Кіріспе

Уэльс принсінің инвеститурасының даулары11-12 ғасырлардағы зайырлы билеушілер мен папалық арасындағы дауларИнвеститура даулары немесе Инвеститура айтысы (Investiturstreit) – ортағасырлық Еуропада шіркеу мен мемлекет арасындағы епископтарды (инвеститура) және монастырлардың абаттарын, тіпті папаның өзін таңдау және қызметке тағайындау құқығы үшін болған қақтығыс. 11- және 12-ғасырлардағы бірнеше папалар Киелі Рим императорының және басқа еуропалық монархиялардың билігін әлсіретті, ал бұл дауға шамамен 50 жылға созылған қақтығыс себеп болды. Бұл қақтығыс 1076 жылы папа Григорий VII мен Генрих IV (кейін король, содан кейін Киелі Рим императоры) арасындағы билік күресінен басталды. 1122 жылы папа Калликст II мен император Генрих V Вормс конкордаты туралы келісімге келді, осымен қақтығыс аяқталды. Келісім бойынша епископтар «найзамен» билік жүргізетін монархқа адалдық ант беруі керек еді, бірақ таңдау құқығы шіркеуге қалды. Бұл шіркеудің епископтарға қасиетті билік беру құқығын бекітті, ол сақина мен таяқ арқылы бейнеленді. Германияда (бірақ Италия мен Бургундияда емес) император шіркеу өкілдерінің абаттар мен епископтарды сайлауына төрағалық ету және дауларды шешу құқығын сақтап қалды. Киелі Рим императорлары папаны таңдау құқығынан бас тартты. Осыдан кейін 1103-1107 жылдары папа Паскаль II мен Англия королі Генрих I арасында қысқа, бірақ маңызды инвеституралық күрес болды. Осы қақтығыстың алдыңғы шешімі – Лондон конкордаты Вормс конкордатына өте ұқсас болды.

Өмірбаян

Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін, инвиститураны билеуші дворяндар жүзеге асырды (бұл жай инвиститура деп аталды), теориялық тұрғыдан бұл шіркеутің міндеті болғанына қарамастан. Көптеген епископтар мен аббаттар өзі билеуші дворяндардың құрамына кірді. Еуропалық дворяндықтың көпшілігі тұңғын ұлға мүліктік құқықтарды беруді қабылдағандықтан және дворяндық атақтарын ең үлкен тірі қалған ер баласына қалдырғандықтан, артық еркек балалар шіркеу иерархиясының жоғарғы деңгейлерінде мансап іздеуге жиі тырысты. Бұл әсіресе отбасы өз иелігінде шіркеу немесе аббатхана құрған жағдайда жиі кездесетін. Епископ немесе аббат лауазымымен байланысты мол байлық пен жер болғандықтан, шіркеу лауазымдарын сату – «симония» деп аталатын практика – дворяндардың басшылары үшін маңызды табыс көзіне айналды, олар өздері жерді иеленді және қайырымдылықпен шіркеулер салуға рұхсат берді. Императорлар өздерінің әкімшілік істерінде епископтарға көп сенді, себебі олар отбасылық мүдделері бар мұрагерлік немесе жартылай мұрагерлік дворяндар емес еді. Олар өз билігін патшалардың құдайдан берілген құқығы туралы теориямен негіздеді. 1059 жылға дейінгі папа сайлауларының көпшілігіне Еуропалық державалар саяси және әскери тұрғысынан ықпал етті, көбінесе патша немесе император шіркеу сайлаушыларымен бекітілген таңдауды жариялады. Отон әулетінің Киелі Рим императорлары папаны тағайындау құқығы өздеріне тиесілі болуы керек деп сенді. Осы әулеттің алғашқы өкілі Оттон Ұлы (936–72) билікке келгеннен бері епископтар империяның князьдары болды, көптеген жеңілдіктерге ие болды және императорлық аумақтың үлкен бөлігінде феодалдық билеушілерге айналды. Осы үлкен экономикалық және әскери күштерді бақылауда ұстау император үшін өте маңызды мәселе болды, себебі ол императорлық билікке әсер ететін. Билеуші немесе дворян үшін адал болып қалатын адамды тағайындау (немесе лауазымын сату) маңызды болды. Симониямен байланысты мәселелер Папа Бенедикт IX-тің 1045 жылы папалық тақты сатқандығы туралы айыптамаларға байланысты айқын болды. 1046 жылдан 1056 жылға дейін Киелі Рим императоры болған Генрих III папалық шизмді шешті және бірнеше папаны тағайындады, бұл таңдау процесінде сәтті үстемдік еткен соңғы император болды. 1056 жылы алты жасар Генрих IV немістердің патшасы болды.

