Кіріспе

(Шексіз) геометриялық прогрессияның қосындысы

Математикада геометриялық қатар – тізбектегі келесі мүшелердің арасындағы қатынасы тұрақты болатын шексіз көп мүшелердің қосындысы. Мысалы,

қатары геометриялық, себебі әрбір келесі мүшені алдыңғы мүшені көбейту арқылы алуға болады. Жалпы, геометриялық қатар , мұнда – әрбір мүшенің коэффициенті, ал – жанындағы мүшелер арасындағы ортақ қатынас. Геометриялық қатарлар математикалық анализдің бастапқы дамуында маңызды рөл атқарды, математиканың барлық салаларында қолданылады және Тейлор қатары, Фурье қатары және матрицалық экспонента сияқты жиі қолданылатын математикалық құралдарға кіріспе ретінде қызмет ете алады. Геометриялық қатар атауы әрбір мүшенің оның екі жанындағы мүшелердің геометриялық ортасы екенін көрсетеді, ал арифметикалық қатар атауы әрбір мүшенің оның екі жанындағы мүшелердің арифметикалық ортасы екенін көрсетеді.

Ынтымақтастық деңгейі

Бір қатардың конвергентті екенін білгеннен кейін, кейбір жағдайларда қатардың қаншалықты жылдам конвергентті екенін білу де маңызды. Геометриялық қатар үшін конвергенция жылдамдығын бағалаудың бір ыңғайлы тәсілі – жартылай қатардың соңғы мүшесінен туындаған алдыңғы қатардың қалдығының қаншалықты кемитінін анықтау. Соңғы мүше arn және алдыңғы қатардың қалдығы s – sn = arn / (1 – r) болғандықтан, геометриялық қатардың конвергенция жылдамдығының бұл өлшемі arn / (arn / (1 – r)) = 1 – r, егер 0 ≤ r < 1 болса. Егер r < 0 болса, геометриялық қатардың жанындағы мүшелері оң және теріс мәндер арасында кезектеседі. Конвергентті кезектесетін геометриялық қатардың геометриялық интерпретациясы жапсарлас диаграммада көрсетілген, онда теріс мүшелердің аудандары x осьтің астында бейнеленген. Оң аудандарды олардың теріс, кішірек аудандарымен жұптастырып қосу нәтижесінде саңылаулармен бөлінген, бір-біріне жанаспайтын трапециялар пайда болады. Саңылауларды жою үшін әр трапецияны оң жақтан 1 – r² мөлшеріне дейін кеңейту керек. Дегенмен, осы кеңейту трансформациясы кезінде трапециялардың аудандарын сақтау үшін масштабтау қажет: масштаб * (1 – r²) = (1 – |r|), немесе масштаб = (1 – |r|) / (1 – r²) = (1 + r) / (1 – r²) = (1 + r) / ((1 + r)(1 – r)) = 1 / (1 – r), мұндағы –1 < r ≤ 0. r < 0 болғандықтан, бұл масштаб бөлінген трапециялардың амплитудасын азайтады, саңылауларды толтыру үшін. Керісінше, r > 0 болған жағдайда, сол 1 / (1 – r) масштаб факторы жапсарласқан аудандардың жоғалуын өтеу үшін жанаспайтын трапециялардың амплитудасын арттырады. Саңылауларды жойғаннан кейін, конвергентті кезектесетін геометриялық қатардағы мүшелер жұптары конвергентті (кезектеспейтін) геометриялық қатарға айналады, оның ортақ қатынасы r² мүшелердің жұптасуын ескеру үшін, коэффициенті a = 1 / (1 – r) саңылауларды толтыру үшін және бөлшектік қатардың дәрежесі (яғни ең жоғары дәрежелі мүшесі) n орнына m деп аталады, мүшелер жұптастырылғандығын көрсету үшін. r > 0 жағдайына ұқсас, r < 0 үшін конвергенция жылдамдығы = ar²m / (s – sm) = 1 – r², бұл оның мүшелері ұқсас жұптастырылған болса, кезектеспейтін геометриялық қатардың конвергенция жылдамдығымен бірдей. Сондықтан конвергенция жылдамдығы n немесе m-ге тәуелді емес және, бәлкім, таңқаларлық, ортақ қатынастың таңбасына да тәуелді емес. r = 0 нүктесінде симметриялы конвергенцияның өзгермелі жылдамдығын түсіндіруге көмектесетін бір көзқарас – бөлшектік қатардың әрбір қосылған мүшесі r = 1 кезіндегі шексіз жиынтыққа шекті үлес қосады және бөлшектік қатардың әрбір қосылған мүшесі r = 1 кезіндегі шексіз еңіске шекті үлес қосады.

