда шамамен жүз адам отыра алады. Ескі әдебиеттерде бұл құрылыс одеон (музыка залы) деп аталған, ал жаңа әдебиеттерде булеутерион деп аталады. Маркус Вольф бұл екі функцияны да атқарғанын болжайды. Булеутерионның оңтүстігінде 31,4 x 12,3 метр өлшемді үлкен қоршалған аумақ бар. Оның мақсаты белгісіз, бірақ бұл діни аймақ болуы мүмкін. Агораның солтүстігінде гимназия орналасқан. Құрылысы жақсы сақталмаған, бірақ оның батыс жағында бағаналармен шектелген үлкен ауласы болған. Еден астында екі үлкен су резервуары орналасқан. Тағы бір үлкен су резервуары агораның жанында орналасқан. Оның өлшемдері 25 x 10 метр, төбесін ұстап тұрған тоғыз қатарлы бағаналары бар. Бұл төбе, әдетте, агора алаңының бір бөлігі болған. Агораның солтүстік-шығысында Императорлық кезеңдегі тағы бір моншаның нашар сақталған қалдықтары бар. Ол негіздерінен ғана танылады, себебі үстігі бөлігінің ешқайсысы сақталмаған.

Театр

Агораға жапсарласқан театр 1953 және 1958 жылдары қазба жұмыстары арқылы зерттелді. Ол, шамасы, Рим Республикасы тұсында Сицилия гүлденген кезеңде, б.з.д. екінші ғасырда салынған. Солтүстік бөлігі бұрынғы үйдің орнына салынған. Бұл жерде театр осы күнге дейін болмаған болуы мүмкін. Орындықтар Монте-Каталфано төбесінің еңісіне орналастырылған, бірақ оның көп бөлігі қазірге дейін сақталмаған. Ортаңғы бөліктен табылған тастардың бір бөлігі заманауи қайта құралымда қайта жиналды. Барлығы жиырма қатар орындық болған. Скенеден (сахналық ғимараттан) негіз қабырғаларының ғана қалдықтары сақталған, бірақ шашыраңқы сәулет элементтерінің табылуы ғимараттың түрін қайта жасауға мүмкіндік берді. Оның ауданы 21,6 x 6,6 метр, ал биіктігі екі қабатты. Әр екі жағында параскенион деп аталатын, сыртқа қарай ұзартылған қанаттары болған. Сақталған сәулет элементтері сахналық ғимаратта есіктер, төменгі қабатта дориялық бағаналар және жоғарғы қабатта ионикалық бағаналардан тұратын қасбет болғанын көрсетеді. Трибунаны екі кариатида безендіріп, әсемдеген болуы мүмкін. Жоғарғы қабатта Агораның стеасында кездесетін ромб пішіндес өрнекпен әшекейленген балюстрадалар болған. Оркестрде екі құрылыс кезеңі байқалады. Театр қала тастамалы болғанға дейін пайдаланылып келген.

