Кіріспе

Суэц каналына шабуыл, сондай-ақ Суэц каналындағы әрекеттер деп те аталады, 1915 жылғы 26 қаңтар мен 4 ақпан аралығында Германия басқарған Осман армиясы Оңтүстік Палестинадан Британ империясының қорғалған Суэц каналына шабуыл жасау үшін жылжуды бастады. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың (1914-1918) Синай және Палестина науқанының (1915-1918) басталуын белгіледі. Осман күштерінің көп бөлігі Синай түбегін кесіп өтті, аздаған бөлігі Каналдан өтіп кетті, бірақ шабуылдың барлығы сәтсіз аяқталды – басты себебі мықты бекіністер мен сақшылардың сергектігі болды.

Өмірбаян

1869 жылы ашылғаннан бері Суэц каналы британдық саясатта және алаңдатушылықтарда маңызды рөл атқарды. Оның басты артықшылықтарының бірі – байланыс жолы және әскери база орналасқан жер болды, себебі Александрия және Порт-Саидтағы жақсы жабдықталған порттар аймақты ерекше пайдалы етіп берді. Алайда, египеттік халық Египеттің британдық оккупациясына, әсіресе Британияның оккупация кезінде қабылдаған әртүрлі саясатына наразылық білдірді. 1888 жылғы Константинополь конвенциясы Еуропаның ірі державаларымен келісілген Суэц каналы арқылы теңіз көлігінің еркіндігіне кепілдік берді. 1914 жылдың тамызында Египеттің қорғауын Мысырдағы күштердің 5000 әскері жүзеге асырды.

Кіріспе

Ұлыбританияның басып алуына қарсы шыққан, биліктегі хадиф Аббас Хилми соғыс басталғанда елден тыс жерде болды. Британдықтар 1914 жылдың 18 желтоқсанында Протекторат жариялағанда, Аббас Хилмиді қызметтен шеттетуге және ханзада Хусейн Камелді Мысыр сұлтаны етіп тағайындауға шешім қабылдады. Халық соғыстың нәтижесі белгісіз болғандықтан және шайқастар жалғасқандықтан, бұл өзгерістерге келісті. 1914 жылдың 2 тамызынан бастап Осман әскерлері жұмылдырылғаннан кейін, Дамаскідегі Османдық Төртінші армиясына қолбасшылық еткен бригадир-генерал Зекки Паша, Сирия мен Палестинаның Бас қолбасшысы Джемal Пашаның қолдауымен Сүеж каналына шабуыл жасауды жоспарлады. Бірінші қақтығыс 20 қарашада болды, онда Биканер түйе корпусының 20 адамнан тұратын тобы Кантарадан шығысқа қарай 32 шақырым жердегі Бир-эн-Нус қаласында 200 бедуиннің шабуылына ұшырады. Биканер түйе корпусы патрулінің жартысынан астамы жойылды. Желтоқсан айына қарай Эль-Ариш Осман әскерлерімен басылып алынды және Сүеж каналын қорғау ұйымдастырылды. Соғысқа дейін түйе жасағы Осман империясы мен Мысыр шекарасының орталық және оңтүстік бөлігіндегі Нехлді ұстап тұруы мүмкін деген ұсыныс болған. Сүеж каналының батыс жағындағы базалардан мұндай түйе жасағын қолдаудың қиындығы ескерілді, содан кейін "Мысырдың шығыс шекарасын қорғаудың ең тиімді жолы – Сүеж каналы" деген шешім қабылданды.

