Кіріспе

Барлық бейтаныс адамдар қауіпті болуы мүмкін деген идея. "Бейтаныс қауіп" – барлық бейтаныс адамдардың қауіпті болуы мүмкін екенін білдіретін идея немесе ескерту. Бұл фраза балалар танымайтын ересектерден туындайтын қауіпті қамтиды. Бұл фраза кеңінен таралған және көптеген балалар өмірінде бірнеше рет естиді. Көптеген кітаптар, фильмдер және қоғамдық хабарламалар балаларға осы ескертуді есте сақтауға көмектесуге арналған. Адамды құрлық үшін ұрлау сияқты басқа да қауіптер болғанымен, "бейтаныс қауіп" науқандарының негізгі қызығушылығы – балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық. Ақпарат құралдарындағы көрсетулер бейтаныс адамдарды әлеуетті педофилдер ретінде қабылдауға қоғамның қорқынышын күшейтуге бейім, бірақ балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық көбінесе отбасы ішінде болады. 2000 жылдардың басында мұндай науқандардың бағыты балаға таныс адамдардың зорлық жасау қаупін көрсетуге қарай сәл өзгерді.

Баланың жеке басын анықтау

Бейтаныс адамдардан сақтандыру ескертулерінен өзге, Федералдық тергеу бюросының, жергілікті құқық қорғау органдарының және басқа ұйымдардың бағдарламалары мектептерде, балалар бағдарламаларында, сауда орталықтарында, жәрмеңкелерде және фестивальдерде көбінесе тегін саусақ іздерін алу қызметін ұсынады. Ата-аналар/қамқорлар бала ұрлануы және басқа да төтенше жағдайларда қолдану үшін баланың сәйкестендіру парақшаларымен қамтамасыз етіледі. Баланың сәйкестендіру парақшаларына баланың саусақ іздері, суреті және басқа жеке деректері енгізіледі. ФБР және басқа да құқық қорғау органдары бұл ақпаратты сақтамайды. Ата-аналарға ДНК сынамалары да беріледі.

Заңнама

2011 жылдың шілдесінде Лейби Клетцкинің қанымен өлтірілуінен кейін Нью-Йорк қалалық кеңесінің мүшесі Дэвид Гринфилд "Лейби заңы" деп аталатын заң жобасын ұсынатынын мәлімдеді. Бұл заң бойынша, кәсіпкерлер өздерін жоғалған немесе қиын жағдайға түскен балалар үшін қауіпсіз орын деп тіркеуге ерікті түрде келе алады. Кәсіпкерлердің қызметкерлері тексеруден өтеді, ал кәсіп иелері өз дүкендерінің терезелеріне жасыл стикер жабыстырады, осылайша балалар бұл орынның көмекке жүгінуге қауіпсіз екенін біледі. 2011 жылдың 16 тамызында Бруклин округінің прокуратурасы "Қауіпсіз тоқтау" деп аталатын ұқсас бағдарламаны жариялады. 2011 жылдың тамыз айының соңына қарай 76 дүкен жоғалған балаларға көмектесу үшін терезелеріне жасыл "Қауіпсіз пана" стикерін іліп қойды.

