Кіріспе

Daliyat al Karmel (دَالِيَةِ ٱلْكَرْمِل, "Кармелдің жүзімдіктері") – Израильдің Хайфа округіндегі Кармел тауында орналасқан друздар қаласы. Хайфа қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 20 км қашықтықта жатыр. 2023 жылы халық саны 18 001 адамды құрады.

Тарих

1283 жылы Далият әл-Кармель және Х. Дубель (Далият әл-Кармельдің оңтүстігінде) крестшілер мен мамлюк сұлтаны Калавун арасындағы худна шарты бойынша крестшілердің иелігінің бір бөлігі ретінде тіркелген. 1870 жылы жергілікті гид француз саяхатшысы Виктор Геринге Далият әл-Кармельдің оңтүстігінде орналасқан, Кирбет-Дубель деп аталатын кең ауқымды қираған орындарын көрсетті. Бұл қираған орын Кармил тауындағы ең кең ауқымды қираған жерлердің бірі болды. Герин бұл орынның Плинийдің Кармил тауындағы қала туралы айтқан нәрсесімен байланысты болуы мүмкін деп ойлады. Палестинаны зерттеу қорынан Кондер мен Китченер аймақты зерттеп, ауыл орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Дубил деген жерде қираған орындарының іздерін анықтады. Кейінірек жүргізілген қазба жұмыстарынан Темір дәуірінің I кезеңінен, ерте рим және византия кезеңдерінен қалдықтар, сондай-ақ бірінші ғасырдан екінші-үшінші ғасырларға дейінгі керамикалық бұйымдар табылды. Лейтенант Кондер толық сенімді болмаса да, Далият әл-Кармельді Киелі кітаптағы Идаламен (Ешуа 19:15) байланыстыруға болады деп санайтын.

Осман дәуірі

Кармел тауы 17 ғасырдың басынан бастап друздармен біртіндеп қоныстанды, осы кезде Палестинаның көп бөлігі Ливан тауының ең беделді друз басшысы және Сидон, Бейрут және Сафад округтерінің Осман губернаторы Фахр әл-Дин II-нің билігіне қарады. 1711 жылғы Айн-Дара шайқасынан кейін Ямани тайпалық-саяси тобынан шыққан друздар Ливан тауынан Кармел тауына көшіп келген болуы мүмкін, алайда көші-қонның басым бөлігі Джабал-Хауранға бағытталды. Кармел тауында құрылған сегіз друз ауылының алтауы Мысырдың Левант аймағындағы үстемдігі кезінде (1831–1840) тасталып немесе қиратылды. 1880 жылдары Далият әл-Кармилде өзіне жазғы үй салған Лоуренс Олифант жазған жергілікті мәліметтерде, ауылдар губернатор Ибрагим Пашаның қатал билігінен қашып Джабал-Хауранға көшіп кеткені айтылады, ал Кондер ауылдарды Ибрагим Пашаның жойғанын көрсеткен. Далият әл-Кармил мен Исфия Кармел тауында сақталған жалғыз друз елді мекендері болды. Жергілікті дәстүр бойынша, Далият әл-Кармелдің негізі 18 ғасырда, Алеппо маңындағы Джабал әл-Аладан келген друз отбасы ауылдың ежелгі қираған жерлеріне қоныстанған кезде қаланды. Кейіннен Джабал әл-Аладан друз отбасылары келіп, олар Халаби ("Алептік") руын құрды. Бүгінгі күнге дейін қаланың Халаби руы палестиналық диалект емес, Алеппо араб диалектінде сөйлейді. 1870 жылы Герин Далият әл-Кармелде төрт жүз друз тұрғынын тапты. Үйлер көбінесе шикі кірпіштен салынған, тек бірнеше тас үйлер болды. Жергілікті тұрғындар зерттеушіге кіргізілмеген үңгірде құдайға сыйынды. 1881 жылы Палестинаны зерттеу қорының Батыс Палестина сараптамасы ауылды "Кармелдің негізгі суайдырынан шығатын бір шұңғырдың үстіндегі орташа өлшемді тас ауыл" деп сипаттады. Оңтүстігінде құдық, батысында Үмм-эш-Шұқфқа жақын жақсы бұлақтар бар. Солтүстігінде жүгері егілетін кішкентай жазық немесе ашық кеңістік (Мержат әд-Далие) орналасқан. Тұрғындарының барлығы – друздар. Шамамен 1887 жылғы халық санағында Далият әл-Кармелде 620-ға жуық тұрғын бар екені анықталды, олардың барлығы друздар.