Шабуылдаушы күш

Бавариялық полковник Кресс фон Крессенштейн 1914 жылғы 18 қарашада Константинопольден келгеннен кейін VIII корпустың штаб бастығы болып тағайындалды. VIII корпус бес жаяу әскер дивизиясынан – 8-ші, 10-шы, 23-ші, 25-ші және 27-ші дивизиялардан, сондай-ақ Синай бедуиндері, друздар, күрдтер, мохаджирлер, Сириядан келген черкестер мен арабтардан тұрды. Осы мұсылман жасақтары Мысырдағы британдықтарға қарсы көтеріліс тудыруға тиіс болды. 1915 жылғы қаңтарда Кресс фон Крессенштейннің әскері оңтүстік Палестинада 20 000 сарбазды, тоғыз далалық батареяны және бір 5.9 дюймдік (15 см) гаубицалық батареяны шоғырландырды. Синайды кесіп өтуге тиіс бұл күшке 10-шы жаяу әскер дивизиясы, атқыштар полкі және 13 000 жаяу әскердің бірінші эшелоны кірді, оның ішінде 23-ші, 25-ші және 27-ші дивизиялар, 1500 араб және сегіз артиллерия батареясы болды. Екінші эшелон 12 000 жаяу әскерден – 20-шы және 23-ші дивизиялардан құралды. Жоспар бойынша, бір жаяу әскер дивизиясы Исмаилияны басып алып, каналды кесіп өтіп, екінші жаяу әскер дивизиясымен күшейтілуі керек еді, ал оған каналдың шығыс жағалауында екі қосымша дивизия қолдау көрсетуі тиіс болды. Суэц каналының батыс жағалауындағы плацдармды нығайту үшін қосымша дивизия дайындалды. Беер-Шебаға дейінгі темір жолдың 161 шақырымдық бөлігі 1915 жылғы 17 қазанда ашылды. 1916 жылғы мамырда ол Хафир-эль-Аужаға дейін, содан кейін Египет шекарасынан оңтүстікке қарай кеңейтілді, 1916 жылғы желтоқсанда Магдаба шайқасы кезінде Уди-эль-Аришке жетті. Неміс инженерлері осы темір жол желісі бойында тас Ашлар көпірлері мен дренаж құбырларын салуды басқарды. Бұл темір жол үлкен әскерлерді ұзақ қашықтыққа жылдам жеткізуге және оларды базадан шалқары қашықтықта жабдықтауға арналған еді. Қаңтар айының ортасында екі Осман дивизиясы және резервтегі тағы біреуі, сондай-ақ түйе және атты жасақтары кетуге дайын тұрды. Синай арқылы шабуыл он күнге созылды, британдық әуе күштері оны қадағалады, бірақ Палестинадағы неміс әуе күштері османдықтарға көмектесті, кейіннен негізгі шабуылға қолдау көрсету үшін бомбалау миссияларын жүргізді. Кресс фон Крессенштейннің әскері темір жолмен оңтүстікке жылжыды, Эль-Аужа арқылы өтіп, темір понтонды алып, Серапеум мен Туссумда Суэц каналына шабуыл жасады. Мысырдағы күштер штабында 10-шы, 23-ші және 27-ші дивизиялардың Беер-Шеба маңында жиналғандығы белгілі болды. 11 қаңтарда Нехльді кішкентай Осман жасағы басып алды. 1915 жылғы 13 қаңтарда британдықтарға әл-Аужа мен әл-Ариш арқылы күшті колонналар өтіп жатқаны хабарланды. 25 қаңтарда бір полктің Қаңтарға жақындап келе жатқаны хабарланды. Келесі күні 6000 сарбаздан тұратын күштердің Мояя Харабтағы Кішкентай Ащы көлден шығысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқандығы туралы хабарлама келіп түсті, сол кезде Қантарадағы қорғаушыларға жақындап келе жатқан күштің бір бөлігінен оқ атылды. 27 қаңтарда Ел-Ариш пен Кантара арасындағы жол шығысқа қарай 8 шақырымға дейін қиылып, Белуджистан мен Кубри бекеттеріне шабуыл жасалды. Күш Суэц каналына қарай үш эшелонмен жылжыды: негізгі топ орталық бағытпен, ал солтүстік және оңтүстік бағыттарда кішігірім күштермен. Шамамен 3000 сарбаздан тұратын солтүстік топ Магдхаба арқылы Эль-Аришқа, содан кейін Порт-Саидке қарай солтүстік бағытпен жылжыды. Шамамен 6000-7000 сарбаздан тұратын орталық топ Мояя Харабтағы су қоймалары мен Уди-ум-Макшеиб және Джифжафадағы құдықтар арқылы Исмаилияға қарай жылжыды. Бұл Суэц каналының ортасында, маңызды британдық темір жол және су сорғысы жабдықтарының жанында болды. Негізгі күш Беер-Шебадан Эль-Аужа мен Ибни арқылы Магара мен Йеллег төбелерінің арасында Джифжафа мен Исмаилияға қарай жол тартты. Үшінші топ, шамамен 3000 сарбаздан тұратын, Некл арқылы Суэц каналының оңтүстік жағындағы Суэц қаласына қарай оңтүстікке жылжыды. Негізгі күшке ұшақтар бомба тастап шабуыл жасады.

