.30-30 Winchester патроны: Тарихы мен қолданылуы

Кіріспе

Винчестер қайталайтын қару компаниясы жасаған мылтық патроны.

.30-30 Винчестер (ресми атауы .30 Винчестер Орталық отты немесе .30 WCF) патроны алғаш рет 1895 жылы Винчестер Модель 1894 рычагты мылтығы үшін сатылды. .30-30 (көбінесе "отыз-отыз" деп аталады), сол жылы .25-35 Винчестермен бірге АҚШ-тың түтінсіз ұнтаққа арналған алғашқы кішкентай калибрлі спорттық мылтық патрондары ретінде ұсынылды. Ол енгізілгеннен бері, әскери шығындарға қызығушылықпен қаржыландырылған конструкциялардан туындаған, жазық траекториямен атуға арналған патрондардың (мысалы: .303 British, 30-06, және 6.5x55 Swedish) дамуымен қатар қолданылып келді. Дегенмен, .30-30 азаматтық қолданудағы сенімді тиімділігінің арқасында кеңінен қолданылып келеді, миллиондаған адамға практикалық аулау шарттарында азық-түлік табуға көмектескенімен дәлелденген. .30-30 рычагты мылтықтардан атылатын ең көп таралған патрон. .30-30, Magnum тапанша патрондарынан (мысалы, .357, .41, .44 және т.б.) әлдеқайда қуаттырақ және .44 Magnum-нан шамамен 14%-ға аз кері соққыны тудырады. Оның ескі бәсекелесі .35 Remington көбірек бастапқы энергия мен кері соққыны өндірсе де, .30-30 көбірек соңғы энергияны сақтай алады.

Атау беру

.30 Винчестер түтiнсiз патроны алғаш рет 1895 жылдың тамызында шыққан Винчестердiң №55 каталогында пайда болды. Винчестер Model 1894 карабине және мылтығына орнатылғанда, ол .30 Winchester Center Fire немесе .30 WCF деп те аталатын. Бәсекелес қару жасаушы Марлин компаниясы өздерiнiң 1893 жылғы модельдегі мылтығына осы патронды орнатқанда .30-30 немесе .30-30 Smokeless деген атауды қолданды. Қосылған "30" саны ертедегi түтiнсiз ұнтақтың стандарттық мөлшерiн көрсетедi және 19 ғасырдың соңындағы қара ұнтақпен толтырылған патрондарға қатысты американдық атау жүйесiне негiзделген. Марлин және Union Metallic Cartridge Co. компаниялары да бәсекелес Винчестер компаниясының атын өз өнімдерiне жазғысы келмегендiктен, оның атауын қолданудан бас тартты. Қазiргi таңдағы .30-30 Winchester атауы Марлин компаниясының нұсқасын пайдаланып, патронның бастаушысы ретiнде Винчестер компаниясының атын қосу арқылы қалыптасқан, бiрақ .30 WCF кейде кездеседi.