Ғибадатханалар

Қалада бірнеше ғибадатхананың қалдықтары бар. Олардың ешқайсысы да классикалық грек немесе рим үлгілеріне сай келмейді. Олар пуникалық дәстүрге жататын сияқты, бірақ нақты ерекшеліктері үшін салыстыру табу жиі қиын. Бюлетерион мен театрдың артында бес ғибадатханадан тұратын ғибадатхана кешені орналасқан, олар солтүстік және оңтүстік жұпқа бөлінген, ал бесінші ғибадатхана олардың арасында орналасқан. Кейбір ғибадатханалардың батыс жағында мүсіндер қойылған нишалар бар. Олардың үшеуі табылды. Ең оңтүстік ғибадатханада Зевс немесе Баал бейнеленген, қалыпты көлемнен асып түсетін мүсін болған. Оны 1826 жылы Доменико Ло Фасо Пиетрасанта тапқан, қазір Палермодағы археологиялық мұражайда сақтаулы. Оның биіктігі 1,65 метр, жергілікті туфтан жасалған. Көптеген ғалымдар оны б.з.д. II ғасырының екінші жартысына жатқызады. Бұл сол кезде қалада мұндай жұмыстарды қаржылай алатын бай азаматтар болғанын көрсетеді. Солтүстік жұп ғибадатханалар Гермес мүсінінің (қазір жоғалған) және Астарта, Танит немесе Артемида бейнеленген, архаикалық стильдегі отырған мүсіннің бастапқы көзі болуы мүмкін. Бұл ғибадатханалар, қазір өте нашар сақталған, сондай-ақ 1826 жылы Доменико Ло Фасо Пиетрасанта тапқан, олардың жер ауданы 10,4 x 8,6 метрді құрайды. Құрылыс үш жағынан орындықтары бар екі бөлмеден және алдындағы ауладан тұрды. Құдайдың мүсіні де қазір Палермодағы археологиялық мұражайда сақталады. Бұл мүсін жергілікті әк тастан жасалған және көп зақымдалған. Онда екі сфинкспен қатар отырған әйел тәңір бейнеленген. Алғашқыда мүсін ежелгі қаланың ғибадатханасына тиесілі болған және қала қирағаннан кейін Монте-Катальфаноға әкелінген деп есептелген. Жаңа зерттеулер мүсіннің шамамен б.з.д. 350-250 жылдарға жататынын және пуникалық үлгілерге негізделгенін көрсетті. Агораның батыс жағында, Via dell'Agora көшесінің бойында тағы бір киелі орын (Insula VIII) орналасқан. Ол ішкі ауласы бар үлкен үйден және көше жағында үш бөлмеден тұрады. Осы бөлмелердің ең оңтүстігінде үш биік, бағана тәрізді құрбандық аландары орналасқан. Ортаңғы бөлмеде көшеден үлкен кіреберіс және барлық жағында тас орындықтар бар. Ол күту бөлмесі ретінде түсіндірілген. Үшінші, солтүстік бөлменің мақсаты белгісіз.

Үйлер

Үйдің екі түрі анықталады. Үлкен үйлер, көбінесе қала орталығында, екі қабатты перистильдерге ие болған. Қала шетінде перистилі жоқ, бірақ кемінде кішкентай ауласы бар кіші үйлер кездеседі. Қала ландшафтының тік тіктеп өсуіне байланысты көптеген үйлер екі немесе үш қабатты болған. Перистильді тип Солунтум үйлеріне тән, және осыған ұқсас үйлер Солтүстік Сицилияның басқа аймақтарынан да белгілі. Олар б.з.б. 300 жылдан кейінгі жылдары пайда болды. Грек әлемінің басқа бөліктерінде олар кейінірек пайда болған, сондықтан Солтүстік Сицилия осы типтің дамуында ерекше рөл атқарған сияқты. Үйлердің әртүрлі деңгейлері әртүрлі мақсаттарда қолданылған. Қала орталығындағы үйлердің бірінші қабатындағы дүкендер әдетте үйдің қалған бөлігімен байланысты болмайтын, бірақ жоғары қабатты қолдау үшін пайдаланылған. Бірінші қабатта көбінесе перистиль және қосымша тұрғын бөлмелер орналасқан. Екінші қабатта мал шаруашылығына арналған бөлмелер мен ас үй сияқты қосалқы бөлмелер болған. Ең бай үйлердің қасбеттері пилястрлармен және жартылай бағаналармен әсемделген. Дерлік барлық үйлерде су жинауға арналған цистерна болған, ол жаңбыр суын жинап, сумен жабдықтауды қамтамасыз еткен. Үйлер, қаланың көптеген ғимараттары сияқты, екі түрлі тастан салынған: Монте-Катальфано тауынан алынған қатты сұр доломит және жақын жердегі карьерлерден алынған құмтас. Тастарды байланыстыру үшін әк қосылған ерітінді қолданылған. Қабырғаларды салу үшін бірнеше техникалар пайдаланылған. Ең көп таралғаны – «баспалдақ тізбегі» деп аталатын техника, онда кішкентай, тегіс құмтас блоктары үлкен доломит блоктарының қатарымен орналастырылып, аралықтар кішкентай тастармен толтырылған. Қабырғалар әрқашан екі қабаттан тұрған. «Блоктық қалау» әсіресе төменгі бөліктерде жиі қолданылған. Бұл техникада үлкен доломит блоктары бірінің үстіне бірін қаланып қойылған. Тегіс құмтас блоктары көбінесе қасбеттерде қолданылған. Ескі құрылыстарда opus africanum техникасы қолданылған, онда тастар жеке тіреулердің арасына орналастырылған. Үйлердің шатырлары терракота плиткалармен жабылған.