Элеалық Зенон (б.з.д.

2500 жыл бұрын грек математиктері бір жерден екінші жерге қадам басқанда қиындыққа тап болды: олар нөлден үлкен сандардың шексіз тізімі шексіздікке тең деп ойлады. Сондықтан, Элеялық Зенон бір жерден екінші жерге жету үшін ең алдымен қашықтықтың жартысын, содан кейін қалған қашықтықтың жартысын, одан соң қалғанның жартысын, осылайша қалған қашықтықты шексіз рет екіге бөлу керектігін көрсеткенде парадокс туды. Себебі, қалған қашықтық қаншалықты кішкентай болса да, оның жартысын басып өту қажет. Осылайша, Элеялық Зенон қысқа қашықтықты нөлден үлкен жартылай қалған қашықтықтардың шексіз тізіміне айналдырды. Осының нәтижесінде туған мәселе: қашықтық тікелей өлшенгенде қысқа болса, ал оның жартылай қалған бөліктерінің шексіз тізімі қосылғанда шексіз болуы қалай мүмкін? Бұл парадокс нөлден үлкен сандардың шексіз тізімі шексіздікке тең деген тұжырымның дұрыс еместігін көрсетті.

Фракталдық геометрия

Кох қар түйіршігінің ішіндегі аумақты шексіз көп теңқабырлы үшбұрыштардың бірігуі ретінде сипаттауға болады (суретті қараңыз). Жасыл үшбұрыштың әр қабырғасы үлкен көк үшбұрыштың бір қабырғасының дәл 1/3-і, сондықтан оның ауданы дәл 1/9-ға тең. Сол сияқты, әрбір сары үшбұрыштың ауданы жасыл үшбұрыштың 1/9-ын құрайды, және т.б. Көк үшбұрышты ауданы бірлік ретінде алсақ, қар түйіршігінің жалпы ауданы:

Бұл қатардағы бірінші мүше көк үшбұрыштың ауданын, екінші мүше үш жасыл үшбұрыштың ауданын, үшінші мүше он екі сары үшбұрыштың ауданын және т.б. көрсетеді. Бастапқы 1-ді ескермегенде, бұл қатар тұрақты қатынасы r = 4/9 болатын геометриялық қатар болып табылады. Геометриялық қатардың бірінші мүшесі a = 3(1/9) = 1/3, сондықтан қосындысы:

Осылайша, Кох қар түйіршігінің ауданы негізгі үшбұрыштың ауданынан 8/5 есе артық.

Геометриялық қатарлар

Геометриялық қатар екі еркіндік дәрежесіне ие: біреуі оның коэффициенті a үшін, екіншісі оның ортақ көбейткіші r үшін. Көпбұрыштар картасында үлкен қызыл шеңбер барлық геометриялық қатарларды көрсетеді.

Геометриялық қатарлар

Геометриялық қатарлардың тек бір бөлігі ғана жинақталады. Атап айтқанда, геометриялық қатар оның ортақ коэффициентінің абсолют шамасы |r| < 1 болған жағдайда ғана жинақталады. Көпбұрыштар картасындағы қызыл үшбұрыш жинақталатын геометриялық қатарлар жиынын көрсетеді, ал барлық геометриялық қатарлар жиынын көрсететін үлкен қызыл шеңбердің ішінде салынуы жинақталатын геометриялық қатарлардың геометриялық қатарлар жиынының кіші жиыны екенін көрсетеді.

Қуат сериясы

Геометриялық қатарлар сияқты, қуат қатарларының да ортақ көбейткіші r (x ось бойымен) үшін бір еркіндік дәрежесі бар, бірақ коэффициенттері үшін n+1 еркіндік дәрежесі бар (y ось бойымен), мұнда n – ішінара қатардағы соңғы мүшенің дәрежесін көрсетеді. Көптамалар картасындағы үлкен көк шеңбер барлық қуат қатарларының жиынтығын білдіреді.