Шайқас

31 қаңтардан бастап британдық қорғаушылар шабуылды күтіп, 1 ақпанға дейін кем дегенде 2500 жаяу әскері екі зеңбірекпен Серапеумнан шығысқа қарай 6 миль (10 км) жерде болды. Тағы 8000 әскер Моия Харабта 30 миль (48 км) оңтүстік-шығыста, ал үшінші күш – 3000 сарбаз Бер-эль-Махадатта, Эль-Ферданнан солтүстік-шығысқа қарай 10 миль (16 км) жерде орналасты. Осы күштердің тылында, каналдан 40 миль (64 км) қашықтықтағы Бир-эль-Абд, Эль-Ариш және Нехльде “көптеген күштер” жиналды. Османдық экспедициялық корпусы тек түнде жылжығандықтан, өздерін байқаусыз деп есептеді, себебі барлаушылар британдық офицерлердің футбол ойнап жатқанын көрген кезде, олар Суэц каналының шығысында лагерь құрып үлгерген еді. Кресс фон Крессенштейннің Суэц экспедициялық корпусы 1915 жылғы 2 ақпанда каналға жетті, ал османдықтар 1915 жылғы 3 ақпанның таңында Исмаилия маңында Суэц каналын кесіп өтуге қол жеткізді. 2 ақпанға дейін шабуылдаушы күштердің шамалы жылжуы басты шабуылдың Тимса көлінің солтүстігінде немесе оңтүстігінде болатындығын көрсетті. Жаңа Зеландиядан төрт взвод және екі взводтан құралған бронепоезд, шығыс жағалаудағы 5-ші Гуркха бекетін нығайтты. II сектордан 22 (Лакнау) бригадасы (62-ші және 92-ші пәнджабилер, 2/10-шы Гуркха мылтықтары), 2-ші Виктория королевасының жеке Раджпут жеңіл жаяу әскері, Моаскардағы жалпы резервтен 128-ші пионерлердің екі взводы, 19-шы Ланкашир батареясы RFA (төрт 15 фунттық зеңбірек), 5-ші Египет артиллериясы батареясы (төрт таулық зеңбірек және екі Максим пулеметі), 1-ші далалық компанияның екі бөлімі, Шығыс Ланкашир Корольдік инженерлері және 137-ші Үндістан далалық жедел жәрдем бригадасы Ұлы Ащы көл мен Тимса көлі арасында орналасты.