"Гимназия"

Виа делл'Агорадағы (басты көше) Инсула V-дегі "Гимназия" деп аталатын жеке үй болды, б.з.б. III ғасырда салынған және б.з. III ғасырына дейін пайдаланылған болуы мүмкін. Құрылыс және жөндеудің бірнеше кезеңдері байқалады. Үйдің көшеге қараған жағында әрқайсысы екі бөлмелі төрт дүкен орналасқан, олар жалға берілген болуы мүмкін. Үй тік беткейде салынған, сондықтан перистилі мен түрлі кішкентай бөлмелері бар негізгі қабат – бірінші қабат болып табылады. Кіреберіс жақын маңындағы көшеден ішке ашылады. Екінші қабаттың да бір бөлігі сақталған. Ол беткейдің жоғарғы бөлігінде орналасқан, ал перистильден баспалдақ арқылы оған өтуге болады. Бұл атау заманауи және дәл емес, себебі бұл құрылыс ешқашан гимназия ретінде пайдаланылмаған. 1865 жылы қазба жұмыстары кезінде онда гимназиархқа арналған грек жазуы табылды, соның арқасында үйге осы ат берілді, бірақ бұл жазу бастапқыда осы үйде болған жоқ. Құрылыс – екі қабатты перистильі бар үлкен үй. XIX ғасырда осы перистильдің алты бағанасы қайта орнатылып, ғимараттың әртүрлі бөліктері қалпына келтірілді. Үй Маркус Вольфтың 2003 жылғы Солунтум үйлері туралы монографиясының негізгі тақырыбы болып табылады.

Леда үйі

Леда үйі, Инсула VII-де орналасқан, қабырға суреттерінен, оның ішінде Леданың бейнесінен алынған. Үй Виа делл’Агора көшесінде орналасқан және 1963 жылы Винченцо Туса қазба жұмыстары арқылы ашылған. Оның көлемі 26,7 x 19,5 метр, ал еден ауданы шамамен 520 м². Көше жағында төрт дүкен бар, бірақ олардың фасады толығымен жоғалған. Ортаңғы екі дүкен сыртқы екеуінен тар. Олардың барлығында жоғарғы қабат болған болуы мүмкін, себебі баспалдақтардың, отыратын орындардың және түрлі жиһаздың қалдықтары сақталған. Негізгі үйге оңтүстік жақтан, қазір Виа Ипподамо да Милето деп аталатын көшеден кіріледі. Үйдің орталық бөлігі бастапқыда төрт ионикалық бағанасы бар екі қабатты перистиль болған; ол тек ішінара сақталған. Перистильдің едені дүкендердің еден деңгейінен 5,65 метр жоғары. Перистильдің шығыс жағында ауланың бойымен созылатын су жинағыш орналасқан. Ортасында геометриялық мозаикамен әшекейленген тоған бар, ол жаңбыр суын жинап, су жинағышқа құяды. Бүкіл перистиль қарапайым мозаикамен безендірілген. Ауланың батыс жағының ортасында триклиниум (асхана) орналасқан, оның қабырға суреттері салыстырмалы түрде жақсы сақталған. Олардың жасалған мерзімі даулы. Алғашқыда олар біздің заманымыздың I ғасырының соңына жатқызылып, римдік төртінші стильге енгізілген. Соңғы зерттеулер оларды біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырға жатқызуды және екінші стильге енгізуді ұсынады. Суреттер ортасында жеке тұлғалар бейнеленген қарапайым фоннан тұрады, олардың бірі – лебедьмен бірге Леда. Қабырға суреттері алғашқы стильдегі суреттердің орнын алған. Үйдің басқа бөлмелерінде де қабырға суреттері бар. Едендердің бір бөлігі геометриялық мозаикалармен әшекейленген. Перистильдің оңтүстігіндегі бір бөлмеде астрономиялық құралдың бір түрі – армиллярлық сфераны бейнелейтін мозаика бар. Суреттің жеке сызықтары қорғасын жолақтарымен белгіленген. Қазба жұмыстарын жүргізуші оның Египеттің Александрия қаласынан әкелінгенін болжаған. Үйден көптеген мүсіндер табылған. Ипподамо да Милето көшесінен кіретін үлкен бөлмеде тас тостар болған, бұл оның жылқы бағуы ретінде пайдаланылғанын көрсетеді.

