Кіріспе
Берна Беттельхайм немесе Бернард Жан Беттельхайм; 1811, Поцсони, Венгрия – 9 ақпан 1870, Брукфилд, Миссури, АҚШ) – Окинаваға христиан дінін таратуға келген венгр миссионері, ондағы алғашқы протестант миссионері.
Өмірбаян
Беттельгейм 1811 жылы Венгрия Корольдігінің Пресбург (Позсони) қаласында (қазіргі Братислава, Словакия) танымал венгр еврей отбасында дүниеге келді. Ол өте ерте жасынан раввин болу мақсатымен білім алды. Өзін венгр санады. Он жасқа келгенде мажар тілінен өзге француз, неміс және иврит тілдерінде оқи, жаза білген. Бірақ, өмірбаянына сене тұрсақ, 12 жасында мұғалім болу үшін үйден шығып, бес түрлі мектепте оқуын жалғастырды. Беттельгейм 1836 жылы Италияның Падуа қаласындағы мектептің бірінде медицина мамандығын бітіріп, содан кейінгі үш жылдың ішінде кемінде 47 «ғылыми диссертация» жазған. Осы жылдары ол көп саяхаттап, Италияның бірнеше қалаларында, египеттік әскери кемеде және Магнезия деген түрік қаласында дәрігер болып жұмыс істеді. 1840 жылы сол жерде христиан дінін зерттеуге кірісті. Христиан дініне ауысып, көп ұзамай Смирнада крещение рәсімінен өтті. Осман империясында болған кезінде жергілікті раввиндермен діни пікір таластар жүргізіп, француз тілінде осы мәселе бойынша памфлеттер жариялады. Константинопольде жалақы дауы мен қызметтен кетуінен кейін Беттельгейм Лондонға келді, онда Жерорта теңізі айманындағы еврей қауымдарына уағыз айтуға Англия шіркеуінен рұқсат алуды үміттенеді. Осы кезеңде ол Қиыр Шығыстағы басқа да белгілі миссионерлермен, атап айтқанда доктор Питер Паркер, Карл Гюцлафф және Африка миссионері Дэвид Ливингстонмен байланыс орнатты. Бірнеше ай Англия шіркеуімен келіспеушіліктер туды, олар оның еуропалық дипломдарын мойындаудан бас тартып, Оксфордта немесе Кембриджде оқуды талап етті және жақында ғана яһуди дінінен ауысқан адамға күдікпен қарады. Беттельгейм бұл ізденісінен бас тарды, бірақ Лондонда қалды. Кейінірек ол британдық азаматтыққа қол жеткізіп, танымал жіп өндірушінің қызына үйленді және 1844 жылы оның тұңғыш баласы дүниеге келді, оған Виктория Роуз деп ат қойды. Әртүрлі христиан ұйымдарымен, соның ішінде Лондондық яһудилер арасында христиандықты тарату қоғамымен (қазіргі кезде Шіркеудің яһуди халқы арасындағы қызметі немесе CMJ деп аталатын яһуди христиан миссионерлік қоғамы) келіспеушіліктерден кейін, ол Нахаға Loochoo Naval Mission-мен медициналық миссионер ретінде тағайындалды. 1845 жылдың 9 қыркүйегінде Портсмуттен шыққан Беттельгеймдер келесі жылдың қаңтар айында Гонконгқа жетті; олардың екінші баласы Бернард Джеймс Гутцлафф Беттельгейм жол жүрісінде, теңізде дүниеге келді. Гонконгта бірнеше ай қытай тілін оқып, британдық миссионерлік қоғамдарымен араласқаннан кейін Беттельгейм 1846 жылдың сәуір айында отбасымен Окинаваға аттанды.