Тюссум және Серапеум

3 ақпанда сағат 04:20 шамасында айдың жарығында Суэц каналына қарай понтон мен салдарды жылжытып жатқан әскерлер тобы көрінді. Оларға египеттік артиллерия от ашты, ал 62-ші Пәнджаб полкі мен 128-ші Пионерлер 5-ші бекетте каналға түсуге тырысқандардың көпшілігін тоқтатты. Алғашқы әрекеттен сәл солтүстікке қарай, 1,5 миль (2 км) қашықтықтағы каналға понтон мен салдарды жеткізуге тағы бір әрекет жасалды. Шығыс жағалаудағы құмды төбелерден автоматтар мен мылтықтардың атысымен қамтылған үш понтон әскермен жүктелген күйі каналды кешіп өтті. Батыс жағалауға қонған кезде, үш қайықтағы сарбаздардың барлығына шабуыл жасалып, олар өлтірілді, жараланды немесе тұтқынға алынды. Таң атқанда, каналды кесіп өту әрекеті толық сәтсіздікке ұшырады. Таң атқанда Тюссум бекетіне артиллериялық оқ жаудырылып, британдық позицияларға, каналдағы соғыс кемелеріне және Тимсах көлінде тоқтаған сауда кемелеріне шабуыл жасалды. "Хардинге" мен "Реквин" кемелері шөлдегі жаяу әскер топтарына атыс ашты, ал Тюссум бекетінің оңтүстігіндегі Осман траншеясы машиналық құралдардан жасалған тікелей отқа түсті. Бекеттің шығысы мен оңтүстігіндегі британдық күндізгі окоптарын басып алған шамамен 350 османдық сарбазға 92-ші Пәнджаб полкі күндіз қарсы шабуыл жасады. Сағат 15:30-да окоптар қайта басып алынды, нәтижесінде 287 адам қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Сағат 06:00-де екінші шабуыл жасалды, бұл жолы кесіп өту орнының солтүстігіндегі бағыттарда алаңдату мақсатында. Шабуылды қорғаныстағы британдық әскерлер мен каналдағы британдық және француз кемелерінің артиллериясы тоқтатты. Таңғы сағат 3-ке қарай Османдықтардың шабуылы әлсіреп, сәтсіздікке ұшырады және толық кері шегініс жасалды. Шөлдеген Османдық әскерлері британдық күштердің кедергісіз Беер-Шебаға қайтып келді. 600 Османдық сарбазы каналдың екінші жағына жетті, бірақ тұтқынға алынды. Кейіннен, алдағы түнде қайта пайдалануға болатын барлық понтон, торпедалық қайықтың 3 фунттық зеңбірегінен әрқайсысына екі рет оқ ату арқылы жойылды, ал қанағаттандырмай қалған екі понтон жарылғыш заттармен тесілді.

