Кіріспе
Ұлы Кабарда Ұлы Княздығы немесе Шығыс Шеркесия Солтүстік Кавказдағы тарихи ел болды, қазіргі Кабардино-Балкарияның бір бөлігіне сәйкес келді. Ол көрші елдеріне қарағанда жақсырақ саяси ұйымға ие болды және орыс-черкес соғысынан кейін, он тоғызыншы ғасырдың басында Ресейдің билігіне өткенге дейін, он бесінші ғасырдан бастап саяси бірлестік ретінде өмір сүрді.
Grand Principality of Great Kabarda or East Circassia was a historical country in the North Caucasus corresponding partly to the modern Kabardino Balkaria. It had better political organization than its neighbors and existed as a political community from the fifteenth century until it came under Russian control in the early nineteenth century after the Russo Circassian War.
География және халықтар
Қабардалықтар – черкес ұлтының шығыс тармағы. Солтүстікте Қырым хандығының қарауындағы ноғай далалық көшпелілері мекен еткен. Батысында абазиндер, бесленейлер, тағы бір черкес тайпасы болды. Шығысында қабардтар кейде кумиктермен қарым-қатынас жасаған. Елдің шекарасы, саяси бірлігі және шеткі аймақтарға бақылау деңгейі өзгеріп отырды. Қабардияның негізгі бөлігі – Ұлы Қабардия, Кубань өзенінің солтүстік ағысының шығысынан Терек өзенінің солтүстік ағысының шығысына дейін созылған. Шығыс жағында қазіргі Чечен елі аумағында Терек және Сунжа өзендері арасында Кіші Қабардия орналасқан. Орыс тарихшысы В. И. Поттоның мәлімдемесінше, XVIII ғасырда қабардтықтар көршілерінің зор құрметіне ие болып, олардың үлгісімен өмір сүрген. Сондықтан, "ол қабардтықтай киінеді немесе мінеді" деген сөз жоғары мақтаудың белгісі болған. Ермоловтың айтуынша, қабардтықтар Кавказдағы ең шебер жауынгерлер болған, бірақ оның заманында обадан әлсіреп қалған.
Тарих
Ұлы Инал, 1427 жылдан 1453 жылға дейін барлық черкестерді бір мемлекетке біріктірген Черкес патшасы, Черкесияны бірнеше провинцияларға бөлді, олардың бірі - Кабардия. Оның өлімінен кейін Кабардия тәуелсіз болды. Жазбаша тарихтың жергілікті дәстүрі болмағандықтан, Кабардия тарихы туралы білетіндердің көпшілігі көршілерімен қарым-қатынастан келеді. 1500 жылы Алтын Орда тарағанда дала көшпелілері Ноғай Ордасы ретінде ұйымдасты. Олар және қырымдықтар солтүстік Кавказға шабуыл жасауды бастады немесе жалғастырды. Уолтер Ричмонд шабуылдар туралы есеп береді: 1476 жылдан кешіктірмей, 1491, 1498, шамамен 1500 жыл сайын көктемде, 1521, 1518, 1519 жылдан кейін 10 жыл үзіліс, 1539, 1547, 1554, 1567, 1578, 1606, 1635 – «жеті рет», 1670 жылдар, 1708, 1720, 1735, 1740 жылдар, 1760–61 және 1777 жылдар. 1560 жыл шамасындағы қысқаша одақ: Қырымдықтар Ресейге де шабуыл жасағандықтан (Қырым-Ноғай шабуылдары Шығыс славян жерлеріне) екі халық табиғи одақтастар болды. Терек өзенінің төменгі жағында 1520 жылдан бастап қазақтардың оқшауланған тобы болған. 1552 жылы Кабардия елшілігі Мәскеуге жетті. 1556 жылы Кабардиялықтар мен казактар Тамань түбегіндегі түрік қамалы Темрюкті басып алды. 1556 жылы Астрахан басып алынғанда Ресейдің Кабардиядан солтүстік-шығысқа қарай 250 шақырым жерде базасы болды. Кейбір кабардиялықтар Ресей қызметіне түсті. Темірұқ билікке 1558 жылдан бұрын келді, ал 1561 жылы оның қызы Иван Қорқынышқа үйленді. 1567 жылы Ресей Терек пен Сунжаның тоғысында Кіші Кабардияда Сунжа Острог бекінісін салды. 1569 жылы түріктер Астраханды ала алмағаннан кейін, олардың қашқан әскерін кабардиялықтар өлтірді. 