Бага халқы: Гвинеядағы этникалық топ, ислам дініне көшкен, дәстүрлі ритуалдарды сақтайды. Көбінесе шаруалар, күріш өсіруде табысты. Тілдері – Нигер-Конго отбасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африка этносы Бага – Гвинеяның Атлант мұхиты жағалауының оңтүстік батпақты аймақтарында тұратын Батыс Африка этносы. Олар колониалдық кезеңге дейін дәстүрлі анимистік дінді ұстанған, бірақ 18 ғасырдың ортасында мұсылман Манде миссионерлерінің ықпалымен ислам дініне көшкен. Кейбіреулері әлі де дәстүрлі салты мен рәсімдерін сақтап келеді. Бага халқы көбінесе ауылдық жерлерде қоныстанған және егіншілікте, әсіресе күріш өсірудегі табыстарымен белгілі. Бага тілі Нигер-Конго тілдер отбасының Атлант тармағына жатады.
West African ethnic group
The Baga are a West African ethnic group who live in the southern swampy lands of Guinea Atlantic coastline. Traditionally animist through the pre colonial times, they converted to Islam during the mid eighteenth century under the influence of Muslim Mandé missionaries. Some continue to practice their traditional rituals. Typically rural and known for their agricultural successes, particularly with rice farming, the Baga people speak a language of the Atlantic branch of the Niger Congo family.
Этнонимия
Көздері мен контекстіне байланысты, мынадай түрлері кездеседі: Ага, Баэле, Бага Бинари, Бага Кога, Багас, Багга, Баго, Баило, Барка, Болоес, Калум, Запе Булонес.
Depending on the sources and the context, we observe different forms: Aga, Baele, Baga Binari, Baga Koga, Bagas, Bagga, Bago, Bailo, Barka, Boloes, Kalum, Zape Boulones.
Демография және тілдер
Бага халқы бірнеше тайпаны қамтиды, олардың мәдени ерекшеліктері ортақ. Олардың ішінде мандори, ситему, пукур, булуниттер, какисса (немесе собане), коба және калум тайпалары бар. Олар сондай-ақ ішкі Ландума, Гвинея-Бисаудағы Налу және Сьерра-Леонедегі Темне тайпаларымен тығыз байланысты, олармен тілдік ұқсастықтары бар. Олар бага тілдерінде сөйлейді. Көптеген адамдар сонымен қатар манде тілінің бірі – сусу тілінде сөйлейді, себебі ол аймақтық сауда тілі ретінде қолданылып келген. Бага тілінде көптеген диалектілер бар, олардың кейбіреулері жойылып қалған.
The Baga people include a number of tribes that share cultural characteristics. The subgroups include the Mandori, Sitemu, Pukur, Bulunits, Kakissa (or Sobané), Koba, and the Kalum. They are also closely related to the inland Landuma, the Nalu of Guinea Bissau, and the Temne of Sierra Leone, with whom they share linguistic similarities. They speak the Baga languages. Many also speak the Mande language Susu because it has been the regional trade language. The Baga language has many dialects, and some of these have become extinct.
