Григоре III Гика: Молдова мен Валахияның билеушісі және Буковина трагедиясы

Кіріспе

Григорий III Гика (1724 – 12 қазан 1777) – Молдавия және Валахияның князі.

Өмірбаян

Ол Александр Матей Гиканың ұлы, драгоман лауазымына ие болды, ол Жоғарғы Порта тарапынан өлім жазасына кесілді және Григор II Гиканың інісі. Григорий III Гиканың қарындасы Екатерина (немесе Катинка) болды, ол грек гетманы Думитру Сульгеароглуға (Дмитрий Георгиадис Сульгеароглу деп те аталды) үйленді. Екатеринаның ұрпақтары анасының есімін – Гиканы – алып жүрді, өйткені Дора д’Истрия өзінің «Gli Albanesi in Rumenia» (1871) еңбегінде былай жазады: «Костаки Гика, Екатеринаның ұлы, Григорий III-нің әпкесі, Димитрио Суцзяроглуға үйленген. Екатеринаның ұрпақтары анасының есімін сақтайды». Адамгершілігімен, ол Австрияның жауы және Ресейдің досы, ал түркілерге қатысты саясатындағы интригалар оған зор көмек көрсетеді. Ішкі салада ол лауазымдарды реттеуді жүзеге асырып, теріс асылға соққы берді. Ол Джиджияға жақын Чипирештиде мата фабрикасын ашты және білім беру жүйесін қайта ұйымдастырудың нәтижесінде, оның өзі жобалаған, митрополияға жақын жерде мектеп салды. Ол қабылдаған шаралар арқасында елге салыстырмалы түрде жақсы өмір сүру мүмкіндігін сыйлады. Гыка әулетінен шыққан фанариот билеушісі (доминитор) Григор Гыка, Габсбург империясының Молдавияның солтүстік-батыс бөлігін (кейін Буковина деп аталды) аннексиялауына қарсылық көрсеткені үшін Османлылардың қолынан қаза тапты. 1767 жылы Григорий Каллимахимен ауыстырылған ол Валахия тағына отырды, бірақ князьдықтарды орыстар басып алған кезде тұтқынға алынып, Ресейге жеткізілді. 1774 жылы Кешік Қайнарка шартынан кейін Молдавия тағына қайта оралды. Ол 1774 жылдың қыркүйегінде лорд ретінде таққа отырды, бірақ тағайындау қағазы Яссыға 1774 жылдың 9 қазанында келді. Австрия Ресеймен құпия келісімге келіп, 1775 жылы Солтүстік қақпадан Молдавияның батысын алды, оны «Буковина» деп атады, бірақ билеуші мен боярлар бұл шешімге қарсы күшті наразылық білдірді. Осылайша, бұрынғы румын жерлері – Черновцы, Сторожинец, көбінесе Сучава және Ұлы Степанның Путнасы бар жерлер, сондай-ақ Буковина аймағындағы румын генийінің монастырлары Австрияға қосылды. Гейтке жолдаған хатында Гика Вода: «Молдавияның [Буковинаның] басып алынған бөлігі елдің қалған бөліктерінен артық байлыққа және құндылыққа ие» деп жазды. Ол осы аумақтың жоғалуына наразылық білдіргендіктен, австриялықтар түріктерден оны қызметтен шеттетуді талап етті.

He was the son of Alexandru Matei Ghica, with the position of dragoman, who was beheaded by the Sublime Porte and nephew of Grigore II Ghica's brother. Gregory III Ghica had a sister, Catherine (or Catinca), married to the Greek hetman Dumitru Sulgearoglu (also called Dimitrie Gheorghiadis Sulgearoglu). Catherine's descendants bore the name of her mother, Ghica, as Dora d'Istria states in her writing Gli Albanesi in Rumenia (1871): "[Costachi Ghica], Son of Catherine, sister of Gregory III, married to Demetrio Sutziaroglu. Catherine's descendants bear her mother's name." As a gentleman, he is an enemy of Austria and a friend of Russia, and the intrigues help him a lot in his policy towards the Turks. Internally, it has regularized the collection of offices and put an end to abuses. He set up a cloth factory in Chipirești, near Jijia and built a school near the Metropolitanate as a result of the reorganization of education, designed by him. Through the measures taken, he managed to bring the country to a relative well being. A Phanariote ruler (domnitor) of the Ghica family, Grigore Ghica was assassinated by the Ottomans for opposing the annexation of the northwestern part of Moldavia (later named Bukovina) by the Habsburg Empire. Replaced with Gregory Callimachi in 1767, he won the throne of Wallachia, from where, on the occasion of the occupation of the Principalities by the Russians, he was taken prisoner and taken to Russia. He regained the throne of Moldavia after the Treaty of Küçük Kaynarca in 1774. He was enthroned as lord in September 1774, but the appointing firm arrived in Iași on 9 October 1774. Austria secretly agreed with Russia and in 1775 obtained from the North Gate the west of Moldavia, which he would call "Bukovina", although the ruler and the boyars protested vehemently. Thus, the old Romanian lands, Chernivtsi, Storojineț, to a large extent Suceava with Putna of Stephen the Great and the chain of monasteries of the Romanian genius embedded in the Bucovina topic were annexed by Austria. In a "dispatch" to the Gate, Ghica Voda wrote: "The occupied part of Moldova [Bucovina] surpasses in abundance and value all the other part of the country." As he protested against the loss of this territory, the Austrians demanded that the Turks remove it.

