Кіріспе

Фин лапфонды (немесе фин лаппон иті) – шпиц түріне жататын, орташа денелі, шыдамды және мінезі оңай тұқым. Дәстүрлі түрде бұл ит бұғыларды мал бағу үшін қолданылған. Финляндиядағы ең танымал ит тұқымдарының бірі болғанымен, Солтүстік елдерден тыс жерлерде оның саны көп емес.

Сыртқы келбеті

Фин лапфунды – орташа денелі, күшті құрылыстың иті. Оның тығыз жүні, тік тұратын, өте икемді құлақтары, ерекше белгілері және әдемі мұрыны бар. Түстеріне қара және крем, қара және қоңыр, ақ және сұр, қоңыр және ақ, қоңыр және крем, сондай-ақ таза қара, ақ және сұр жатады. Тұқымдық стандарт бойынша еркектердің құлжасы , ал аналықтардың құлжасы одан сәл кішірек болады. Дегенмен, кейбір ауытқуларға жол беріледі, себебі тұқым стандартында өлшемге қарағанда тип маңызды екені көрсетілген. 49 см биіктіктегі еркек иттің салмағы әдетте , бірақ иттің дене мөлшеріне байланысты тұқымның салмағы ауыспалы болуы мүмкін. Лапфундтың тығыз қос жүні бар, оның ішкі қабаты қысқа және жұмсақ, ал сыртқы қабаты ұзын. Жүні су өткізбейтін, сонымен қатар қатты суыққа төзімді. Олар ыстыққа да шыдай алады. Финляндияда қыс айларында сыртта ұстауға рұқсат етілген екі ғана ит тұқымы бар: фин лапфундысы және лаппониялық көшпенді иті. Бас және мойын айналасындағы тығыз жүн көптеген еркектерде жалаңаш түрінде көрінеді. Жүні қалың болғанымен, күтімге аса көп көңіл бөлмейді. Жыл бойы апта сайын щеткамен тарау ұсынылады, бірақ түлеу маусымында күнделікті тарау қажет болуы мүмкін. Фин лапфундыларында әртүрлі түстер мен белгілер кездеседі. Тұқым стандартында кез келген түске рұқсат етіледі, бірақ бір түс басым болуы керек. Ең көп кездесетін түс комбинацияларының бірі – қара және қоңыр: қоңыр аяқтары мен беті бар, көбінесе қара түсті ит. Басым түс үстемдік танытса, кез келген түс комбинациясына рұқсат етіледі. Көбінесе кездесетін түстерге крем, қара, қызыл, қоңыр, күрең және қасқыр күреңі жатады. Доминанттылық ретімен төмендегі гендер белгілі бір серияларда нақты түстерге сәйкес келеді:

Денсаулық

GPRA – бұл иттерде қанағатсыз соқырлыққа алып келуі мүмкін көздің прогрессивті ауруы. Фин лапхундыларында бұл көбінесе кеш пайда болады, бірақ әдетте 1 мен 8 жас аралығында көрініс беруі мүмкін. GPRA – генетикалық сырқат және аутосомалық рецессивті ген арқылы беріледі. OptiGen компаниясы GPRA-ның prcd түрін анықтау үшін сенімді генетикалық тест әзірледі, ал селекционерлер жұптасуға жарамды жұптарды таңдамас бұрын асыл тұқымды жануарларды тестілеуді жиілете бастады. Ұлыбританиядағы Фин лапхунды клубы 2006 жылы этикалық саясатты қабылдады, онда GPRA ұрпаққа әсер етпесе ғана жұптасуға рұқсат етіледі. 2001 жылы фин иттерінің 2,5%-ы PRA-ға шалдықты. Гипотиреоз (қалқанша бездің жеткіліксіз қызметі), дегенеративті миелопатия (ДМ) және Помпе ауруы (гликогенді сақтау ауруының II типі, GSD II деп те аталады), бұл гликоген метаболизмінің прогрессивті бұзылысы.

Тарих

Бұл тұқымның бастауы Сами халқының бұғы өсірушілеріне дейін жетеді. Самилер – қазіргі Финляндия, Швеция, Норвегия және Ресей аумақтарында қоныстанған ежелгі халық. Бұғы өсіру Сами халқы үшін дәстүрлі түрде маңызды болған және олар осы күнгейін осы шаруашылықпен айналысып келеді. Самилер ғасырлар бойы мал өсіруге жарамды иттерді пайдаланған, мұндай иттердің денесі әдетте ұзын, пішіні төртбұрышты, ұзын түктері және қозғалғанда арқасына иіліп түсетін тік құйрығы болған. Норвегиялықтар мен шведтерлер екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Лапландия иттерін стандарттау мәселесін қарастырғандардың алғашқыларынан болды. Соғыстан кейінгі жылдары Лапландия иттері жұқпалы аурудың (дистемерия) таралуынан қорқынышқа ұшырады. Бүгінде швед лапхунд өсірушілер өз тұқымдарының және басқа лапхунд тұқымдарының жоғалу қаупі төніп тұрғанын айтады. 1944 жылы FCI (Fédération Cynologique Internationale) швед лапхундының стандартын қабылдады, ал одан кейін фин стандарттары да бекітілді. Финляндияда тұқымның алғашқы стандарттарын 1945 жылы Финляндияның Кинологиялық клубы (Finnish Kennel Club) белгіледі, ол бұл тұқымды Лапландиялық шопан деп атады, сондай-ақ Куконхаржунлайнен (Kukonharjunlainen) деген атпен де танымал. Осы иттер Карелия аюының және бұғы өсіруге жарамды иттердің будандасуынан пайда болған деп саналады және олардың түктері қысқа болған. 1950 жылдары Финляндияның Кинологиялық қауымдастығы (Финляндиядағы екінші ірі кинологиялық ұйым) Лапландиялық шопан үшін алғашқы тұқым стандартын жасады. Бұл тұқым үшін қара, аюдың қоңыр түсі және ақ түс қабылданды. Алғашқы американдық төл 1988 жылы дүниеге келді. 1994 жылы бұл тұқым Солтүстік топтағы Америкадағы екінші ірі кинологиялық клуб (UKC) таныды. 2009 жылдың 1 шілдесінде тұқым AKC-нің «Әртүрлі» тобына қабылданды және 2011 жылдың 30 маусымында мал өсіру тобында толыққанды танылған тұқым мәртебесіне ие болды. Американың Фин лапхунд клубы (FLCA) – АҚШ-тағы бас ұйым және 2015 жылдың 25 қарашасында бас клуб мәртебесіне ие болды, бұл оған лицензиялық чемпионаттарды өткізуге мүмкіндік берді. 1995 жылы Австралия мен Канадаға әкелінді және Жаңа Зеландияның және Канаданың Кинологиялық клубтары таныды. Канадада оның бас клубы – Канаданың Фин лапхунд клубы.