Тарих
Басқа құрлықтармен салыстырғанда Африка көп түрлі және әртүрлі этникалық топтармен, күрделі этникалық құраммен және қазіргі этникалық топтардың қалыптасу процесіндегі күрт өзгерістермен сипатталады. Африка мәдениеттеріне кейбір этникалық тіл тобының қиылысуы, олардың араласуы және ірі және көптеген кіші этникалық топтардың өзара әрекеттесуі тән. (Кларк 2006) Арнайы этнологиялық және тіл білімі зерттеулері болмаса, кейбір этникалық топтардың арасында шекара жүргізу және қайсысы ұлттық топ, ал қайсысы құрамдас бөлік екенін анықтау қиын. Бүгінде Бага халқы туралы сөз болғанда, олар “мангр күрішін өндіретін және қазіргі Гвинея Республикасының мангр жағалауында тұратын” халық деп еске алынады. (Рамон 1999) Бага ауызша дәстөріне сәйкес, багалар Гвинеяның ішкі жоталарында пайда болған және жаулап келген көршілерінен батысқа қарай, жағалау батпақтарына ығысқан. Олар Жоғарғы Гвинея жағалауының көптеген аймақтарында “бірінші қоныстанғандар” саналады және осыған байланысты жер иелігіне құқықтар алған. Бұл жерде олар бірнеше тәуелсіз қауымдастықтардан тұратын басшысыз қоғам құрды. XVI ғасырдан бастап португал сауда жолдары солтүстіктен кеңейіп, аймаққа жетті, сонымен қатар ішкі аймақтан да сауда жолдары тартылды. Бага халқы негізінен күріш және кола жаңғағын өсірумен, тұз өндірумен айналысып, осы саудагерлерге жабдықтау көзі болды. Бұл жаңа экономикалық қызмет аймаққа жаңа қоныс аударушыларды тартты және қоғамның өзгеруіне әкелді. Португал қоныс аударушылары, негізінен Лансадостар, Бага басшыларының қыздарына үйленіп, дамитын көпұлтты қоғамға еністі (бұл Американ колонияларында да болған). Кейбіреулері осы халықтардың саяси басшылары болып, аралас нәсілді ұрпақтардан шыққан билеуші әулеттер құрды. Мысалы, Гомес және Фернандес әулеттері саяси билікке ие болды, бұл отаршылдық дәуірдің басталуын білдірді. Исмаил Рашидтің сөзіне қарағанда, 1720 жылдары құл шабуылын діни джихадтың бір бөлігі ретінде қарастырған Фулани элитасы ислам емес халықтарды құлдыққа түсіруді ақтауға мүмкіндік алды. Бұл сонымен қатар бұрын анимистік сенімде болған халықтардың ислам дініне көшуіне де ықпал етті. Америка және Кариб теңізіндегі плантацияларда жұмыс істеу үшін құлдарға деген жоғары сұраныс құл саудасын экономикалық тұрғыдан тиімді етті. Ағылшын және американ саудагерлері Гвинеяның Атлант жағалауында жұмыс істеді және құл саудасы үшін порттар құрды. Осы кезеңде Сусу халқы да Бага халқының қоныстанған аймағына көшіп келді. Олар Фута Джалон имаматымен бірлесіп, құрлықтағы саудада үстемдік орнатты. Фута Барада салық жинау және имамдарға сыйақы төлеу үшін өкіл жіберді. Бірақ оның неге сайланғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Тағы бір маңызды басшы – Катонгоро. 1909 жылы Туре Кондейреде Бага Ситем арасындағы алғашқы мешітті салып, халықты исламға баулуды бастады. Бірақ Катонгоро христиан миссионерлеріне христиан дінін тарату үшін жер берді. Соңында ол өзі де христиан дінін қабылдады. Осыдан Бага басшысы өз кланының мәдениетін қалай өзгерте алатынын көруге болады. Басшылар жүйесі Африкада бүгінге дейін сақталған, бірақ экономикалық даму қарқыны жоғары қазіргі қоғамда ол жайлап ыдырауға ұшырап, үкіметтің саналы әрекеті мен әлеуметтік дамудың сөзсіз нәтижесі болып табылады. Қоғамның дамуымен басшылар мен үкімет өзара ынтымақтастыққа негізделген жаңа қарым-қатынас орнатты, ал ежелгі басшылар жүйесі айтарлықтай өзгерістерге ұшырауда.