Тәуекел дәрежесі

Бұқаралық ақпарат құралдары көбінесе "бейтаныс адамдардың қаупін" асыра көрсетіп, сирек және оқшауланған оқиғаларға баса назар аударады. Әсіресе балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылықтың ең үлкен қаупі баланың отбасы мүшелерінен келеді. Дегенмен, "бейтаныс адамдардың қаупі" жаңалықтарда жиі кездесетін тақырыптар мен білім беру кампанияларының негізгі назарында болады. АҚШ Әділет министрлігінің мәліметінше, жоғалған балалардың көп бөлігі үйден қашқандар, ал ұрланған балалардың 99 пайызын туыстары, көбінесе күтімге алмастырылмаған әкелері алып кетеді. Осы статистикаға жауап ретінде, Жоғалған және зәбірленген балалардың ұлттық орталығы "бейтаныс адамдардың қаупіне" бағытталған кампаниясын қайта қарастырды. Балаларды бейтаныс адамдардан болатын қауіп туралы үнемі ескерту, әсіресе АҚШ-та (мысалы) жыл сайын шамамен 800 000 бала уақытша жоғалып кеткеніне қарағанда, тек 115 бала ғана "классикалық бейтаныс адамдардың қолынан ұрланған" деп есептелетінін ескерсек, қажетсіз күдік тудыру үшін сынға ұшырады. 2002 жылы жүргізілген зерттеуде бір жыл ішінде жоғалып кеткен 800 000-ға жуық кәмелетке толмаған бала қарастырылды. Олардың көпшілігі үйден қашқандар еді. Шамамен 25 пайызы отбасы мүшелерінің ұрлауы, 7 пайызы – отбасы емес адамдардың ұрлауы, ал тек 115 бала – жоғалып кеткен балалардың 10 000-нан бірі – "стереотиптік ұрлыққа" ұшырады, яғни бір зерттеуде былай түсіндірілді: "отбасы емес адамның, жақын танысы немесе бейтанысының бір түнге ұстап алуы, кем дегенде 50 шақырым қашықтыққа тасымалдауы, төлем талап етуі немесе баланы тұрақты түрде ұстап не өлтіру мақсатымен алып кетуі". Freakonomics кітабының авторларының бірі, журналист Стивен Дж. Дубнер осы статистиканы "көптеген адамдар тәуекелді бағалауда нашар екендігіне" дәлел ретінде келтірді. Олар көбінесе жиі кездесетін және қызықты емес (бірақ соған қарамастан, ауыр салдарға әкелетін) оқиғаларды елемей, таңғажайып және үлкен қауіп төндіретін оқиғалардың қаупін асыра бағалайды. Бала басқа себептермен қауіпке ұшыраған жағдайда, оған көмектесе алатын бейтаныс адамдардан аулақ болудың өзі қауіпті болуы мүмкін, мысалы, 11 жасар бойскаут құтқарушылардан қашып кетті, себебі олар оны "ұрғысы" келеді деп қорқыды. Нью-Гэмпшир университетінің балаларға қатысты қылмыстарды зерттеу орталығының мәліметінше, "бейтаныс адамдардың қаупі" балаға таныс зорлық-зомбылық жасаушылардан қорқуға қарағанда бейтаныс адамдардан қорқуды күрт арттырады. Бұл адамдардың таныстарымен сенім мен өзара көмекке негізделген қарым-қатынаста болуымен және таныстарды қауіпті немесе қорқынышты деп қарастырудың қиындығымен байланысты.

Балалар мен отбасыларға әсері

"Жат адамдардан қауіп" деген ұғым балаларды әлеуетті қауіптің бейкүнә нысандары ретінде көрсетуі үшін сынға ұшырады, бұл ересектерге балаларды бақылау немесе оқшаулау амалдарын ақтауға мүмкіндік береді. Гилл Валентайн бұл қауіп туралы бұрмаланған немесе шамадан тыс үрей тудырудың салдарынан қоғамдық кеңістіктердің табиғи түрде ересектерге арналған жерлер екендігі, сондықтан балаларды үнемі қорғау қажет немесе олар мүлдем онда орынсыз екендігі сезіміне әкелетінін айтады. "Жат адамдардан қауіп" туралы шамадан тыс қорқыныш көптеген ата-аналарды балалардың физикалық және әлеуметтік белсенділігін шектеуге итермеледі, мысалы, қадағалаусыз аумақты зерттеу мүмкіндігінен айырды; мысалы, бұрынғыға қарағанда қазір балаларды жалғыз мектепке жіберуге келісетін ата-аналар азайды. Балаларды үйде ұстауға бейімділіктің артуы балаларда табиғатқа деген құштарлықтың жетіспеуіне алып келді деген пікір бар.

