Кіріспе
1577–1588 жылдар аралығында Кёльн архиепископы Гебхард Трюхесс фон Вальдбург (10 қараша 1547 – 31 мамыр 1601) – 1577–1588 жылдар аралығында Кёльн архиепископы және сайлаушысы. Діни мансабында жол ашқаннан кейін, Кёльн кафедральдық бөлімінде Эрнст Бавариядан тартысқа түсіп, жеңіске жетті. Сайланғаннан кейін ол Геррешайм аббаттығының протестант канонистесі Агнес фон Мансфелд-Айслебенге ғашық болып, кейіннен үйленді. Оның кальвинизмге өтуі және сайлаушылықта діни теңдік жариялауы Кёльн соғысын тудырды. 19 желтоқсан 1582 жылы оның атынан жарияланған жарлық Кёльн сайлауында католиктер мен кальвинистерге тең құқық берді, бұл Рим католик шіркеуі мен Киелі Рим империясында үлкен дау тудырды. 1583 жылғы ақпанда үйленгеннен кейін ол сайлаушылықты династиялық дәрежеге көтеруге тырысты. Келесі алты жыл бойы оның жақтастары, Рим католиктері басымдықты соборлық бөлімдерімен сайлаушылық және архиепископтыққа ие болу құқығы үшін, со-аталған Кёльн соғысы немесе Сенешаль соғысында күресті. Қатал шайқастардан және сайлаушылықтағы ауылдардың, қалалардың және аббаттардың тонауынан кейін Гебхард өз талабынан бас тартып, Страсбургке көшті. Ол 1601 жылы онда қайтыс болып, соборға жерленді. Гебхардтың дінге өтуі мен үйленуі 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шартында орнатылған шіркеулік резервация принципінің алғашқы маңызды сынағы болды. Оның сайлаушылықты жоғалтуы Солтүстік Германиядағы католик контрреформациясын күшейтті, иезуиттерге Кёльнде бекініс орнатуға мүмкіндік берді және Виттельсбах әулетінің императорлық саясаттағы ықпалын кеңейтті.
the Archbishop of Cologne
Gebhard Truchsess von Waldburg (10 November 1547 – 31 May 1601) was the archbishop elector of Cologne from 1577 to 1588. After pursuing an ecclesiastical career, he won a close election in the cathedral chapter of Cologne over Ernst of Bavaria. After his election, he fell in love with and later married Agnes von Mansfeld Eisleben, a Protestant canoness at the Abbey of Gerresheim. His conversion to Calvinism and announcement of religious parity in the electorate triggered the Cologne War. On 19 December 1582, a proclamation in his name established parity for Catholics and Calvinists in the Electorate of Cologne, causing a scandal in the Roman Catholic Church and the Holy Roman Empire, and after his marriage in February 1583, he sought to convert the electorate into a dynastic dignity. For the next six years, his supporters fought those of the Roman Catholic dominated cathedral chapter for the right to hold the electorship and the archdiocese in the so called Cologne War or Seneschal War. After brutal fighting, and the plundering of villages, cities, and abbeys throughout the electorate, Gebhard surrendered his claim and retired to Strasbourg. He died there in 1601 and was buried in the Cathedral. Gebhard's conversion and marriage was the first major test of the principle of ecclesiastical reservation established in the Peace of Augsburg, 1555. His loss of the electorate strengthened the Catholic counter reformation in the northern German states, gave the Jesuits a stronghold in Cologne, and expanded the Wittelsbach family influence in imperial politics.