Бөренелер үйі

Insula XI-дегі Маскалар үйі 1868–1869 жылдары жартылай қазылған. Ол қаланың ең биік нүктесінде орналасқан. Ортасында атриум, ал шығысында перистиль болған. Үйдің шығыс жағында қала мен теңізге көрініс ашатын веранда орналасқан. Үйдің бір бөлмесінде біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырға жататын, сақталған екінші стильдегі қабырға суреттері бар. Бұл суреттер түрлі-түсті мәрмәр блоктарын имитациялайды, олардың үстінде гүл шоқтары мен театр маскалары ілінген. Бұл суреттер қазір Палермодағы Антонино Салинас археологиялық мұражайында сақтаулы.

Харпократтар үйі

Инсула VI-дегі Харпократ үйі өз атын сол жерде табылған мысырлық Харпократ құдайының қола мүсінінен алады. Ғимараттың өлшемдері 20,3–20,6 x 17,5–21,8 метр, ал еден көлемі 404 м². Оны 1970 жылы Винченцо Туса қазып шығарған. Бұл үй де төбесінің еңісті болуына байланысты бірнеше қабаттан тұрады. Басты кіреберіс солтүстік жақта орналасқан және Виа-Ипподамо да Милето деп аталатын қосымша көшеден кіруге болады. Кіреберістен кейін вестибюльге, содан соң төменгі қабаттағы төрт дориялық бағанамен және екінші (қайта құрылған) қабаттағы тағы төртеумен тіреу берілген перистильді аулаға өтесіз. Перистильдің өлшемдері 7,3 x 10,1 метр – қаладағы басқа үйлердің перистильдерімен салыстырғанда шағын. Аула бастапқыда екі қабатты болған. Кіреберіске қарсы жағында үйдің басты бөлмесі – экседра орналасқан, ол геометриялық мозаикамен әсемделген, онда майандр жиегі бар шеңбер бейнеленген. Қабырға суреттерінің іздері сақталған. Перистильдің батысындағы бөлмеде су жинағыш бар. Перистильдің шығыс жағында екінші қабатқа апаратын баспалдақ орналасқан.

Гирландтар үйі

Инсула Х-тегі Гирляндтар үйі қаланың соңғы шегінде, Агорадан және көптеген басқа қазба ғимараттардың солтүстігінде орналасқан. Онда басқа бөлмелерге апаратын перистильді аула бар. Құрылыстың бір бөлігі эрозиядан зардап шекті. Үй табылған кезде бір бөлмеде сақталған қабырға суреттері болды, олар кейінгі Август стилінде, шамшатырлар мен гүлдестелер сериясын бейнелейді (содан үйдің аты шықты). Тағы бір бөлмеде мәрмәр қаптаманы имитациялайтын екінші стильдегі суреттердің іздері табылды. Бүгінгі таңда барлық суреттер қатты тозып кеткен. Жай қара және ақ мозаикамен безендірілген едендердің бір бөлігі сақталған. Үйдің ішінде пунийлік Танит символы бар кішкентай әшекейленген құрбандық алаты табылды, бұл қоғамда пунийлік және римдік мәдениеттерінің араласуын көрсетеді.