Ұлыбританияда

Ұлыбританияда балалардың қауіпсіздігінде "бейтаныс адамдардың қауіптілігі" ұзақ жылдар бойы маңызды тақырып болып келді. Баланың бейтаныс адамнан зорлық көруі немесе өлтірілу мүмкіндігі 20-ғасырдың ортасынан бастап балалардың еркіндігінің шектелуіне әкелді, бірақ басқа да қылмыстар мен жол қозғалысының қарқындылығының артуы (көлік қағылысының қаупін арттыруы) да ата-аналардың балаларына көбірек қорғаушылықпен қарауына себеп болды. 1966 жылы Иан Брейди мен Майра Хиндлидің "Мурс қырғыны" ісі бойынша айыпталуы көптеген адамдар үшін ата-аналардың балаларына еркіндік беруді шектеуге және ата-аналар мен балаларды қауіпті әйелдер де, қауіпті ерлер де бар екендігіне ескертуге себеп болған оқиға ретінде қабылдалды. Брейди мен Хиндлидің құрбанының бірінің ағасы көп жылдар өткен соң, өлтірілген ағасының бейтаныс ер адамдардан тәттілер немесе лифттерді қабылдамау туралы үнемі ескертілгенін еске алды, бірақ ешқашан бейтаныс әйелмен сөйлеспеу немесе онымен бірге кету туралы айтылмаған, себебі сол кезде бейтаныс әйелдің де бейтаныс ер адам сияқты қауіпті болуы мүмкін екеніне көптеген адамдар көз жеткізбеген. "Мурс қырғыны" ісі жарыққа шыққанға дейін Ұлыбританияда балаларды өлтіру оқиғалары жиі хабарланса да, оқиғаға әйелдің қатысы болғандығы оны бұқаралық ақпарат құралдарында және қоғамдық назарда ерекше оқиғаға айналдырды және алдағы жылдарда да солай болды, басқа да көптеген резонансты кісі өлтіру оқиғалары жаңалықтарға түскеніне қарамастан. Брейди мен Хиндлидің бес құрбанының біріншісі, Паулин Рид, тіпті Майра Хиндлидің көршісі болған. Ал қалған төрт құрбанды Брейди мен Хиндли танымаған. Соңғы жылдары Роберт Блэктің 1980 жылдары кем дегенде төрт қызды өлтіруі және 2000 жылдың шілдесінде Батыс Сассексте Сара Пэйннің өлтіруі сияқты балаларды "бейтаныс адамдардың қауіптілігінен" өлтіру оқиғалары ата-аналарды балаларына көбірек қорғаушылықпен қарауға және ата-аналар мен мұғалімдерді балаларды бейтаныс адамдардың қауіп-қатеріне ескертуге итермелеуі мүмкін. Блэк – жүк көлігі жүргізушісі болып жұмыс істеген кезде Ұлыбританияның әртүрлі аймақтарынан құрбандарын әкеп алған бейтаныс адам болды, ал Сара Пэйннің өлтірушісі Рой Уайтинг құрбанға немесе оның отбасына таныс емес еді, бұл туралы Сара Пэйн жоғалып кеткен кезде полицияға растаған және Уайтинг алғашқы күдікті ретінде анықталған. Алайда, үкіметтік және полиция органдарының статистикасы "бейтаныс адамдардың қауіптілігінен" балаларды ұрлаудың өте сирек кездесетінін, ал осы жағдайлардағы кісі өлтірудің тіпті сирек кездесетінін, балаларды зорлау мен өлтірудің басым көпшілігін баланың таныс адамдары жасағанын көрсетті. Кембриджширдегі Сохамдағы оқиға, онда екі 10 жасар қыз 2002 жылдың тамызында жоғалып кеткеннен кейін екі аптадан кейін өлі табылды, осыған дәлел – қыздарды өлтіруші Иан Хантли екеуіне де таныс болды, ал ол жергілікті мектептің күзетшісі болғандықтан балаларға қауіпті емес сияқты сенімді адам ретінде көрінді. Полиция қыздар жоғалып кеткен кезде оларды таныс адамдары ұрлаған болуы мүмкін екенін бұқаралық ақпарат құралдарына мәлімдеген. Хантли екі қыздың денесі табылғанға дейін 12 сағат бұрын тұтқындалды, бірақ осы оқиғаға дейін қыздардың жоғалуы көпшілік пен БАҚ үшін "бейтаныс адамдардың қауіптілігінен" ұрлау ретінде қарастырылуы мүмкін еді. Кейінгі балаларды өлтіру оқиғалары, соның ішінде 2012 жылы Оңтүстік Лондонда Тиа Шарпты және Орта Уэльсте сәуір Джонстың (оның денесі ешқашан табылған жоқ) өлтіруі, құрбанға таныс кісі өлтіруші жасағаны дәлелденді. Тиа Шарптың жағдайында, кісі өлтіруші отбасы мүшесі болды. Сондай-ақ, құрбан үлкен бала немесе жасөспірім болған кісі өлтіру оқиғалары болды, оның еркіндігі (орташа жастағы баламен салыстырғанда) полицияға өлтірушінің құрбанға таныс екенін анықтауға мүмкіндік бермеді. Айта кетерлік мысал – 2002 жылдың наурыз айында жоғалып кеткен және алты айдан кейін Гэмпширде денесі табылған Суррейдің жасөспірім қызы Аманда Доулер. Екі басқа кісі өлтіргені үшін өмір бойы бас бостандығынан айырылған Леви Беллфилд оны өлтіргені үшін шамамен он жылдан кейін кінәлі деп танылды, ал полиция оның мектептегі бір досының әкесі болғандықтан Аманда Доулер оны білген болуы мүмкін деді. 2005 жылы 15 жасар Рошель Холнес Оңтүстік Лондондағы биік үйлерде көршісі Джон МакГрейдидің қолынан өлтіріліп, денесі бөлінді, бірақ Аманда Даулер сияқты полиция Рошель Холнес өлтірушісін білген-білмегенін растай алмады. Ұлыбританияда балаларды "бейтаныс адамдардың қауіптілігінен" ұрлап, өлтірудің сирек кездесетіні соншалық, 2015 жылдың мамыр айында бейтаныс адамдардың қауіптілігі мен ұрлану жағдайларын бейнелейтін онлайн видео сынға ұшырады, себебі осы қылмыстар өте сирек кездеседі. Шындығында, Сара Пэйннің 15 жыл бұрынғы өлтіруі Ұлыбританияда бейтаныс адамнан өлтірілген ең соңғы бала болуы мүмкін.