Қасиеттері мен қолданылуы

.30 WCF енгізілген кезде, ол жылдам және тегіс атушы ретінде танылды: 160 немесе 165 граммдық оқтар 1900-2000 фут/секундық жылдамдықпен, ал 150 метрлік нысанаға бағытталғанда 200 метрде 4 дюймдік құлдырау байқалды. Патронның жиі қолданылатын жүктемелері – 24 дюймдік стволдан 2390 фут/секундық жылдамдықпен ұшып шығатын 150 граммдық оқ және 24 дюймдік стволдан 2200 фут/секундық жылдамдықпен ұшып шығатын 170 граммдық оқ. Канада мен АҚШ-та бұл патрон, әлдебір уақытта, барлық ірі аң түрлеріне қолданылған болуы мүмкін. Соңғы кезде ол аққұйрықты елен, қашан, қарақұйрықты елен, карибу, бұғы, елік және қара аюды аулау үшін қолданылады. АҚШ пен Канадада .30-30 патронымен басқа патрондарға қарағанда көбірек бұғы ауланғаны айтылады, және бұл АҚШ-та бір кездері шындық болған болуы мүмкін. Бірақ бұл Канадада шындық емес, себебі бір кезде .303 British әскери артық винтовкалар кеңінен қолданылып, қолданылды; олар рычагты винтовкалардан арзан болды және патрон .30-30-нан күштірек болды. .30-30 патроны 150-200 метрлік қашықтықтағы елендерге қарсы қолдануға жарамды деп есептеледі. Канадада .30-30 патроны еліктерді аулауда ұзақ тарихқа ие – бір автор оны Канаданың солтүстік орманды аймақтарында "еліктерге арналған сенімді құрал" деп атады. Кейбір аңшылар оны әлі де қолданады, бірақ оның еліктерге жарамдылығы туралы пікірлер әртүрлі: канадалық аңшылық қарулары туралы бағанындамашы Пол Робертсон: "30/30 патронымен тым көп елік ауланды, сондықтан оны осы мақсатқа да жақсы деп есептеуге болмайды" дейді. Дегенмен, .30-30 патроны Канаданың Ньюфаундленд провинциясында еліктерді аулауға рұқсат етілсе де, провинциялық билік оны қолдануды ұсынбайды. Патрон, жалпақ немесе дөңгелек мұрынды оқтармен және 20-ғасырғы порохтық зарядтармен, Финляндияда, Норвегияда немесе Швецияда еліктерді аулау үшін қажетті ең төменгі энергия стандарттарына сай келмейді. Заңдық талаптарды орындау үшін, Скандинавияда мылтық стволдарынан аң аулауды қалайтындар үшін, аз қысыммен көбірек энергия беретін қазіргі заманғы қозғалтқыштарды оқ-дәріде қолдануға болады. Тор Стримбольд, .30-30 патронымен 20-дан астам елікті бір рет атып өлтірген канадалық, егер кері соққыны көтере алса, көптеген елік аулаушыларына ең аз күшті пайдалануды кеңес береді. Жалпы алғанда, орташа мерген ірі аңды оларды таза өлтіруге мүмкіндік бермейтін қашықтықта атып тастай алады. Сондықтан, нақты іске асыруға байланысты, мұндай тапсырмаларда қателіктерге жол беретін практикалық шектеулерді ескеру қажет, мысалы, бұғы және еліктер сияқты аңдар үшін. Аңшылық техникасы мен стилі, сондай-ақ заң мен мәдениет патрон таңдауына әсер етеді. Типтік 150 граммдық жүктемеден кері соққы мылтықтың иығында сезіледі. Бұл шамамен .410 және 20 калибрлі мылтықтардың арасындағы кері соққыға тең. Кері соққы әдетте .243 Winchester-ден сәл үлкен және .30-06 Springfield-тің жартысына жуық. Бір кезде .30-30 патронымен 94-модель салыстырмалы түрде арзан болды, бұл оның танымалдылығына көмектесті. Бүгінгі таңда .30-30 патронының бағасы кейбір кіші деңгейдегі бұрандалы спорттық мылтықтардың бағасына тең. Дегенмен, .30-30 патронымен миллиондаған мылтықтар шығарылды, олардың