Отбасы және ерте мансап
Гебхард Фюрстенбургтің Хелигенберг бекінісінде, Вильгельмнің екінші ұлы, кіші деп аталды (6 наурыз 1518 – 17 қаңтар 1566), Вальдбургтың фрейхеррі және сенашалы, сондай-ақ император кеңесшісі, және оның әйелі Иоганна Фюрстенберг (1529–1589). Оның отбасы ежелгі шваб әулеті болды және ол әулеттің Якобин тармағынан шыққан: Якоб I Трухсесс фон Вальдбург, сондай-ақ «Алтын шашты рыцарь» (сары шашы үшін) деп белгілі. Отбасы Кемптен аббаттығымен және қазіргі оңтүстік-батыс Бавариядағы түрлі Габсбург иеліктерімен шектесетін кең аумақтарға ие болды. 1429 және 1463 жылдары Иоганн II-нің үш аман қалған ұлы – Якоб, Эверхард және Георг, сондай-ақ олардың аман қалған қарындасы Урсула отбасылық мүлікті қорғау үшін мұрагерлік шартын жасады. Олар болашақта мүлікті бірлесіп иеленуге келісті; қыздардың мұрасы 4000 гульденнен аспауы керек еді. Олар бір-біріне мүлікті сату кезінде алғашқы бас тарту құқығын кепілдік берді. Оның інісі Отто (1514–73) Аугсбургтың епископы, кейін кардинал болды және Аугсбургте Дилинген университетін құрды. Оның кіші інісі Карл (1548–1593) әскери мансапқа дайындалды; екінші кіші інісі Фердинанд 1585 жылы Гертогенбос қамалында қаза тапты. Кіші ұл болғандықтан, Гебхард ерте жасынан діни мансапқа дайындалды. Ол жан-жақты гуманистік білім алып, латын, итальян, француз және неміс тілдерін қоса алғанда, бірнеше тіл үйренді, сондай-ақ тарих және теологияны оқыды. Дилинген, Ингольштадт, Перуджа, Лувен және басқа да университеттерде оқығаннан кейін ол 1560 жылы Аугсбургте діни қызметін бастады, собор шіркеуінде пребендари болып қызмет етті. Аугсбургтағы өмірі кейбір дау-дамалға себеп болды; аға епископ Отто Бавария герцогынан Гебхардтың мінез-құлқына наразылық білдіруін сұрады, бұл оның мінез-құлқының жақсаруына әкелді. 1561 жылы ол Кельн соборында диякон болды (1561–77), Кельндегі Кирдің каноны (1562–67), Страсбургтегі каноны (1567), Эльвангендегі (1567–83) және Вюрцбургтегі (1569–70) каноны болды. 1571 жылы ол Страсбург соборының дияконы болды. 1576 жылы Папаның тағайындауымен ол Аугсбург соборының провосты болды. Ол осы лауазымдардың барлығынан жалақы алды. 1577 жылғы желтоқсанда ол бавариялық Эрнстпен, биліктегі герцогтың кіші інісімен бәсекелесіп, Кельн архиепископы сайлауында жеңіске жетті. Ол сайлауда екі дауыспен жеңді. Бұл одан талап етілмесе де, Гебхард дін қызметкеріне тоғысуға келісті, бұл оның алдағысы істемеген еді. Оның қызметінің алғашқы жылдары салыстырмалы түрде оқиғасыз болды. Гебхард өзінің алдыңғысы Салентиннің жұмыстарын жалғастырды, негізінен Вестфалиядағы Арнсберг қамалын қайта құруда.
Архиепископ соғысқа аттанды
Гебхард ең алдымен реформациялық ілімдерге бет бұрғаны және Геррешайм канониссасы, әдемі Агнес фон Мансфельд-Айслебенге үйленгені үшін танымал. Агнеспен екі жыл бірге тұрғаннан кейін, ол, мүмкін, оның бауырларының ықпалымен, оған үйленуге шешім қабылдады, сонымен бірге өзінің лауазымынан бас тартуды да көздеген болуы мүмкін. Дегенмен, басқа кеңестер басым болды. Протестанттық қолдаушылар, соның ішінде собордағылардың бір бөлігі ынталандырып, ол сайлаушылықты сақтайтынын мәлімдеді және 1582 жылдың желтоқсанында реформациялық сенімге және Кальвинизмнің Католицизммен теңдігіне көшкенін ресми түрде жариялады. Агнеспен неке 1583 жылдың 4 ақпанында болды, содан кейін Гебхард лауазымын сақтап қалды. Бұл оқиға Киелі Рим империясында қыжырлы дау тудырды. Аугсбург діни бейбіт шартындағы шіркеулік резерв туралы ереже оның жақтастары бір жағынан, қарсыластары екінші жағынан түсіндірді; біріншілері ол лауазымын сақтай алады деп ойлады, екіншілері отставкаға кетуін талап етті. Бұрынғы сайлаушы және архиепископ Герман фон Вид де протестантизмге