Кіріспе

Надя Анжуман (نادیا انجمن; 27 желтоқсан 1980 жыл - 4 қараша 2005 жыл) – Ауғанстан ақыны.

Өмір

Надя Анжуман Херави 1980 жылы Ауғанстанның солтүстік-батысындағы Герат қаласында дүниеге келді. Ол Ауғанстанның соңғы дауырлы кезеңдерінде өскен алты баланың бірі. 1995 жылдың қыркүйегінде талибандар Гератты басып алып, сол кездегі провинция әкімі Исмаил Ханды қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Талибандардың жаңа үкіметі билікке келгеннен кейін әйелдердің құқықтары мен бостандықтары күрт шектелді. Мектепте оныншы сыныпта оқып, дарынды оқушы болған Анжуман енді білім алу мүмкіндігінен айырылды, себебі талибандар қыздар мектептерін жапты және жеке сабақтарды да тыйым салды. 1996 жылы Анжуман басқа жергілікті әйелдермен бірігіп, Герат университетінің профессоры Мұхаммед Али Рахяб жетекшілік еткен «Алтын ине тігін мектебі» деп аталатын құпия білім беру орталығына қатыса бастады. Бұл мектептің мүшелері аптасына үш рет тігіс үйрену сылтауымен жиналатын (талибандар бекіткен амал), бірақ іс жүзінде Герат университетінің профессорлары әдебиет бойынша дәріс оқып, талқылаулар жүргізетін. Бұл өте қауіпті жоба еді, егер ұсталса, түрмеге жабылу, азаптау, тіпті өлім жазасы да мүмкін еді. Өздерін қорғау үшін қатысушылар балаларын ғимараттың сыртында ойнатып, күзетші ретінде пайдаланды. Олар діни полицияның жақындап келуі туралы әйелдерге ескертіп отыратын, сол кезде студенттер кітаптарын жасырып, тігіспен айналысатын. Бұл бағдарлама талибандардың билігі кезінде тоқтаған жоқ. Профессор Рахяб Анжуманға жазу және әдебиет саласында кеңесші болды. Әйелдерге үйден жалғыз шығуға рұқсат берілмеген уақытта Рахяб он алты жасар Анжуманға сабақ беріп, оның өзгеше стильде жазу дағдысын дамытуға көмектесті. Ол сондай-ақ Хафиз Ширази, Бидель Дехлави, Форуғ Фаррохзад және оның туындыларына зор әсер еткен басқа да жазушылармен таныстырды. 2001 жылы талибан режимі құлатылған кезде Анжуман 21 жаста болды. Енді ол ресми білім алуға мүмкіндік алды, Герат университетіне қабылданып, 2002 жылы әдебиет мамандығы бойынша бітірді. Оқу барысында Анжуман «Гүл е доди» («Түтін гүлі») атты өлеңдер жинағын жариялады, ол Ауғанстан, Пәкістан және Иранда үлкен сұранысқа ие болды. Анжуман Герат университетінің түлегі, кітапхана директоры болған Фарид Ахмад Маджид Неяға тұрмысқа шықты. Нея мен оның отбасы Анжуманның әйел болғандықтан жазуы олардың абыройына нұқсан келтіреді деп есептеді, бірақ бұл оның өлең жазуын тоқтатпады. Олар Анжуман 25 жасқа толғанда қаза тапқанға дейін бір ұлдары болды.

Жұмыс

2005 жылы Анжуман өзінің алғашқы поэзия жинағын "Гуле Дуди", яғни "Түтіннің гүлі" деген атпен жариялады. Ол 2006 жылы "Ек сабад дельхор" ("Кейудің көптігі") атты екінші поэзия жинағын шығаруға дайын тұрды, онда оның некедегі жалғыздығы мен қасіретін көрсететін өлеңдері кірген.

Өлім

2005 жылдың 4 қарашасында Анжуман күйеуімен дауласып қалды. Неяның сөзінше, Анжуман отбасы мен достарына барып қайтуды қалаған, бұл Құрбан айт (Рамазан айының соңғы күні) кезінде кең таралған әдет. Нея оған қарындасына баруға рұқсат бермейтінін айтты. Анжуман наразылық білдіріп, олар ұрысуға кірісті. Сол түні Нея Анжуманды есінен танығанша ұрып-сапты, оған ауыр жарақаттар келтіріп, басын жарақаттады. Бірнеше сағаттан кейін, Анжуманның есі оялмағандай көрінгенде, Нея оны рикшамен ауруханаға жеткізді; кейіннен жүргізуші билік органдарына Нея оны рикшаға салған кезде Анжуманның қаназдан көз жұмғанын айтты. Ұзақ өтпей полицияның жоғары дәрежелі қызметкері Нисар Ахмад Пайкар күйеуінің даудан кейін оны ұрып-саптық екенін мойындағанын, бірақ өлтірмегенін мәлімдеді. Нея Анжуманның өлімі алдында у тартқанын және осыны мойындағанын айтты. Анжуман есінен танып қалғаннан кейін қан құсыпты, дәрігерлердің пікірінше, осының салдарынан қайтыс болған болуы мүмкін. Біріккен Ұлттар Ұйымы осы оқиғаны дереу айыптады. Нея Анжуманды өлтіргені үшін сотталды және түрмеге қамалды. Гераттағы тайпа ақсақалдары Анжуманның ауру әкесіне Неяның түрмедегі жазасын қысқарту үшін оның өліміне кешірім беруге қысым жасады. Нея бес жыл түрмеде қалуға уәде берген соң, Анжуманның әкесі кешірім берді. Ауғанстан соттары Анжуманның өлімін құсау деп таныды, ал Нея бір айдан кейін босатылды. Анжуманның ағасы айтқандай, оның әкесі көп ұзамай оқиғадан шоктан қайтыс болды. Анжуманның алты айлық ұлы бар еді, ол қазір Неяның қамқорлығында. "Гөле Дуди" және "Ек Сабад Делхоре" кітаптары алғаш рет Ауғанстанда жарық көрді. "Гөле Дуди" Ауғанстанда үш рет қайта басылып, 3000 данадан астам сатылды.

Аудармадағы өлеңдер

Диана Артериан Марина Омармен бірлесіп Надя Анжуманның бірнеше өлеңін аударған. Үзінділер Asymptote, The Brooklyn Rail, Circumference, Exchanges және басқа да басылымдарда жарияланды. Регина Гимараес жасаған португал тіліне аудармасы "Флор де Фумо", Артериан мен Омардың бірлескен аудармалары негізінде, 2023 жылы Exclamação баспасынан шықты. Анжуманның ағылшыл тіліндегі өлеңдерінің таңдамасы "Load Poems Like Guns: Women's Poetry from Herat, Afghanistan" (Holy Cow! Press, 2015) кітабында жарияланған, оны Фарзана Мари редакциялап, аударған. Кітапта сегіз әйел-ауған ақынының, оның ішінде Анжуманның өлеңдері парсы және ағылшыл тілдерінде ұсынылған. Кіріспеде Анжуманның өмірі мен қазасы туралы толық мәлімет берілген, бұл ақынның отбасымен, достарымен, сыныптастарымен және профессорларымен сұхбаттасудың және Гераттағы зерттеулердің нәтижесінде алынған. Кристина Контилли, Инес Скарполо және М. Бадихиан Амир Анжуманның туындыларын 2006 жылы "Элегия по Надиа Анжуман" атты жинақта итальян тіліне аударды.