Кіріспе

Батыс Африка этносы Бага – Гвинеяның Атлант мұхиты жағалауының оңтүстік батпақты аймақтарында тұратын Батыс Африка этносы. Олар колониалдық кезеңге дейін дәстүрлі анимистік дінді ұстанған, бірақ 18 ғасырдың ортасында мұсылман Манде миссионерлерінің ықпалымен ислам дініне көшкен. Кейбіреулері әлі де дәстүрлі салты мен рәсімдерін сақтап келеді. Бага халқы көбінесе ауылдық жерлерде қоныстанған және егіншілікте, әсіресе күріш өсірудегі табыстарымен белгілі. Бага тілі Нигер-Конго тілдер отбасының Атлант тармағына жатады.

Этнонимия

Көздері мен контекстіне байланысты, мынадай түрлері кездеседі: Ага, Баэле, Бага Бинари, Бага Кога, Багас, Багга, Баго, Баило, Барка, Болоес, Калум, Запе Булонес.

Демография және тілдер

Бага халқы бірнеше тайпаны қамтиды, олардың мәдени ерекшеліктері ортақ. Олардың ішінде мандори, ситему, пукур, булуниттер, какисса (немесе собане), коба және калум тайпалары бар. Олар сондай-ақ ішкі Ландума, Гвинея-Бисаудағы Налу және Сьерра-Леонедегі Темне тайпаларымен тығыз байланысты, олармен тілдік ұқсастықтары бар. Олар бага тілдерінде сөйлейді. Көптеген адамдар сонымен қатар манде тілінің бірі – сусу тілінде сөйлейді, себебі ол аймақтық сауда тілі ретінде қолданылып келген. Бага тілінде көптеген диалектілер бар, олардың кейбіреулері жойылып қалған.

Тарих

Басқа құрлықтармен салыстырғанда Африка көп түрлі және әртүрлі этникалық топтармен, күрделі этникалық құраммен және қазіргі этникалық топтардың қалыптасу процесіндегі күрт өзгерістермен сипатталады. Африка мәдениеттеріне кейбір этникалық тіл тобының қиылысуы, олардың араласуы және ірі және көптеген кіші этникалық топтардың өзара әрекеттесуі тән. (Кларк 2006) Арнайы этнологиялық және тіл білімі зерттеулері болмаса, кейбір этникалық топтардың арасында шекара жүргізу және қайсысы ұлттық топ, ал қайсысы құрамдас бөлік екенін анықтау қиын. Бүгінде Бага халқы туралы сөз болғанда, олар “мангр күрішін өндіретін және қазіргі Гвинея Республикасының мангр жағалауында тұратын” халық деп еске алынады. (Рамон 1999) Бага ауызша дәстөріне сәйкес, багалар Гвинеяның ішкі жоталарында пайда болған және жаулап келген көршілерінен батысқа қарай, жағалау батпақтарына ығысқан. Олар Жоғарғы Гвинея жағалауының көптеген аймақтарында “бірінші қоныстанғандар” саналады және осыған байланысты жер иелігіне құқықтар алған. Бұл жерде олар бірнеше тәуелсіз қауымдастықтардан тұратын басшысыз қоғам құрды. XVI ғасырдан бастап португал сауда жолдары солтүстіктен кеңейіп, аймаққа жетті, сонымен қатар ішкі аймақтан да сауда жолдары тартылды. Бага халқы негізінен күріш және кола жаңғағын өсірумен, тұз өндірумен айналысып, осы саудагерлерге жабдықтау көзі болды. Бұл жаңа экономикалық қызмет аймаққа жаңа қоныс аударушыларды тартты және қоғамның өзгеруіне әкелді. Португал қоныс аударушылары, негізінен Лансадостар, Бага басшыларының қыздарына үйленіп, дамитын көпұлтты қоғамға еністі (бұл Американ колонияларында да болған). Кейбіреулері осы халықтардың саяси басшылары болып, аралас нәсілді ұрпақтардан шыққан билеуші әулеттер құрды. Мысалы, Гомес және Фернандес әулеттері саяси билікке ие болды, бұл отаршылдық дәуірдің басталуын білдірді. Исмаил Рашидтің сөзіне қарағанда, 1720 жылдары құл шабуылын діни джихадтың бір бөлігі ретінде қарастырған Фулани элитасы ислам емес халықтарды құлдыққа түсіруді ақтауға мүмкіндік алды. Бұл сонымен қатар бұрын анимистік сенімде болған халықтардың ислам дініне көшуіне де ықпал етті. Америка және Кариб теңізіндегі плантацияларда жұмыс істеу үшін құлдарға деген жоғары сұраныс құл саудасын экономикалық тұрғыдан тиімді етті. Ағылшын және американ саудагерлері Гвинеяның Атлант жағалауында жұмыс істеді және құл саудасы үшін порттар құрды. Осы кезеңде Сусу халқы да Бага халқының қоныстанған аймағына көшіп келді. Олар Фута Джалон имаматымен бірлесіп, құрлықтағы саудада үстемдік орнатты. Фута Барада салық жинау және имамдарға сыйақы төлеу үшін өкіл жіберді. Бірақ оның неге сайланғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Тағы бір маңызды басшы – Катонгоро. 1909 жылы Туре Кондейреде Бага Ситем арасындағы алғашқы мешітті салып, халықты исламға баулуды бастады. Бірақ Катонгоро христиан миссионерлеріне христиан дінін тарату үшін жер берді. Соңында ол өзі де христиан дінін қабылдады. Осыдан Бага басшысы өз кланының мәдениетін қалай өзгерте алатынын көруге болады. Басшылар жүйесі Африкада бүгінге дейін сақталған, бірақ экономикалық даму қарқыны жоғары қазіргі қоғамда ол жайлап ыдырауға ұшырап, үкіметтің саналы әрекеті мен әлеуметтік дамудың сөзсіз нәтижесі болып табылады. Қоғамның дамуымен басшылар мен үкімет өзара ынтымақтастыққа негізделген жаңа қарым-қатынас орнатты, ал ежелгі басшылар жүйесі айтарлықтай өзгерістерге ұшырауда.