көшкен, бірақ лауазымынан кеткен; Гебхардтың алдыңғысы Салентин фон Изенбург-Грензау үйленгеннен кейін, әулетін жалғастыру үшін лауазымынан кеткен. Гебхард өзінің алдыңғыларынан өзгеше, Кальвинизм рухында реформацияны собордан жариялап, Кельннің католик басшылығын ашуландырып, соборлық бөлімді бөліп тастады. Ол евангелистік сенімді католик сенімімен теңестірді. Сонымен қатар, Гебхард Мартин Лютердің емес, Иоанн Кальвиннің ілімдерін ұстанды, бұл 1555 жылғы Аугсбург келісімдерінде бекітілмеген діни көзқарас еді. Оқиғаны болжап білген Гебхард әскер жинап, қол астындағыларын протестантизмге көшіру шараларын қолданды. 1583 жылдың сәуір айында ол Папа Григорий XIII-тен айырылды; 1577 жылғы сәтсіз кандидат Эрнест, сондай-ақ Льеж, Фрейзинг және Хильдесхайм епископы жаңа сайлаушы болып сайланды. Бастапқыда Гебхардты Адольф фон Нойенар және оның көптеген әскерлерін басқарған өзінің бауыры Карл қолдады. Ол Германияның бірнеше лютеран әмірлерінен, әсіресе Саксония сайлаушысы Август I-ден көмек сұрады, бірақ олар Гебхардтың ісіне ықылас көрсетпеді; оның кальвинистермен байланысы оларға ұнамады. Генрих Наваррский, кейіннен Францияның Генрих IV-і, Гебхардқа көмектесу үшін коалиция құруға тырысты, бірақ ол алған жалғыз көмек 1583 жылдың көктемінде Гебхардтың әскерлеріне басшылық еткен Джон Казимирден келді. Сол жазда, әскерлерді Рейн бойымен нәтижесіз серуендеткеннен кейін, ол әскерін таратып, он жасар інісі, жаңа Пфальц сайлаушысы Фридрих IV үшін Рейн Пфальцын басқаруға кірісті. Эрнестке бұрынғы сайлаушы, қазіргі Салентин IX фон Изенбург-Грензау, Саксен-Лауенбург герцогы Фридрих және, ең бастысы, Папа жалдаған бірнеше мың испан әскері қолдау көрсетті. Соборлық бөлімнің, жеті императорлық сайлаушының, императордың және Папаның өкілдері келіссөз үстелінде, алдымен Франкфурт-на-Майнда, содан кейін Вестфалиядағы Мюльхаузенде келіспеушіліктерді шешуге тырысқанда, екі тараптың әскерлері сайлаушылықтың оңтүстік бөлігінде, Оберштіфт деп аталатын жерде, аббаттықтар мен монастырларды тонап, ауылдар мен шағын қалаларды өртеп, егістіктерді, көпірлерді және жолдарды қиратты. Ешбір жауынгер өз әскерін нақты шайқасқа жіберуге дайын болған жоқ; күш көрсету арқылы шаруаларды қорқыту, қабырғалы қалаларды және шағын қалаларды қоршау және базарлардағы сауданы және азық-түлік сатуды шектеу әлдеқайда тиімді және қауіпсіз болды. Наурыздың соңында Салентин, Фридрих және бірнеше мың испан әскері Гебхардты Бонннан, содан кейін Бад-Годесбергтен қуды; ол әйесімен бірге сайлаушылықтың феодалы Вест-Реклингхаузенге паналады. Ол жерде ол Агнеспен бірге әскерлерінің иконаны қорлауын ынталандырып, Герман фон Хацфельдті, Бальве сенашарын қоса алғанда, көптеген бұрынғы қолдаушыларын ашуландырды. Қарсылас архиепископтың бауыры Фердинанд Гебхард пен Агнесті Нидерландыға қуды; олар шамамен 1000 атты әскермен және жаяу әскермен қашып құтылды. Бастапқыда олар Делфт қаласында Үнсіз Вильгельмге паналады. Нидерландыда тұрып, олар Англия королевасы Елизавета I-нің елшісі Роберт Дадлимен, Лестердің 1-ші графымен танысты және оның ісіне қолдау алу үшін Елизаветаның сарайымен ұзақ келіссөздер жүргізді; бұл күш-жігерлер ағылшын королевасынан немесе басқа жақтан соғысты жаңарту үшін көмек алуға мүмкіндік бермеді. 1588 жылға қарай Гебхардтың буындық ауруы (Gelenkenschmerz) оның атқа мінуіне кедерілді; Кельннің ылғалды және суық климаты оның жағдайын нашарлатты, сондықтан ол сайлаушылыққа қатысу құқығын Адольф фон Нойенар мен Мартин Шенкке тапсырды, олар оның өліміне дейін оны қудалады. 1588 жылдың жазында Гебхард Страсбургте тұруын орнатты, онда ол 1574 жылдан бері собор диканы қызметін атқарған және Кельндегі лауазымымен бірге сақтап келген.