Compared with other continents, Africa is characterized by multifarious and diverse ethnic groups, complex ethnic composition and strong changes in the formation process of modern ethnic groups. African cultures are characterized by the intersectional distribution of some ethnic language groups, their intermingling and the interaction between large and many small ethnic groups. (Clarke 2006) Without specialized ethnological and linguistic studies, it is often difficult to draw a line between some ethnic groups and determine which is the national group and which is only the constituent part. Today when talking about Baga people always refers to those who are “mangrove rice farmers and they live on the mangrove coast of today's Republic of Guinea”. (Ramon 1999) According to Baga oral tradition, the Baga originated in Guinea's interior highlands and were driven by aggressive neighbors westward to the coastal swamplands. They are considered "first comers" along many areas of the Upper Guinea coast, and accrued landlord's rights in consequence of this. Here they constituted an acephalous society comprising a series of autonomous communities. From the sixteenth century, the development of Portuguese trade routes extending from further north reached the region, which had simultaneously attracted trade routes from the hinterland. The Baga people, principally involved in the cultivation of rice and kola nut, and the production of salt, were a source of supplies to these traders. This new economic activity attracted new settlers to the area and led to the transformation of the society. Portuguese settlers, primarily Lancados, integrated into the evolving multi ethnic society by marrying the daughters of Baga chiefs (as took place in the American colonies as well). Some developed as political leaders among these peoples and established ruling dynasties of mixed race descendants. For example, the Gomez and Fernandez dynasties gained political power, and the start of colonial era influence. In particular, according to Ismail Rashid, the Fulani elites casting of the slave raids as part of religious jihad in the 1720s meant that they could justify enslavement of non Islamic peoples. It also contributed to the conversion of previously animist peoples to Islam. The high demand for slaves as labor for plantations in the Americas and Caribbean colonies made the slave trade economically lucrative. English and American traders operated along the Atlantic coasts of Guinea and had established ports for the slave trade. During this period the Susu people also migrated into the area where Baga people lived. They established dominance in land based trade in cooperation with the Imamate of Futa Jallon. The Futa stationed a in Bara to collect taxes and pay tribute to the imams. But there is no evidence of why he was elected. Another very important chief was Katongoro. In 1909, the Toure built in Kondeyire the first mosque among the Baga Sitem and started to Islamise the population. But Katongoro gave some land to Christian missionaries to spread Christianity. And he himself was finally Christianized. From that we could see how a chief of Baga could change the culture of their clan. The chieftain system still exists in Africa today, but in the modern society with rapid economic development, it is quietly evolving in the direction of decline and disintegration, which is the conscious behavior and purpose of the government, as well as the inevitable result of social development. With the progress and development of the society, the chieftain and the government have established a new relationship of mutual cooperation, and the ancient chieftain system is undergoing remarkable changes.
Нимба маскасы
Бұл маскалар халықаралық мұражайлар мен өнер коллекционерлерінің жинағында бар. 1980 жылдардың басында марксистік режим ауысқаннан кейін, кейбір жергілікті қауымдар мұндай рәсімдік бұйымдарды қайта жасауды жаңғыртты. Осы салтанатты бұйымдар туралы еуропалық алғашқы мәліметтер 1886 жылы жазылған, онда олардың ою-өрнекпен әшекейленгенін және ерлердің орындағанын айтқан. Нимба маскасын зерттеушілерді ең қызықтырған екі негізгі элемент – кеудесі мен бет-басындағы немесе шашындағы түзу сызықты үлгілер. Төменге салған кеуделер – бала туып, емшек берген, дені сау балаларды өсірген әйелдің өркендеген кезін көрсетеді, ал шашы Фута Джалон тауларынан шығар алдындағы көрші тайпаларына ұқсауы мүмкін. Бага тайпасының шаш кию дәстүрі олардың Фута Джалоннан шыққандығын еске салады. Көбінесе әр жақ бетте, көздің астында екі қысқа оюлы сызық болады – бұл Бага тайпасының белгісі. Кейде құлақтарына ілген боялған ағаш әшекейлер немесе мұрынға ілген әшекейлер де қосылады. Бага тайпасы бұрын анимизмді ұстанған, бірақ ақсақалдар Дэмба маскасы нақты рухты немесе құдайды емес, идеяны бейнелейтінін айтады. Дэмба маскасын егін жинау, егін егу, сәби тойы, үйлену тойы және рәсімдік шараларда билейді. Оның мақсаты – мол өнімді қамтамасыз ету, жүкті әйелдерге күш-қуат сыйлау және еркектерді оларға қолдау көрсетуге шақыру. Егістік үшін, қиын жағдайларда да тайпаның өмір сүруіне үміт беру үшін. Бұрын бұл масканы жаңбыр маусымы басталар алдында жылына кем дегенде екі рет билеушілер билеген. Нимба маскасы қара ағаштан жасалған және Батыс Африкада жасалған ең үлкен маска