Исмаилия паром бекеті

Оңтүстік-шығыстан шабуылға шыққан тағы бір Осман әскері, канал қорғанысының бекітілген позицияларын басып алды, ал олардың екі далалық артиллериялық батареясы, 15 см гаубицалық батареясымен бірге, жаяу әскердің шабуылына қолдау көрсету үшін атыс ашты, гаубицалар шөлден оқ атты. Гаубицалар "Хардинге" кемесін дәл нысанаға алды, кеменің антеннасын, алдыңғы және артқы түтікшелерін, алдыңғы қазандығын, палубадағы зеңбірек пен рульдік басқаруды зақымдады, кемені қауіпсіз арақашықтыққа шегініп, Тимсах көлінде бекінуге мәжбүр етті. Содан кейін "Рекин" жүзбелі батарея ретінде 15 см гаубицаның нысанасына айналды, ол зақым келтіре бастады, бірақ сағат 09:00-де Осман гаубицасының орны анықталды. Кеменің 27,4 см мұнаралық зеңбірегі гаубицаны үшінші оқпен жойды. Серапеум және Туссум маңындағы жаяу әскер шайқасы сағат 14:00-де, ал Исмаилия маңындағы шайқас сағат 15:30-да тоқтады, бірақ артиллерия атысын жалғастырды. 11-індиялық дивизия Ұлы Ащы көл мен Тимсах көлі арасындағы фронтқа басшылықты өз қолына алды, ал "Свифтсюр" кемесі "Хардинге" кемесін "Оушен" кемесімен бірге алмастырды, ал "Хардинге" кемесі Кантарада "Свифтсюр" кемесінің орнын басты. 2-австралиялық бригаданың 7-ші және 8-ші батальондары кешке Исмаилияға келді. Ел Кубри және Ел Фердан жерлеріндегі шағын топтардың атысы кезінде шағын шабуылдар жасалды, ал "Клио" кемесі сағат 09:00-ден кейін екі Осман далалық зеңбірегінің нысанасына алынды, екі рет оқ тиді, содан кейін сағат 10:30-да зеңбіректер үнсіздікке мәжбүр болды. Кантарада сағат 05:00 мен 06:00 аралығында 89-шы Пунджаб полкінің пулеметтермен және мылтықтармен қаруланған екі постына қарсы күшті шабуыл тікенді сым қорғанысы мен қатты атыспен тоқтатылды. Осы шабуылда 36 тұтқынға алынды, сымның сыртында 20 өлік табылса, қалған жаралылар жолдастарымен бірге алынып кетті. Шабуылдар каналды күзетіп тұрған Императорлық қызмет атты әскер бригадасы мен Биканер түйе корпусын тосыннан шашырата алмады. Үндістер фон Крессенштейннің әскерін Суэц каналының батыс жағында бекінуіне кедері келтірді, шамамен 150 адам қаза тапты. Каналдан тек екі түрік ротасы ғана өте алды, ал алдыңғы жасақтың қалған бөлігі британдықтар оқ атуды бастағаннан кейін өтуге тырысуын тоқтатты. Британдықтар оқиға орнына әскер жинады, бұл одан әрі өтуді мүмкінсіз етті. Османдықтар 1915 жылдың 3 ақпанына дейін ұстап тұрды, содан кейін командир шегінуге бұйрық берді. Шегіну "ретсіз болды, бірінші Исмаилиядан 10 шақырым шығысқа қарай лагерьге" қарай жүрді. 4 ақпанның түскі астында Императорлық қызмет атты әскер бригадасы, екі жаяу әскер батальоны және Үндістан таулық артиллериялық батареясы Исмаилия паромдық бекетінен аттанды. Күш Тюссумнан солтүстік-шығысқа қарай 7 миль (11 км) жерде үш-төрт полк пен одан әрі солтүстікке қарай шығысқа қарай жылжып бара жатқан жаяу әскер колоннасын көрді. Олар 25 тұтқын мен 70 түйенің көмегімен көпір басына оралды. Келесі күні таңертең әуе күштері Бір Хабеитаның шығысында күштің шоғырланғанын байқады, ол бомбаланды, ал солтүстікте Катия арқылы шегініп бара жатқан колонна көрінді. 10 ақпанға қарай Суэц каналы аймағындағы жалғыз Осман әскері Ригумдағы 400 сарбаз болды. Британдық штаб-пәтері неміс және Османдықтардың жоғалғандары 2000-нан асып кеткенін, ал британдықтардың жоғалғандары 32 қаза тапқан және 130 жараланған адамды құрады деп бағалады. Османдық Суэц экспедициялық күштері 716 тұтқынды қоса алғанда, шамамен 1500 адамнан айырылды. Суэц каналына жеткенде, олар өз жабдықтау желілерінің соңында болды. Бұл "күшпен жүргізілген барлау" Төртінші армия штабына алдағы экспедициялардың қандай қиындықтарға тап болатынын көрсетті.

Салдары

Осман әскері Синай түбегінде Эль-Ариш пен Нехль арасындағы сызықта алдыңғы қатардағы әскерлер мен бекіністерін ұстады, Газа мен Беер-Шебада күштері орналасқан. Джемаль Пашаның неміс штабының бастығы Кресс фон Крессенштейн Суэц каналындағы көліктерді бұзу мақсатында бірнеше шабуылдар мен рейдтер ұйымдастыру үшін жылдам әрекет ететін бөлімдерге басшылық етті. 21 қыркүйекке қарай 30 000 әскер Беер-Шеба маңына жетті. Наурыз айының басында Максвеллден Жерорта теңізі экспедициялық корпусының құрамында Дарданеллде операция жүргізу үшін шамамен 30 000 австралиялық және жаңа зеландиялық әскерді дайындау сұралды. 1915 жылғы 25 сәуірде Галлиполиға түскен әскерлер Галлиполи науқанын бастады, осы кезеңде Египет ең жақын маңызды база ретінде соғысқа көмектесті.