Күрделі Фурье тізбектері

Күрделі Фурье тізбектерінің кез келген 2D жабық фигураны суреттеу қабілетіне мысал ретінде, жанындағы анимацияда күрделі Фурье тізбектері 'e' әрпін (экспоненциалды білдіретін) суреттейді. Анимацияда көрсетілген қозғалыстардың күрделі үйлестірілуін ескере отырып, күрделі Фурье тізбектерінің анықтамасы таңқаларлықтай ықшам, бар болғаны екі теңдеуде сияқты:

мұнда параметрленген функция s(t) параметр t 0-ден 1-ге дейінгі аралықты өтеген сайын күрделі жазықтықтағы қандай да бір 2D жабық фигураны жасайды. Күрделі Фурье тізбесін анықтайтын осы ықшам теңдеулерді түсінуге көмектесу үшін, күрделі Фурье тізбесінің қосындысы күрделі геометриялық тізбекке ұқсас, бірақ күрделі Фурье тізбесі негізінен екі күрделі геометриялық тізбек (біреуі оң бағытта, екіншісі теріс бағытта айналатын мүшелер жиынтығы) және күрделі Фурье тізбесінің коэффициенттері мүшеден мүшеге өзгере алатын күрделі тұрақтылар. Мүшелердің екі бағытта да айналуына рұқсат ету арқасында, тізбек кез келген 2D жабық фигураны суреттеуге қабілетті. Керісінше, күрделі геометриялық тізбекте барлық мүшелер бір бағытта айналады және тек шеңберлерді ғана суреттей алады. Күрделі геометриялық тізбектің коэффициенттерін мүшеден мүшеге өзгертуге рұқсат ету оның суретей алатын пішіндерін кеңейтеді, бірақ барлық мүмкін пішіндер бұлт сияқты болып қалады, мысалы, 1 + i0 және 1 + i0 арасында алға-артқа қозғалу сияқты қарапайым сызық сегментінің пішінін суреттей алмайды. Дегенмен, Эйлер формуласы қарама-қарсы бағытта айналатын екі мүшенің қосылуы 1 + i0 және 1 + i0 арасындағы сол сызық сегментін суреттей алатынын көрсетеді:

Коэффициенттерді қалай есептеуді анықтайтын күрделі Фурье тізбесінің екінші теңдеуіне қатысты, айналмасыз c0 мүшесінің коэффициентін теңдеудің бірінші теңдеуін 0-ден 1-ге дейінгі бір кезең аралығында интегралдау арқылы есептеуге болады. Осы аралықта барлық айналатын мүшелер нөлге интегралданады, нәтижесінде тек c0 қалады. Сол сияқты, күрделі Фурье тізбесінің бірінші теңдеуіндегі кез келген мүшені теңдеудің екі жағын cn есептеу үшін интегралдау алдында көбейту арқылы айналмасыз мүшеге айналдыруға болады, және осы күрделі Фурье тізбесінің екінші теңдеуі болып табылады.

Тарих және философия

К. Х. Эдвардс кіші (1994). Калькульдің тарихи дамуы, 3-ші басылым, Springer. Илай Маор (1991). "Шексіздікке және одан әрі": Шексіздіктің мәдени тарихы, Принстон университетінің баспасы. Мор Лазеровиц (2000). Метафизиканың құрылымы (Халықаралық философия кітапханасы), Routledge.

Экономика

Карл П. Саймон және Лоуренс Блум (1994). Экономистерге арналған математика, W. W. Norton & Company. Майк Россер (2003). Экономистер үшін негізгі математика, 2-ші басылым, Routledge.

Биология

Эдвард Батшелет (1992). Өмір ғылымдары үшін математикаға кіріспе, 3-ші басылым, Springer. Ричард Ф. Бертон (1998). Сандар арқылы биология: сандық ойлауға шақыру, Кембридж университеті баспасы.

Компьютерлік ғылым

Джон Раст Хаббард (2000). Шаумның дерек құрылымдары теориясы және Java-мен есептері, МакГроу Хилл.