Нимба маскасы

Бұл маскалар халықаралық мұражайлар мен өнер коллекционерлерінің жинағында бар. 1980 жылдардың басында марксистік режим ауысқаннан кейін, кейбір жергілікті қауымдар мұндай рәсімдік бұйымдарды қайта жасауды жаңғыртты. Осы салтанатты бұйымдар туралы еуропалық алғашқы мәліметтер 1886 жылы жазылған, онда олардың ою-өрнекпен әшекейленгенін және ерлердің орындағанын айтқан. Нимба маскасын зерттеушілерді ең қызықтырған екі негізгі элемент – кеудесі мен бет-басындағы немесе шашындағы түзу сызықты үлгілер. Төменге салған кеуделер – бала туып, емшек берген, дені сау балаларды өсірген әйелдің өркендеген кезін көрсетеді, ал шашы Фута Джалон тауларынан шығар алдындағы көрші тайпаларына ұқсауы мүмкін. Бага тайпасының шаш кию дәстүрі олардың Фута Джалоннан шыққандығын еске салады. Көбінесе әр жақ бетте, көздің астында екі қысқа оюлы сызық болады – бұл Бага тайпасының белгісі. Кейде құлақтарына ілген боялған ағаш әшекейлер немесе мұрынға ілген әшекейлер де қосылады. Бага тайпасы бұрын анимизмді ұстанған, бірақ ақсақалдар Дэмба маскасы нақты рухты немесе құдайды емес, идеяны бейнелейтінін айтады. Дэмба маскасын егін жинау, егін егу, сәби тойы, үйлену тойы және рәсімдік шараларда билейді. Оның мақсаты – мол өнімді қамтамасыз ету, жүкті әйелдерге күш-қуат сыйлау және еркектерді оларға қолдау көрсетуге шақыру. Егістік үшін, қиын жағдайларда да тайпаның өмір сүруіне үміт беру үшін. Бұрын бұл масканы жаңбыр маусымы басталар алдында жылына кем дегенде екі рет билеушілер билеген. Нимба маскасы қара ағаштан жасалған және Батыс Африкада жасалған ең үлкен маска болып саналады. Оны Бага тайпасы және олардың көршілері – Гвинея мен Гвинея-Бисауда тұратын Налу тайпасы қолданады. Масканы бишінің иығына кигізіп, арқасына байланған арқанмен бекітеді. Биші еуропалық матамен және рафиядан жасалған жамылғымен толық жабылады. Масканы киген бишінің бойы кем дегенде екі метрден асып, салмағы сексен килограмнан да көп болуы мүмкін. Бишінің көруі үшін, оюшылар кеуденің астындағы арқаға стратегиялық түрде тесіктер жасаған. Батыс Африка далаларындағы егістіктерге ұқсайтын күрделі сызықтармен әшекейленген Дэмба маскасының басы Бага тайпасына емес, Фута Джалон тауларынан келген фульбе тайпасының шашына ұқсайды. Рәсімдерге қатысты болса, маскаға бояу және шу шығаратын әшекейлер қосылады. Маскада адам бетінің барлық белгілері бар: мұрын, мойын, екі көз, екі құлақ және ауыз. Масканың бүйірден қарағандағы көрінісі оның биіктігі мен ұзындығын көрсететін ою-өрнектегі бөлшектерді жақсырақ көруге мүмкіндік береді, ал тура көрінісі әдетте өте жіңішке болып келеді, бұл адамға ұқсас екенін анық көрсетеді. Нимба маскалары қазір әлемнің түкпір-түкпірінде сатылады және аукционға шығарылады, себебі оларды тасымалдау кезінде өте сақ болу керек, олардың бағасы мыңдаған долларды құрайды. Олар көптеген өнер мұражайларының көрмелері мен тұрақты коллекцияларында және жеке коллекционерлердің қорында сақталады. 2019 жылы Чикаго өнер институтында жаңадан жөнделген Африка өнері көрмесі ашылды, онда Дэмба маскасы да қойылды. Кейбір сыншылар Африкаға саяхат жасаған суретші Пабло Пикассо кейбір мүсіндерін жасағанда Дэмба маскасынан шабыттанды деген пікірде. Бага тайпасының осы өнері туралы батыс әлемі көп нәрсе білді, ал Фредерик Лэмпстің 1996 жылы жарық көрген «Бага тайпасының өнері» атты еңбегінен кейін үлкен прогресс жасалды.