Британдық мандат дәуірі

1922 жылы Палестинаны британдық мандат билігі жүргізген халық санауында Далият әл-Кармелде 993 адам тұрды; оның 921-і друздар, 21-і христиан. 1931 жылғы халық санауында Далият әл-Кармел, Дейр-эль-Мухрака және Хирбат-әл-Мансураны қоса алғанда, барлығы 1173 адам тұрды, олардың 1154-і друздар, 11-і христиан және 8-і мұсылман болды, барлығы 236 үйде тұрды. 1945 жылғы статистика бойынша Далият әл-Кармелде 2060 араб тұрды. Ресми жер және халықты зерттеу деректеріне сәйкес, жер көлемі 31 730 дунамды құрады, оның ішінде 1506 дунамы плантациялар мен суармалы жерлерге, 18 174 дунамы дәнді дақылдарға, ал 60 дунамы қалалық аумақтарға бөлінді.

Израиль мемлекеті

1948 жылы қарашада Израильде жүргізілген халық санағы 2932 тұрғынды көрсетті. 1951 жылдың соңында бұл көрсеткіш 2769-қа төмендеді. Сол жылы қалаға жергілікті кеңес статусы берілді. 2003 жылы Далият әл-Кармель Исфиямен бірігіп, Кармель қаласын құрады. 2008 жылы бұл қауымдар қайтадан бөлінді. Қала түрлі-түсті базарымен әйгілі. 2010 жылы Израильдің ұлттық әуе компаниясы «Эль-Ал» өзінің «Боинг-767» ұшағының біреуін «Далият әл-Кармель» деп атады. Дрұз қауымының басшысы шейх Муафак Тарифке арнайы салтанатта ұшақтың кішкентай модельдемесі табыс етілді. Израильдің Орталық статистика бюросының мәліметінше, 2016 жылы Далият әл-Кармельде 17 000 адам тұрды. Тұрғындардың көп бөлігі – друздар (97,2%), мұсылмандар (2,7%) және христиандар (0,1%) азшылықты құрайды.

Әбу Ибрахим ғибадатханасы

Друздар пайғамбар санайтын Әбу Ибрахимнің қасіретті орны қаланың ең көне бөлігінде орналасқан.

Лоренс Олифант үйі

Әбу Ибрахим қабір-ғибадатханасының жанында сэр Лоренс Олифанттың үйі орналасқан, ол 1880-ші жылдары әйелі Элис және хатшысы Нафтали Герц Имбермен бірге жаздарын осында өткізген. Сэр Лоренс Олифант – Оңтүстік Африка тумасы, британдық жазушы, саяхатшы, дипломат, британдық барлау қызметкері, христиан мистигі және христиан сионисі болған. Оның өміріндегі ең белгілі кітабы – 1870 жылы жарық көрген «Пикадилли» сатиралық романы.

Муррака кармелиттер монастыры

Католиктік Мухрака монастыры Далят әл-Кармельден оңтүстік-шығысқа қарай 2 шақырым жерде орналасқан және пайғамбар Илия мен Баалдың дін қызметкерлері арасындағы күресті көрсетеді. Ол Кармелиттер орденіне қарасты. Католиктік кешенге 1883 жылы салынған шағын шіркеу, Күнәсіз Мария мүсіні орналасқан бақтар, сондай-ақ Кармелиттер орденінің монахтарының тұрағы да кіреді.

Друз мұрасы орталығы

Кармель дрюздер мұрасы орталығы – дрюздердің тарихы, діні және мәдениетіне арналған интерактивті мұражай.

Мәдениет және спорт

2012 жылы Далият әл-Кармельде Фредди Кривин қоры қаржылаған теннис мектебі ашылды, және 12 жасөспер Йокнеамдағы Израиль теннис орталығындағы балалармен апта сайынғы бірлескен бағдарламаға қатысады.

Мево Кармель жоғары технологиялық паркі

Далият әл Кармель мен Исфия Йокнеам Ильит және Мегиддо өңірлік кеңесімен бірлесіп, қазіргі жоғары технологиялық экожүйенің артықшылықтарын пайдалану мақсатында Мево Кармель еврей-араб индустриялық паркін дамытуда.

Туған қалалар

2007 жылы Далият әл-Кармель Молдованың Унгени қаласымен серіктестік туралы келісімге қол қойды. 2008 жылы Молдова елшісі Лариса Микулет қала әкімі Акрам Хассонның шақыруымен Далият әл-Кармельге келді.