көпшілігі жаңа ұрпақ аңшыларға берілді. Мұрагерлік мылтық пен патронмен аң аулаудың тиімділігі, әсіресе егер бұл комбинация кішігірім қашықтықта тиімді болып табылса, кейбір аңшылар үшін маңызды фактор болып табылады. Басқа калибрлерге қарағанда арзан болатын .30-30 патрондарының кеңінен қол жетімділігі де маңызды. Жаңа мылтықтар сатып алу жалғасуда, ал патрон сатылымы да жоғары. .30-30 патрондарының көпшілігі құбырлы журналдар бар рычагты мылтықтар болғандықтан, қауіпсіздік үшін көпшілігі дөңгелек мұрынды немесе жазық мұрынды оқтармен жабдықталады. Бұл спитцердің ұшындағы оқтардың кері соққы кезінде алдыңғы патронның праймерін сөндіруіне жол бермейді, нәтижесінде атыс қаруы мен атысшы да зардап шегуі мүмкін. Savage Model 99 1899 жылы айналымдық журналмен ұсынылды, бұл мәселені болдырмау үшін жасалған. Бір реттік мылтықтарда немесе қол мылтықтарында, мысалы, Thompson Center Arms Contender немесе Encore сериясында, атысшылар баллистиканы жақсарту үшін патронды шпильді ұңғылы оқтармен қолмен толтыруы мүмкін. Түтікті журналдар бар мылтықтарда оқ таңдау үшін "кірлі оқсыз" ережесіне ерекшелік – Hornady өндірген жаңа икемді "мемори эластомер" ұшы бар LEVERevolution патрондары. Бұл оқтардың жұмсақ ұштары қысым кезінде оңай деформацияланады, бұл журналдың кері соққысы кезінде жарылыстың алдын алады, бірақ қысым алынғанда олар бастапқы пішініне оралады, бұл оқ пішінінің тиімділігін арттырады. Бұл аэродинамикалық пішін патронмен жабдықталған мылтықтың траекториясын тегістейді және қашықтықта жылдамдықты сақтайды, бұл патронның тиімді қашықтығын арттырады. Қолда бар ресурстарға байланысты, траекторияның ең жақсы тепе-теңдігі мыс оқтар үшін 130-150 граммдық диапазонда, мыс қаптамалы оқтар үшін 135-165 граммдық диапазонда және құйма немесе сығылған қорғасын оқтар үшін 150-190 граммдық диапазонда табылған. Жеңіл оқтар орташа аңдар үшін өте жақсы, бірақ олар энергияны тез жоғалтады және желге осал. Ауыр оқтар нақты мылтықтар мен жағдайлар үшін пайдалы болуы мүмкін. 170 граммдық мыс қаптамалы оқтар ауыр оқтар үшін ең танымал компромисс болып табылады, бұл қолдануға ыңғайлы "нүктелеп ату" қашықтығына минималды зиян келтіреді, ал 180 граммдық құйма оқтар қашықтықта энергияны сақтау үшін пайдалы болуы мүмкін. Коммерциялық оқ-дәрідегі ең ауыр оқтардың салмағы 190 граммды құрайды, оны алу үшін ұнтақ мөлшерін азайту қажет, сондықтан қысқа және орташа қашықтықтағы тесілудің тұрақтылығы үшін біраз күштен құрбан ету керек. 190 немесе 200 граммнан асатын оқтармен жасалған беймәлім жүктемелер де кездеседі, олардың қосымша салмағы әдейі төмендетілген зарядтар мен нақты мылтыққа сәйкес келетін төмендетілген жылдамдықтар үшін қажет деп есептеледі. Ауыр оқтармен де мылтықтар бастапқы 19 ғасырғы конфигурациямен салыстырылатын жақсы траекторияны шығара алады, ол әдетте стандартты өлшемдегі оқпен 1900-2000 фут/секундық жылдамдықпен жұмыс істейді. Сол сияқты, калибрге арналған өте жеңіл оқтарды қолмен жүктеуші де пайдалана алады. 130 граммдық оқтар егер қол жеткізілген болса, ең жеңіл коммерциялық нұсқалардың бірі болуы мүмкін, және орташа аңдарға арналған арнайы төмендетілген кері соққы жүктемелері үшін танымал таңдау.