Окинавада
Беттельхейм 1846 жылдың 30 сәуірінде Гонконгтан Окинаваға әйелі Элизабет М. Беттельхейм, 1844 жылы туған сәби қызы Виктория Роуз, 1845 жылдың қарашасында туған сәби ұлы Бернард Джеймс, «Мисс Джейн» – тәрбиеші және мектеп мұғалімі, сондай-ақ кантон тіліндегі аудармашы Лю Ю Канмен бірге британдық «Старлинг» кемесімен келді. Кемені Нахада жергілікті порт басшысы қарсы алды, ол миссионердің кемеден түсуіне қарсылық білдірді; «Старлингтің» капитаны оған қарсы шықпады және Беттельхеймдерді кемеде ұстап қалуға тырысты. Бірақ доктор Беттельхеймнің ойлары басқаша еді. Ол экипаждың бірнеше мүшесін паралап, өз мүліктерін Окинава кемелеріне тасымалдауға көмектесті, ал дәрігер бірнеше Окинавалық портовый жұмысшыларын палубаға шақырып, оларды ішімдікпен қонақ етті. Маскүнем болған Окинавалықтар Беттельхеймдерді және олардың мүліктерін жағаға алып шығуға көндірілді. Олар келгенде қараңғы түскен еді, кері қайтуға кеш болды. Жергілікті билік қызметкерлері отбасыға түнде Гококу-дзи ғибадатханасында пана берді, ал онда тұратын дін қызметкерлері әйелдердің жеке өміріне құрмет көрсету үшін кетіп қалды. Келесі күні таңертең Беттельхеймдер ғибадатханадан кетпеді. Олар Гококу-дзиде жеті жыл бойы тұрды. Беттельхейм ғибадатхананың заңды тұрғындары мен ғибадат ететін адамдарды әйелін көруге тырысады деп айыптап, бір жағынан, қашықтықта ұстады. Ол «мәзһабқа табынудың жалған мүсіндері» деп санаған көптеген заттарды лақтырып тастады және жергілікті биліктің қалауына қарсы ғибадатхананы басып алуды христиандық діннің осы жалған елге қарсы шағын жеңісі деп санады. Окинавада Беттельхейм отбасы 1848 жылдың 8 желтоқсанында екінші қызын дүниеге әкелді. Ол Люси Фанни Лоочоо деп аталды және Окинавада туған алғашқы еуропалық болып ерекшеленді. Беттельхеймнің аудармашысы Лю Ю Кан 1849 жылдың наурыз айында Окинавадан отбасымен қақтығыстан кейін шығып, Беттельхеймнің мүдделеріне қарсы Окинава билігімен жұмыс істей бастады. Беттельхейм жергілікті билік өкілдеріне ағылшын, география, астрономия сияқты түрлі пәндерді үйретуді және жергілікті тұрғындарға медициналық қызмет көрсетуді ұсынды, бірақ оны қабылдамады; алайда оған қытай тілін үйрену үшін ұстаз дайындалды. Окинава билігіне деген көзқарасы мен әрекеттері әдепсіз және ысырапшыл деп сипатталды, ал аралға келген бір шетелдік қонақ Беттельхейм мен билік «жасырын емес жаулық күйінде өмір сүріп жатқанын» атап өтті. Жергілікті тұрғындарға шетелдіктерге сатуға тыйым салынды, ал саудагерлер Беттельхеймдер жақындағанда, шетелдіктермен жұмыс істеген деп айыпталудан қорқып, өздерінің сатылымын жиі тастап кетеді; Беттельхеймдер тек қалаған нәрселерін алып, өздері қалағанша ақша қалдырды. Сондай-ақ, дәрігер уағыздау үшін жеке адамдардың үйлеріне кіруді әдетке айналдырды. Ол қоғамдық жиналыстарды бұзып, метсуке (магистраттар) тәркілеген кітапшаларды таратты және Шури қамалының қақпасының сыртында қатты уағыз айтты. Бірде оны жеке үйден қуып шыққан соң, бірнеше күзетші ұрып-соғып, таспен атқылады. Көп ұзамай, Гококу-дзидің жанында күзет посты құрылды, және күзетшілер доктор Беттельхеймді Наха, Шури және айналадағы ауылдарды аралап жүргенде ертіп жүруге тағайындалды. Көп ұзамай ол Япониядағы Рюкю корольдігінің азаматы болған Сацума доменінің иелерінің, сондай-ақ Фукиендегі қытай билігінің назарын аударды. Олар бұл мәселені Кантон мен Гонконгтағы британдық шенеуніктермен талқылады. Дәрігердің ұятқа қалдыратын қызметі оның демеушілері мен Лондондағы байланысты ұйымдардан біраз уақыт жасырынды. Окинавада болған кезінде Беттельхейм күнделікті күннамаларын құлшыныспен сақтап, өзінің британдық демеушілерімен байланыста болып, көптеген хаттар жазды. Ол Окинава тілінде сөйлейтінін, Киелі жазбалардың Окинава тіліне (кана жазуымен) аударылуын жазғанын және қарапайым Окинавалықтарды теологиялық пікірталасқа тарқатқанын