Ауладағы үй

Insula VII-дегі аула үйі салыстырмалы түрде кішкентай, үлкен перистильді үйлерден өзгеше жоспарға ие. Бұл құрылыстың көлемі 12,14 x 19,5 метр және шамамен 250 м² құрайды. Кіреберіс оңтүстік жағында, Via Ippodamo da Mileto деп аталатын қосымша көшеде орналасқан. Одан үлкен кіреберіс бөлмесіне өтесіз. Бөлменің сол жағында, әлі де орнында тұрған тас жемсауыттары бар жылқы қорасы бар. Кіреберіс бөлмесінің солтүстігінде, ортасында жалғыз дориялық бағанасы бар кішкентай аула орналасқан. Осы ауладан басқа бөлмелерге жол ашылады. Бұл үйдің екі қабатты болғаны анық, оны жоғарғы қабатты тіреген бағаналардың қалдықтары дәлелдейді.

Басқалар

Кейбір ғимараттар тікелей коммерциялық мақсатта салынған сияқты. Адамдар қаланың ішінде және белгілі бір аудандарда тұрып, жұмыс істегені анық. Әсіресе солтүстік-батыс бөлігінде көптеген шағын үйлер бар, олар, әдетте, шеберлердің тұрғын үйлері болған. Экскаватор Винченцо Туса осы аймақты "шеберлер кварталы" деп атады. Көптеген үйлерден диірмен тастары табылды. Қаланың ең жоғары бөлігінде орналасқан 13-инсуланың батысында төрт бөлмелі ашық ауласы бар ғимараттың қалдықтары сақталған, олардың бірінде пеш болған. Қаланың жоғарғы жағында тасқа қазылған су қоймалары бар.

Некрополис

Санта-Флавияның қазіргі теміржол станциясының жанында, Монте-Катальфани тауының етегіндегі қазба жұмыстары барысында некропольдер табылған. Қабірлер әдетте жартастан қазылған, кіру үшін баспалдағысы бар пуникалық қабір бөлмелері. Қабырғалар мен едендегі ұзын тікбұрышты нишалар жерлеу үшін жасалған. Бұл қабірлер б.з.д. IV-III ғасырларға жатады. Танагра мүсіндері жиі кездесетін қабірлік заттар еді.

Қазіргі жағдай

2009 жылға дейін келушілерге тек Антиквариумды аралауға рұқсат берілді, онда қазбадан алынған әртүрлі жәдігерлер көрмесі, архитектураның сипаттамасы және қала тұрғындарының өмірі туралы мәліметтер ұсынылды. 2009 жылдан бастап қазба аумағы Солунтум археологиялық паркі ретінде келушілерге ашылды. 2014 жылы шамамен 10 000 адам келді. Ең жақын теміржол станциясы – Санта Флавия Солунто Портичелло, ол Палермо-Агридженто-Порто Эмпедокле темір жолында 2 км қашықтықта орналасқан. Ескі орындарының сақталуы – өте маңызды мәселе. 20 ғасырдың ортасында табылған көптеген қабырға суреттері қазір табиғаттың әсерінен толығымен жойылды. 19 ғасырда ашылған екінші стильдегі суреттер жақсы сақталған, себебі олар табылғаннан кейін дереу қабырғалардан алынып, қазба қоймаларына орналастырылды. Қазір олар мұражайда көрсетілуде. Тіпті қабырғалардың өзін сақтау да қиын, өйткені жергілікті құрылыс тастары өте ұсақ және шаңдай болады.