Кіріспе

Органикалық қосылыс (HOCH2−CHO)

Гликоальдегид – формуласы HOCH2\sCHO болатын органикалық қосылыс. Ол альдегид тобы (CH2O) және гидроксил тобы (OH) бар ең кішкентай молекула. Бұл биосферада да, жұлдызаралық кеңістікте де кездесетін өте реактивті молекула. Ол әдетте ақ түсті қатты зат ретінде келеді. Көмірсулардың жалпы формуласына (Cₙ(H₂O)ₙ) сәйкес болғанымен, оны әдетте сахарид деп санамайды.

Құрылымы

Гликоалдегид газ күйінде қарапайым мономерлік құрылымға ие. Қатты және балқыған сұйық күйінде ол димер түрінде болады. Коллинз және Джордж ЯМР (Ядролық Магниттік Резонанс) қолданып, судағы гликоалдегидтің тепе-теңдігін анықтады. Сулы ерітіндіде ол кем дегенде төрт түрдің қоспасы ретінде кездеседі, олар бір-бірімен жылдам түрленеді. Қышқыл немесе сілтілік ерітіндіде бұл қосылыс 1,2 дигидроксиэтенге айналу үшін қайтымды таутомеризацияға түседі. Бұл 2 көміртекті моносахаридті құрайтын жалғыз диоз, бірақ диоз қатаң айтқанда сахарид емес. Нағыз қант болмаса да, ол қантқа ең жақын қарапайым молекула болып табылады. Оның дәмі тәтті екені хабарланады.

Синтез

Гликоалдегид – пиролиз майын дайындау кезінде түзілетін екінші ең көп кездесетін қосылыс (салмағы бойынша 10%-ға дейін). Гликоалдегидті темір(II) сульфатының қатысуымен сутек пероксидін пайдаланып этиленгликолды тотықтыру арқылы синтездеуге болады.

Биосинтез

Ол кетолазаның фруктоза 1,6-бисфосфатқа әсер етуі арқылы, балама гликолиз жолында пайда болады. Бұл қосылыс пентоза фосфаты шарпымында тиамин пирофосфатымен тасымалданады. Пуриндік катаболизм кезінде ксантин ең алдымен уратқа айналады. Одан кейін ол 5-гидроксиизоуратқа айналады, ол аллантоин мен аллантоин қышқылына дейін декарбоксилденеді. Бір мочевинаны гидролизденгеннен кейін гликолуреат түзіледі. Екінші мочевинаны гидролизденгеннен кейін гликоальдегид қалады. Екі гликоальдегид конденсацияланып эритроза-4-фосфатты құрайды, ол қайтадан пентоза фосфаты шарпымына жіберіледі.

Формоза реакциясындағы рөлі

Гликолальдегид формаза реакциясының аралық өнімі болып табылады. Формоза реакциясында екі формальдегид молекуласы бірігіп, гликолальдегид түзеді. Содан кейін гликолальдегид, болжам бойынша, бастапқы таутомеризация арқылы глицеральдегидке айналады. Осы реакцияда гликолальдегидтің болуы, оның тіршілікке қажетті химиялық құрылыс блоктарының пайда болуында маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Мысалы, нуклеотидтер өздерінің қант бөлігін алу үшін формаза реакциясына тәуелді. Нуклеотидтер тіршілік үшін аса маңызды, өйткені олар генетикалық ақпаратты және тіршілік кодтарын құрайды.

Абиогенездегі теориялық рөлі

Ол көбінесе абиогенез теорияларында қолданылады. Зертхана жағдайында, ол аминқышқылдарына айналуы мүмкін, ал қысқа дипептидтер күрделі қанттардың түзілуіне көмектескен болуы мүмкін. Мысалы, L-валил-L-валин гликоалдегидтен тетрозаларды түзету үшін катализатор ретінде қолданылды. Теориялық есептеулер дипептидтік катализделген пентоза синтезінің де мүмкін екенін көрсетті. Бұл процесте D-рибозаның – рибозаның табиғатта кездесетін жалғыз энантиомерінің стереоспецификалық, каталитикалық синтезі жүзеге асты. Бұл органикалық қосылыстың табылуынан бері, жұлдыздық жүйелерде оның пайда болуын түсіндіруге арналған әртүрлі химиялық жолдармен байланысты көптеген теориялар жасалды. Метанол мұзының CO-ны қамтитын ультракүлгін сәулеленуі гликоалдегид және метилформат сияқты органикалық қосылыстарды, гликоалдегидтің көп таралған изомерін шығарды. Өнімдердің мөлшері IRAS 16293-2422-де байқалған мәндермен сәл өзгеше, бірақ бұл температура өзгерісімен түсіндірілуі мүмкін. Этиленгликоль және гликоалдегид үшін температура 30 К-тан жоғары болуы тиіс. Астрохимиялық зерттеу қауымдастығының басым пікірі дән бетіндегі реакция гипотезасын қолдайды. Дегенмен, кейбір ғалымдар реакция ядроның тығыз және суық бөліктерінде жүреді деп санайды. Тығыз ядро бұрын айтылғандай сәулеленуге мүмкіндік бермейді. Бұл өзгеріс гликоалдегидті түзетін реакцияны толығымен өзгертеді.

Ғарыштағы түзілім

Зерттелген әртүрлі жағдайлар, жарық жылдары қашықтықтағы химиялық жүйелерді зерттеудің қаншалықты қиын екенін көрсетеді. Гликолальдегидтің пайда болу шарттары әлі де нақты емес. Қазіргі уақытта, ең тұрақты түзілу реакциялары ғарыш шаңы мен мұзының бетінде жүреді деп есептеледі. Гликолальдегид, Газ және шаң құрамындағы Көше жолы галактикасының орталығына жақын, Жерден 26000 жарық жылы қашықтықтағы жұлдыз пайда болатын аймақта, сондай-ақ Жерден 400 жарық жылы қашықтықтағы протожұлдыздық екі жұлдыз жүйесі, IRAS 16293 2422 маңында табылды. IRAS 16293 2422-ден 60 АЕ қашықтықтағы гликолальдегидтің құлау спектрін бақылау, планеталар пайда болуына дейін жұлдыздық жүйелерде күрделі органикалық молекулалардың қалыптасуы мүмкін екенін, ал олардың қалыптасуының алғашқы кезеңдерінде жас планеталарға жететінін көрсетеді. 2015 жылдың 23 қазанында Париж обсерваториясының ғалымдары Лавджой кометасында гликолальдегид пен этил спирті табылды деп хабарлады, бұл кометада осы заттардың алғаш рет анықталғаны болды.