болып саналады. Оны Бага тайпасы және олардың көршілері – Гвинея мен Гвинея-Бисауда тұратын Налу тайпасы қолданады. Масканы бишінің иығына кигізіп, арқасына байланған арқанмен бекітеді. Биші еуропалық матамен және рафиядан жасалған жамылғымен толық жабылады. Масканы киген бишінің бойы кем дегенде екі метрден асып, салмағы сексен килограмнан да көп болуы мүмкін. Бишінің көруі үшін, оюшылар кеуденің астындағы арқаға стратегиялық түрде тесіктер жасаған. Батыс Африка далаларындағы егістіктерге ұқсайтын күрделі сызықтармен әшекейленген Дэмба маскасының басы Бага тайпасына емес, Фута Джалон тауларынан келген фульбе тайпасының шашына ұқсайды. Рәсімдерге қатысты болса, маскаға бояу және шу шығаратын әшекейлер қосылады. Маскада адам бетінің барлық белгілері бар: мұрын, мойын, екі көз, екі құлақ және ауыз. Масканың бүйірден қарағандағы көрінісі оның биіктігі мен ұзындығын көрсететін ою-өрнектегі бөлшектерді жақсырақ көруге мүмкіндік береді, ал тура көрінісі әдетте өте жіңішке болып келеді, бұл адамға ұқсас екенін анық көрсетеді. Нимба маскалары қазір әлемнің түкпір-түкпірінде сатылады және аукционға шығарылады, себебі оларды тасымалдау кезінде өте сақ болу керек, олардың бағасы мыңдаған долларды құрайды. Олар көптеген өнер мұражайларының көрмелері мен тұрақты коллекцияларында және жеке коллекционерлердің қорында сақталады. 2019 жылы Чикаго өнер институтында жаңадан жөнделген Африка өнері көрмесі ашылды, онда Дэмба маскасы да қойылды. Кейбір сыншылар Африкаға саяхат жасаған суретші Пабло Пикассо кейбір мүсіндерін жасағанда Дэмба маскасынан шабыттанды деген пікірде. Бага тайпасының осы өнері туралы батыс әлемі көп нәрсе білді, ал Фредерик Лэмпстің 1996 жылы жарық көрген «Бага тайпасының өнері» атты еңбегінен кейін үлкен прогресс жасалды.
Also known as the D’mba, these mask have been collected by international museums and art collectors. Since the early 1980s, when the Marxist regime was replaced, some native communities are reviving their creation of such ritual pieces. The first European documentation of these ceremonial pieces was in 1886; noting their being carved and performed in by males. The two key elements that have intrigued individuals who study the Nimba are the breast and linear designs along the face and head or hair. The lower hanging breasts are to represent a woman at her zenith state, who has birthed and nursed healthy children, and hair that could resemble their neighbors from their native land, prior to displacement from the Futa Jallon mountains. The coiffure serves as a reminder to the Baga of their origins in the Futa Jallon. Often on each cheek, just below the eyes, there are two short carved lines—the mark of Baga ethnicity. Embellishments are sometimes added as well, including painted wooden ornaments attached to the ear or pendants attached to the nasal septum. While the Baga were animist prior to conversion, the elders said that the D’mba does not represent a particular spirit or goddess, rather an idea. The D’mba is danced for harvest, planting, baby showers, weddings, and ritual ceremonies. It is to procure fertility and inspire Baga women to have strength during pregnancy, and to encourage males to stand by their women. For planting to inspire the society to continue through tough times that may arrive. In earlier uses the mask would be danced at least twice a year before the arrival of the rainy seasons. The Nimba mask is carved from tree dark and is the largest mask known to be produced in Western Africa, being used by the Baga and their neighbors the Nalu, who live in Guinea and Guinea Bissau. It is to be worn on the shoulders of a male dancer and secured with a rope that is tied onto the torso. The dancer is then concealed in a European cloth and a cover up called a raffia to completely cover the dancer. When worn by the masquerader the mask can be at least eight feet tall and can weigh eighty pounds or more. So that the performer might see, carvers strategically included the seeing holes into the torso underneath the breast. With intricate scarification that resembles agricultural growth in West African fields the head of the D’mba resembles hair braided parallel common to the Fulbe people from the Futa Jallon mountains, and not the Baga. Paint and noise embellishments are added to the mask prior to ceremonies, if included. The mask possesses all features of the human face, including a nose, neck, two eyes, two ears and a mouth. With a side view of the mask offering more sight of the detailing put into carving showing its height and length, the straight portrait view usually is very slender or slim allowing one to see the human resemblance better. Nimba mask are now sold and auctioned around the world, for thousands of dollars due to the delicacy needed when being transported. They are a part of numerous art museum's showings and permanent collections and personal collectors. In 2019 the Art Institute of Chicago opened a newly renovated African Art exhibit including a D’mba mask. Some critics say that after traveling to Africa artist Pablo Picasso drew inspiration from the D’mba mask in some of his sculptures. Much was to be learned about this art of the Baga people in the western world and after Frederick Lamps publication of Art of the Baga People 1996 progression was made.