мәлімдеді, бірақ тарихшы Джордж Х. Керр күмән білдірді; бұл мәлімдемелер Беттельхейм тарапынан үлкен ашаршылықтар, қате түсініктер немесе таза ойдан шығарылған. Ол Окинавада көптеген кедергілерге тап болды және бұл қиындықтардың көпшілігін Рюкю үкіметінде айыптап, оларды өзіне қарсы құрған деп айыптады немесе оларды Құдай сынаған немесе Ібіліс бұзған деп қарады. Ол өзін кез келген батыстан келгендерге аудармашы деп санап, осындай кемені көргенде жағаға жүгіріп келеді. Сондай-ақ, ол Рюкю үкіметінен жаңа келген шетелдіктермен бірге доктор Беттельхеймді алып кетуді сұрап, петицияларды аударуға жиі шақырылды; ол осы петицияларды адал және ұятсыз аударғанын және тапсырғанын айтады. 1849 жылға қарай Беттельхеймнің қызметі Лондондағы жоғарғы кабинет деңгейлерінің назарына ілікті. Бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктердің Беттельхеймге деген жеке жағымсыз көзқарасына қарамастан, Наханы бейтарап сауда алаңы ретінде пайдалануға және Жапонияға қысым көрсету үшін операциялық база ретінде пайдалануға мүмкіндік туды. Беттельхеймді осы мақсаттарға орталықтауға күш салынды, бірақ Рюкю үкіметі сауда жасаудан бас тартты, олардың заңдарына (Жапонияның кайкин саясатының бөлігі ретінде оларға таңылған) және саудаға артық тауарларының болмауына сілтеме жасады; сонымен қатар, британдық билік Беттельхеймнің ешқандай нақты білімі жоқ екенін, корольдіктің жұмыс істеуін немесе оның сауда саясатын білмейтінін, сондай-ақ миссионер ретінде ешқандай маңызды жетістікке жетпегенін білді. Беттельхеймге қатысты жалғыз қауіп – ол өзіне келтіретін қауіп екені шешілді, бірақ соңында Виктория патшайымының үкіметі оны ара-тұра тексеру үшін кемелерді жіберуге шешім қабылдады. Осы сапарлар мен басқа факторларға жауап ретінде Рюкю билігі Беттельхейм мен Гококу-дзиге қатысты бақылауды күшейтті және оның Рюкю үкіметімен немесе қарапайым халықпен байланысын күрт азайтты. 1854 жылы коммодор Мэтью Перри Жапонияға келгенде Беттельхейм онымен кездесу үшін кемесіне өтті. Бұрынғыдай, тіл мен мәдениетті түсіну арқасында Беттельхейм Рюкю позициясын американдықтарға ұсынуға ең білікті деп өзін көрсетті. Беттельхейм Перри миссиясының әртүрлі мүшелерімен, әсіресе қытай тіліндегі аудармашы С. Уэллс Уильямспен және Рюкю үкіметімен американдықтарға көмектесу әрекеттерінде келіспеді; бірде ол американдықтардың бір тобына Томаридегі мектепке бұзып кіруге көмектесті, оны американдықтар үшін тұруға арналған жерге айналдыруға ниеттенді; бірақ олардың бәрі жергілікті билік тарапынан бас тартты және мектептен қуылды. Алайда ол Перриге өте құрметпен қарады және оған көмектесуге тырысты. Жергілікті үкімет тарапынан ұнатпаса да, Перри АҚШ мүдделерін қорғау үшін Беттельхеймді пайдалануға бейілді болды. Беттельхейм Перриге кеңесші, өкіл және коммерциялық агент ретінде көмектесті.
Жапониядан кейін
Окинава үкіметінің үлкен қызығушылығына орай, Беттельхейм ханым және балалары 1854 жылдың ақпан айында Шанхайға бағытталған USS Supply кемесімен аралдан кетіп қалды; Бернард 1854 жылдың шілдесінде олардың ізінен келді, ал коммодор Перри Рюкюлықтардың доктор Беттельхеймді алып кету туралы өтінішіне ақыры көнді. Беттельхейм Англияға қайтуды жоспарлаған, бірақ соңында Нью-Йоркте қалды. Бірнеше жылдан кейін ол отбасын Иллинойс штатындағы фермаға көшірді. 1863 жылдың тамызынан желтоқсан айына дейін ол 106-шы полк, Иллинойс ерікті жаяу әскерінде хирург қызметін атқарды. Америка Азамат соғысынан кейін ол Оделл қаласына (Иллинойс штаты) көшіп, дәріхана ашып, кейде Окинава және Жапония туралы лекциялар оқыды. Кейін Беттельхеймдер Брукфилдке (Миссури штаты) көшті. Беттельхейм 9 ақпан 1870 жылы 59 жасында қайтыс болды және Брукфилдте әйелімен бірге жерленді. 1926 жылдың мамыр айында Окинавадағы бұрынғы тұрғынжайының аумағында, Гококу-джиде Беттельхеймді құрметтеу үшін ескерткіш ашылды.