Кіріспе
Калькульде нақты өзгермелі f функциясының бір жақты туындылануы және жартылай туындылануы туындылануға қарағанда нашаррақ. Атап айтқанда, егер функция аргументі x оң жақтан a нүктесіне жақындағанда туынды анықталса, f функциясы a нүктесінде оң жақты туындыланады деп айтылады, ал егер x сол жақтан a нүктесіне жақындағанда туынды анықталса, сол жақты туындыланады.
Бір өлшемді корпус
Математикада сол жақтан және оң жақтан туындылар – функцияның аргументі бойынша тек бір бағытта (солға немесе оңға, яғни кішірек немесе үлкенірек мәндерге) анықталатын туындылар (функцияның өзгеру деңгейі).
Ескертпелер мен мысалдар
Функция өзінің доменінің ішкі нүктесінде a-да дифференциалданады, егер және тек егер ол a-да жартылай дифференциалданатын болса және сол жақтанғы туындысы оң жақтанғы туындысына тең болса. Дифференциалданылмаған жартылай дифференциалданатын функцияның мысалы – абсолют шама функциясы, a = 0 нүктесінде. Егер функция a нүктесінде жартылай дифференциалданатын болса, онда ол a нүктесінде үздіксіз болады. 1[0,∞) индикатор функциясы кез келген нақты a-да оң жақтан дифференциалданады, бірақ нөлде үздіксіз емес (осы индикатор функциясы нөлде сол жақтан дифференциалданатынын ескеріңіз).
If a function is semi differentiable at a point a, it implies that it is continuous at a. The indicator function 1[0,∞) is right differentiable at every real a, but discontinuous at zero (note that this indicator function is not left differentiable at zero).
Қолдану
Егер нақты сызықтың I интервалында анықталған, нақты мәнді, дифференциалданатын f функциясының барлық жерде туындысы нөлге тең болса, онда орташа мән теоремасының қолданылуынан көрініп тұрғандай, ол тұрақты болады. Дифференциалдану шартын үздіксіздік пен f функциясының бір жақты дифференциалдану шартына дейін әлсіретуге болады. Оң жақты дифференциалданатын функцияларға арналған нұсқа төменде келтірілген, ал сол жақты дифференциалданатын функцияларға арналған нұсқа осыған ұқсас.
Солға немесе оңға қарай әрекет ететін дифференциалдық операторлар
Тағы бір жиі қолданылатын жағдай – инфикс нотациясында екілік операторлар ретінде қарастырылған туындыларды сипаттау, онда туынды сол немесе оң операндқа қолданылады. Бұл, мысалы, Пуассон жақшасының обобщениелерін анықтағанда пайдалы. f және g функцияларының жұбы үшін сол және оң туындылар тиісінше былай анықталады: бра-кет нотациясында туынды операторы оң операндқа қатысты обычный туынды ретінде немесе сол жаққа қатысты теріс туынды ретінде әрекет ете алады.
In bra–ket notation, the derivative operator can act on the right operand as the regular derivative or on the left as the negative derivative.
Қасиеттері
Rn-нің дөңес ашық ішкі жиынындағы кез келген дөңес функция жартылай дифференциалданады. Бір айнымалының кез келген жартылай дифференциалданатын функциясы үздіксіз болғанымен, көп айнымалылар үшін бұл рас емес.
Жалпылау
Нақты мәнді функциялардың орнына Rn немесе Банах кеңістігіндегі мәндерді қабылдайтын функцияларды қарастыруға болады.