1570 жылы Темірұқ қырымдықтармен шайқаста қаза тапты. 1588 жылы тағы бір одақтастық келісім жасалды. Темірұқтың өлімі мен Ливон соғысындағы жеңілістерден кейін Ресей Кавказдан шамамен 200 жылға дейін шегінді. Сунжа Острог 1571 жылы тасталып, 1578 жылы қайта салынды және бір жылдан кейін тасталып кетті. 1600–1753 жж. 1645 жылы полк Терскіге көшірілді (бұл полк ғасырдың басында қайта құрылды). Кабардия екі топқа бөлінді, Ресейге жақын Баксан және Қырымға жақын Кашкатау (алғашқыда одақтар қарама-қарсы болды, бірақ олар 1722 жылдан кейін біраз уақыттан кейін тараптарын ауыстырды). Бір жағы Астраханнан ресейліктерді әкелді. Некрасов казактары 1711 жылы Кубаньға қоныстанды. Терекке көбірек казактар қоныстанды, ал 1736 жылы Кизляр қаласына негіз салынды. 1739 жылы Кабардия Ресей мен Осман империясы арасындағы бейтарап мемлекет деп жарияланды. 1744 жылы Колцов 400 казакпен бірге Баксан фракциясын қолдауға келді. 1753 жылы тағы бір күш жіберілді. Басқыншылық: Кабардия 1769 мен 1830 жылдар арасында Ресейдің бақылауына түсті. Олар Терек елінен батысқа, Астраханнан оңтүстік-батысқа және аздап Азовтан оңтүстік-шығысқа қарай көшті. 1769 жылдан бастап Ресей Грузияның оңтүстігіне араласты. Бұл оларға Кабардия арқылы өтетін Грузия әскери тас жолын ұстап тұруды талап етті. Грузия 1800 жылы қосылды. Моздок 1763 жылы құрылды және 1769 жылы Ресей алғаш рет Кабардияға шабуыл жасады. 1774 жылғы Күчук-Кайнарка шарты Кабардияны Қырым хандығының вассалы деп жариялады. 1777 жылы Моздоктан солтүстік-батысқа Азовқа дейін жүретін Моздок желісі басталды. 1779 жылдан бастап бекіністер қатары Малька өзенінің бойында батысқа қарай жүргізіліп, Кабардия жайылымдарын кесіп тастады. 1779 жылы фон Штрандман Солтүстік Кавказға жіберіліп, 1500 кабардиялықпен Форт-Паволоск деген жерде шайқасты. Малька өзенінде үлкен шайқас болды, кейін Баксан елінде 3000 кабардиялық жеңілді. Бұл келісімге әкелді, бірақ 1780 жылы тағы да шайқастар болды. 1783 жылы Грузияның әскери тас жолы дөңгелекті көліктер үшін жеткілікті деңгейде жақсартылды. 1785 жылы 91 шейх Мансур солтүстік Кавказда орыстарға қарсы қасиетті соғысқа бастамашылық етуге тырысты. Рус-түрік соғысы (1787–92) кезінде орыс әскерлері үш рет Черкестер аумағын кесіп өтіп, Қара теңіздегі Анапа бекінісін алуға тырысты. Соғыстың соңында Батал-паша Солтүстік Кавказға басып кірді және жеңілді. 1791 жылы Усть-Лабинск қаласын Черкассияда Кубань мен Лаба өзендерінің қиылысында құрды. 1793 жылы Моздок желісі бойына 25000 казак қоныстанды. XIX ғасырдың басында Солтүстік Кавказда 1830-шы жылдарға дейін созылып кеткен оба ауруы тарады. Кабардия халқының 90% жоғалғаны, 1790 жылы 200 000 адамнан 1830 жылы 30 000 адамға дейін төмендеуі болжануда. 1804 жылы бүкіл солтүстік Кавказда жалпы көтеріліс болды. Ресейлер, негізінен, артиллериясының арқасында кем дегенде үш шайқаста жеңіске жетті. Бірінде екі жақтан 13000 адам, екіншісінде 7000 кабардиялық қатысқан. 1810 жылы Ресей 200 ауылды жойды. 1822 жылы Солтүстік Кавказ желісінде жаңа бекіністер салынды. 1820-ші жылдары Алексей Петрович Ермалов Кіші Кабардияны толық депопуляциялаған кампанияға жетекшілік етті. 1830 жылдан кейін кабардиялықтар оба ауруы мен соғыс арқылы басылғаннан кейін Ресей шығыстағы Мұрид соғысына және батыстағы Ресей-Черкес соғысына көшті.