Мәсіхшілікті қабылдап, некеге тұрудың салдары
Гебхардтың дінге өтуі мен үйленуі өмір мен мүлік тұрғысынан ерекше қымбатқа түсті, ал тарихшылар оның нақты құнын анықтамады, бірақ 19 ғасыр тарихшылары оны асығыс әрекет еткені үшін сынады. Дегенмен, оның іс-қимылдарының Германияның солтүстік аймақтарындағы протестантизм мен католицизмге тигізген әсері одан да зор құнға баруы мүмкін. 1589 жылға дейін шайқас жалғасса да, 1588 жылдың басында Эрнст сайлаушылықтың көп бөлігін бақылауға алды. Гебхардтың жеңілісі Солтүстік Германиядағы протестантизм үшін ауыр соққы болды және Реформация тарихындағы шешуші кезеңді білдірді. Бавариялық иезуиттер халықты қайтадан католицизмге қайтару үшін сайлау аумақтарына барды, бұл процесте зорлық-зомбылық пен мәжбүрлеу кеңінен таралды. Гебхард сонымен қатар Рейн аймағына испандықтардың басып кіруіне есік ашты; көтерілісші голландтарға теңіз арқылы жеткісіп беруге мүмкіндік таппаған испан әскери қолбасшылары голланд провинцияларына құрлық жолы іздеді және Эрнстке әскерлік көмек көрсету арқылы Рейн өзені бойында маңызды плацдармдар құрды. Соңында, Кельн соғысы Германияның діни мәселесінің «халықаралық деңгейге көтерілуінің» бастамасы болды, ол 1650 жылға дейін, Отыз жылдық соғыстың салдарынан шешілмеді.
Кейінгі жылдар
1589 жылы Гебхард әйелімен Страсбургке көшіп барды, онда ол 1574 жылдан бері собордағы капитул бөлімінде пребендарлық лауазымын атқарды және Кельндегі лауазымымен қатар алып жүрді. Оның келгеніне дейін капитулда үш айырылған канонның, Кельн дау-дамасынан қашқандардың, реформаланған нанымды қабылдағаннан кейін де лауазымдарын сақтап қалуға тырысқандарынан туындаған мәселелер болған. Ол қалада зор қолдауға ие болған бұл топқа қосылды және 1592 жылы епископ сайлауына қатысты. Қарсылықтарға қарамастан, ол 1601 жылы қайтыс болғанға дейін лауазымын сақтап қалды. 1583 жылы үйленгеннен кейін Гебхард өсиетін жазып, мүлкін ағасы Карлға, ал Агнеске өмір бойына зейнетақы тағайындады және Карлға оның қауіпсіздігі мен қорғауын тапсырды. Карл 1593 жылдың 18 маусымында қайтыс болып, Страсбург соборында жерленгенде, Гебхард Агнесті Вюртемберг герцогының қамқорлығына және қорғауына беру туралы қосымша өсиет жазды. Ол соңғы жылдарын аурумен және мүгедектікпен өткізіп, 1601 жылдың 31 мамырында қайтыс болды.
Тарихи бағалаулар
Тарихшылар Гебхардқа көңіл бөлген жоқ. Кембридждің «Қазіргі заман тарихында» Э. А. Бенианс оны ең жомарт бағалаған: «Өзінің жеке басында аса маңызды емес болған аз адам әлемде осыдан да зор қозғалыс тудырған». Уолтер Гёц оны одан да аз сүйкімділікпен сипаттады: ол «ешқандай ұлы идеямен жетектелмеді, сонымен қатар, белсенді қызметі арқылы ешқандай биік мақсатқа жетуге лайық болған жоқ» және «тереңдігі мен табандылығы жетіспеді». Гёц Эрнстке де аса мейірімділік танытпады: Эрнст Гебхардтан басым болған жоқ; сайлаушылар құрамына кірген жеңісі оның жеке ұмтылысының емес, бауырларының және Курияның (папалықтың) ықпалының нәтижесі болды; Эрнст, түп тамырынан, барлық кемелерді көтерген Контрреформация толқынымен бірге жылға берді.