Өлім

Түріктер Григордың сарайына Ахмет Кара Хисарли аганы, оның өлімі туралы хабарлау және оны тірі немесе өлген күйінде Стамбулға жеткізу бұйрығымен жіберді. Яссыға келген Капугиул билеушіге қастандық жасады: ол ауырғандай болып көрсетті және оны Молдова астанасынан өтіп бара жатқан түрік билеушілері тұрған Бейлицтегі қонақ үйге, патшалық мөр басу рәсіміне шақырды. Билеуші өзімен бірге тек сақшылар бастығы Туфеччи башаны, екі үй баласын, үш боярыны және бір сарай күзетшісін алды. Түрік әміршісінің бөлмесіне кіргенде, билеуші өзін қарулы түріктермен қоршалып тұрғанын көрді және қауіпті сезді. Бірақ кеш болды. Әмірші темекі сұрады, оған темекі салынған қобдысын ұстатты да, бірден дарға асушыға соққы беруге ишара жасады. Оны 1777 жылдың 12 қазанында С.Н. күні өлтірді, бұл Еуропалық қоғамдық пікірдің наразылығын тудырды. Григордың басы кесілді, денесі терезеден төмен түсіріліп, бақтың түбіне жерленді. Оқиғаның кейбір өзгертілген нұсқасы былай сипатталған: «Оған кофе әкелді, ол тостақанды алуға иілгенде, түрік елшісінің белгісімен түрік сақшысы билеушінің басын кесіп, денесін терезеден лақтырып жіберді. Осылайша, 1777 жылдың 1 қазанында Молдова князі Григорий III өзінің қатысушыларымен жанжалдасып қайтыс болды. Оның басы Стамбулға апарылды, ал денесі Яссыдағы Киелі Спиридон монастырына жерленді. Билік құрған кезінде ол Молдованың ірі боярларының қарсылығына тап болды, олар бояр күндерінің санын 36-ға дейін арттыруды талап етті. [бояр – боярға жер берілгені үшін шаруалардың еңбек ету міндеті]. Профессор және тарихшы Ион Нистор «Буковина тарихы» атты еңбегінде 1777 жылдың 19 қарашасында Стамбулдан келген тілшінің Молдавия билеушісінің сұлтанның бұйрығымен өлтірілуіне қатысты хабарламасын келтіреді. «Бұл мырза Буковинаны Австрияға беруге ешқандай жағдайда келісім бергісі келмеді. Көріп отырғанымыздай, ол тәуелсіз билеуші секілді әрекет етті». Г. Унгуреану «Сион отбасы» еңбегінде Григор Гика Воданың өлтірілуін сипаттаған, Иордахи Сион жазған және оның ұлы Антохи жалғастырған жылнамадан үзінді келтіреді: capigi başa, Grigori Vodă Ghica алдындағы Gate di mazilit бұйрығымен және түнгі сағат үш жарымда олар оны Бейлицтегі үйлерде өлтірді, оны қалай өлтіргендеріне қандай қайғырыс болды, кедей адам қайтыс болды және оның ханымдары мен бейзаделдер оларды алып, Ţarigradқа апарып кетті – оларға жамандық болсын».

The Turks sent a hood (executor), Ahmed Cara Hisarli aga, to Grigore's court, with the order to communicate his death and to bring him alive or dead to Istanbul. Capugiul, who arrived in Iași, set a trap for the ruler: he pretended to be ill and invited him to the inn in Beilic, where the Turkish rulers were staying, passing through the capital of Moldova, to read his royal signature. The ruler, reckless, took with him only the chief of the guard, tufecci başa, with two children of the house, three boyars and a chamberlain. When he entered the hood room, the ruler seeing himself surrounded by armed Turks, realized the danger. But it was too late. The hood asked for tobacco and, handing him the cigar case, he also motioned for the hangman to hit him with the hanger. He killed him at S. N. 12 October 1777, to the indignation of European public opinion. Grigore was decapitated and, lowering his body to the window, was buried at the bottom of the garden. The scene of the assassination is described with some modifications in: "he was served coffee and, when he bent down to take the cup, at a sign from the Turkish emissary, the Turkish guard cut off the ruler's head and threw his body out the window. And so he died in a quarrel with his assassins Gregory III of Moldavia, on 1 October 1777, his head was taken to Istanbul, his body being buried at the monastery of St. Spiridon in Iasi. During his reign he also faced opposition from some large boyars from Moldova who insisted on increasing the number of boyar days to 36. [boyar = obligation of peasants to work for the boyar, in exchange for a plot of land, put into use]. Professor and historian Ion Nistor, in his paper History of Bukovina reproduces the notes of a correspondent from Istanbul, dated 19 November 1777, on the cause of the assassination of the ruler of Moldavia by order of the Sultan " This gentleman did not want to consent at all costs to the cession of Bukovina in favor of Austria. As can be seen, he behaved like an independent sovereign." In his work on the Sion Family, Gh. Ungureanu quotes the description of the murder of Grigore Ghica Voda, made in the chronicle written by Iordachi Sion and continued by his son Antohi: a capigi başa by order of the Gate di mazilit pre Grigori Vodă Ghica and at three o'clock and half of the night they killed him at the houses in Beilic, a pity for him how they killed him and what kind of death the poor man died and his Lady and the beizadels took them and took them to Ţarigrad woe to them "

Ол Яссыдағы Киелі Спиридон шіркеуіне, «үлкен ата-бабаларынан туған, мерзімінен бұрын өлімге ұшыраған және қазір көктегі мекендерде өмір сүретін» деген жазуы бар тасқа жерленген.

Мұра

Әдебиетте ол румын тілінде жазылған алғашқы пьесаның басты кейіпкері ретінде кездеседі: «Молдавия воеводасы Григорийдің трагикалық өлімі» (Occisio Gregorii in Moldavia Vodae tragice expressa).