When the .30 WCF was introduced, it was seen as fast and flat shooting: 160 or 165 grains at 1,900 to 2,000 fps and a 4 inch drop at 200 yards if sighted in for 150 yards. The cartridge's common loads are a 150 grain bullet (MV 2,390 fps from a 24 inch barrel) and 170 grain (MV 2,200 fps from a 24 inch barrel). In Canada and the U. S., the cartridge has likely, at some point, been used on all big game species. More recently, it has been used on whitetail, mule deer, pronghorn, caribou, elk, moose, and black bear. It is commonly said that in the U. S. and Canada more deer have been killed with the .30 30 than with any other cartridge, and perhaps this was true for a time in the U. S. It is unlikely to be true in Canada where, for a period, military surplus rifles in .303 British were widely available and used; they were cheaper than lever action rifles and the cartridge was more powerful than the .30 30. The .30 30 is commonly seen as usable on deer up to 150 to 200 yards. In Canada, the .30 30 has a long history of use on moose—one writer calling it "a standby for moose" in Canada's northern forests. In some circles, it continues to be used, yet modern opinions on its suitability for moose are mixed: Paul Robertson, a Canadian hunting firearms columnist, says, "Too many moose have been taken with the 30/30 to rule it out as good for this purpose as well." However, while the .30 30 is legal for hunting moose in Newfoundland, Canada, provincial authorities do not recommend its use. The cartridge, with flat or round nosed bullets and 20th century powder charges, does not meet minimum energy standards required for moose hunting in Finland, Norway, or Sweden. Modern propellants which produce more energy with less pressure may be used in ammunition to exceed legal requirements for those who wish to hunt across Scandinavia from rifle length barrels without fear of consequential arbitration. Thor Strimbold, a Canadian who has made more than 20 one shot kills on moose with a .30 30, advises most moose hunters to use more than minimal power if they can handle the recoil. It is generally agreed that large game can be struck by the average marksman at distances that exceed the capacity to bring them down cleanly. Therefore, depending upon precise implementation it is appropriate for a practical limitation with room for error in such tasks should be kept in mind accordingly for game such as elk and moose. Hunting technique and style, as well as law and culture, influence cartridge choices. Average recoil from a typical 150 grain load at in a rifle has been calculated to be felt at the shooter's shoulder. For point of reference, that falls roughly between that of a .410 and a 20 gauge shotgun. Ordinarily recoil feels similar to slightly greater than a .243 Winchester, and about half that of the .30 06 Springfield. For a period of time, the Model 94 in .30 30 was relatively inexpensive, which helped its popularity. Today, the cost of a .30 30 is matched by some entry level bolt action sporting rifles. The .30 30 remains popular, though, among some hunters who value a short, handy rifle used at ranges that will likely not exceed Mlllions of rifles have been produced in this caliber, with many passed on to a new generation of hunters. The practicality of hunting with an inherited rifle and cartridge, especially if the combination has been seen as effective at modest range, is an important factor in some circles. The widespread availability of .30 30 loads, which can cost less than some other calibers, is another factor. New rifles continue to be purchased and cartridge sales are strong. Because the majority of rifles chambered in .30 30 are lever action rifles with tubular magazines, most .30 30 cartridges are loaded with round nose or flat nose bullets for safety. This is to prevent a spitzer point bullet from setting off the primer of the cartridge ahead of it in the magazine during recoil, resulting in potentially catastrophic damage to both firearm and shooter. The Savage Model 99 was introduced in 1899 with a rotary magazine, in part, to avoid that issue. When used in single shot rifles or handguns, such as the Thompson Center Arms Contender or Encore series, it is common for shooters to hand load the cartridge with spire point bullets for improved ballistics. A notable exception to the "no pointed bullets" guideline for bullet selection in rifles with tubular magazines are the new flexible "memory elastomer" tipped LEVERevolution cartridges as produced by Hornady. The soft tips of these bullets easily deform under compression, preventing detonations while under recoil in the magazine, yet also return to their original pointed shape when that pressure is removed, thus allowing for a more efficient bullet shape than previously available to load safely in such rifles. The more aerodynamic shape results in a flatter bullet trajectory and greater retained velocity downrange, significantly increasing the effective range of rifles chambered for this cartridge. Depending upon the resources one has access to the ideal balance in terms of trajectory is typically found in 130 150 grain range for copper bullets, 135 165 grains for copper jacketed bullets, and 150 190 grains for cast or swagged lead bullets. Lighter bullets are excellent for medium game, though they tend to lose energy faster and be more susceptible to wind. Bullets on the heavier side may prove beneficial for specific rifles and circumstances. Flat pointed 170 grain copper jacketed bullets are the most popular trade off for heavier bullets, with minimal degradation to the handy "point and shoot" range, and cast bullets weighing around 180 grains may prove beneficial for retaining energy downrange with a similar trajectory. The heaviest bullets in commercially available ammunition weigh in at 190 grains, which cannot be achieved without reducing the powder charge, thus some power is necessarily traded for even greater consistency in penetration at short to medium range. Customized unconventional loads with bullets in excess of 190 or 200 grains are not unheard of, with the added weight being considered desirable for intentionally reduced charges and lower velocities that are found a good fit for a particular rifle. Even with heavy bullets, rifles can still produce favorable trajectories in comparison with the original 19th century configuration which tended to run 1900 to 2000 feet per second with a standard sized bullet. Similarly, extra light for caliber bullets may be utilized by the hand loader. 130 grain bullets may be among the lightest commercially available options if one has access, and a fairly popular choice for custom reduced recoil loads on medium game.

.30-30 калибрлі мылтықтар мен қол қарулар

.30-30 – рычагты механизмді мылтықтардың ең көп таралған патроны. Шеттері бүрілген (rimmed) конструкциясы әртүрлі бір рет ату механизміне өте ыңғайлы, сондықтан ол онда да жиі кездеседі. Шеттері бүрілген патрондар бұрандалы мылтықтарда қолданылады, бірақ бүгінде .30-30 патронымен жабдықталған бұрандалы мылтықтар сирек. Бір кезде Winchester компаниясы осы калибрде [30 WCF] 54-ші модельді бұрандалы ретранслятор шығарған, бірақ ол сәтсіздікке ұшырады, себебі бұрандалы мылтықты қалаушылар жақсырақ және қуаттырақ патрондарды пайдалануды жөн көрді. Дегенмен, осы калибрде .30 WCF патронының өте дәл екені дәлелденді. Сонымен қатар, шеттері бүрілген патрондар әдетте бұрандалы мылтықтардағы қорапша тәрізді дүңгіршектермен (box magazines) жақсы толықтырылмайды. .30-30 Winchester патронымен ұсынылатын бұрандалы мылтықтардың басқа мысалдары – Stevens Model 325, Savage Model 340, Springfield/Savage 840 және Remington 788. Металл силуэт ату спортында .30-30 қолданылған. Thompson Center Arms Contender пистолеті, ықшам конструкциясы мен бөлінетін (break action) механизмімен, .30-30 патроны үшін қолжетімді. Contender пистолетінің ұңғысынан .30-30 патроны шамамен 2000 фут/секунд (610 м/с) жылдамдықпен ұшып шығады, бірақ қысқа ұңғысының салдарынан кері соққысы мен тұмсықтан шығатын газдар күштірек болады. Ұзын ұңғыны пайдалану кері соққысын (салмағының артуына байланысты) және тұмсықтан шығатын газдарды айтарлықтай азайтады, сондай-ақ жылдамдықты арттырады, әсіресе фабрикалық оқ-дәрілер қолданылса. Magnum Research компаниясы .30-30 калибрлі бес ұңғылы BFR револьверін ұсынады. АҚШ-та кейбір аңшылар қол атысқа .30-30 патронын пайдаланады.

Басты жағдай ретінде

2023 жылы Remington .30-30 Winchester патронын негізгі қапшық ретінде пайдалана отырып, жаңа SAAMI мақұлдаған патронды ұсынды. Жаңа патрон, .360 Buckhammer немесе қысқаша .360 BHMR, .30-30 Winchester корпусынан жасалған, иығы жойылған және .358 калибрлі оқтарға ( .35 Remington патронында қолданылатын сияқты) сәйкес келтіру үшін мойны кеңейтілген. .360 Buckhammer, .30-30 Winchester-ден жоғары қысымда жұмыс істейді – .360 Buckhammer үшін 50,000 psi, ал .30-30 Winchester үшін 42,000 psi. .30-30 Winchester сондай-ақ 7.30 Waters, .25-35 Winchester және .219 Zipper патрондарының негізгі корпусы болып табылады.

Деривативтер картридждері

Зауыттық түрлерінен басқа, .25-35 Winchester (6.5×52mmR), .32 Winchester Special және одан да аз танымал .219 Zipper, .30-30 сонымен қатар жылдар бойы көптеген жаңадан жасалған патрондарды тудырды. Мысалы, 7-30 Waters, .30-30 гильзасын 7-30 Waters гильзасына дейін тарыту арқылы жасалған. 7-30 Waters ақырында жаңадан жасалған конструкциядан зауыттық патронға айналды, Винчестер мылтықтарды, ал Томпсон/Центр өздерінің Contender тапаншалары үшін стволдарды жасады. Басқа .30-30 негізіндегі жаңадан жасалған патрондар көбінесе тек Contender тапаншасында қолданылады. Ең белгілі мысалдардың бірі - .30 Herrett, .30-30 гильзасының сыйымдылығын жылдам жанатын ұнтақтармен тиімді зарядтау үшін артқа тарытылған. .30 Herrett, .30-30 гильзасынан гөрі аз ұнтақпен жоғары жылдамдыққа ие. Басқа мысалдар - .357 Herrett, .30 Herrett-ке қарағанда ауыр оқтарды және ірі аңды қолдануға арналған, және 7 мм International Rimmed, танымал металл силуэт патроны. Bullberry, Contender стволдарын жасаушы, 6 мм, .25 калибрлі және 6.5 мм диаметрлі .30-30 жаңадан жасалған патрондарын ұсынады. Сонымен қатар, П.О. Акли .30-30 Ackley Improved патронын жасау үшін осы патронды негіз ретінде пайдаланды.