Папа Николай II

Бенедикт X Тюскулум графының ықпалымен, сайлаушыларға пара бергендіктен сайланды. 1058 жылы Сиенада наразы кардиналдар Папа Николай II сайлады. Николай II Бенедикт X-ке қарсы соғыс жүргізіп, Ватиканды қайта бақылауға алды. Николай II 1059 жылы Пасха күні Латеранда синод өткізді. Нәтижелер "In nomine Domini" деген папалық буллада жазылды. Бұл булла ақсүйектердің басшыларының папа сайлауына қатыспайтынын (бірақ Киелі Рим императоры таңдауды бекіте алатынын) және сайлаушылардың Римде жиналған кардиналдар болатынын (кейін Кардиналдар колледжі болып дамиды) жариялады. Сондай-ақ, булла діни емес адамдардың лауазымға тағайындалуына тыйым салды. Жауап ретінде, Германиядағы барлық епископтар (императорды қолдаған) 1061 жылы жиналып, Николай II-нің барлық қаулыларын күштен шығарды. Дегенмен, Папа Александр II мен Папа Григорий VII сайлаулары императордың араласуынсыз, шіркеу ережелеріне сәйкес өтті.

Генрих IV және папа Григорий VII

1075 жылы папа Григорий VII өзінің Грегориандық реформаларының қағидаларын баяндаған «Dictatus papae» атты құжат жазды, бірақ ол сол кезде жарияланбады. Бір тармағында папаның императорды қызметтен шеттетуге толық құқығы бар екені айтылды. Онда Рим шіркеуінің тек Құдай тарапынан құрылғаны, папалық билік (папа Геласийдің авторитеті) жалғыз әмбебап билік екені жарияланды. Атап айтқанда, сол жылдың 24-28 ақпаны аралығында Латеран сарайында өткен кеңесте папаның ғана дін қызметкерлерін тағайындауға, қызметтен шеттетуге немесе оларды бір шіркеуден екіншісіне ауыстыруға құқығы бар екені шешілді. Осы кезде Генрих IV енді бала емес еді және ол өз епископтарын өзі тағайындауын жалғастырды. Папа Генрихтің ниетіне күдікпен қарады және оның шын ниеттен өкінгендігіне сенбеді. Өз күнәсі үшін жаза ретінде, сондай-ақ Лангенсальцадағы бірінші шайқастан кейін саксондарды жазалағандай, ол жуан матадан тігілген көйлек киіп, қарда жалаң аяқ тұрды, бұл оқиға кейін Канассаға саяхат деп белгілі болды. Григорий алдымен айыптауды алып тастады, бірақ «Ұлы саксон көтерілісі» деп аталған неміс аристократтары осы мүмкіндіктен бас тартуға дайын болмады және Рудольф фон Рейнфельдті қарсы патша етіп сайлады. Үш жылдан кейін папа Григорий фон Рейнфельдті қолдағанын мәлімдеді, содан кейін 1080 жылдың 7 наурызындағы Үрімдік кеңесте Генрих IV қайтадан айыптауға ұшырады. Генрих Бриксенде епископтар кеңесін шақырып, Григорийді заңсыз деп жариялады. Алайда Генрихке қарсы ішкі көтеріліс сол жылы Рудольф фон Рейнфельд қайтыс болғанда тоқтатылды. Генрих IV Гвиберт Равеннаны (өз тарапынан Равенна епископы етіп тағайындаған) папа етіп тағайындады және Климент III-ті (Католик шіркеуі антипапа Климент III деп таниды) «біздің папамыз» деп атады. 1080 жылдың қазанында Солтүстік Италияның императорлық епископтары жинаған әскерлер Вольта-Мантована шайқасында графша Матильданың папалық күштерімен қақтығысты. Императорлық күштер жеңіске жетті, ал 1081 жылдың наурыз айында Генрих IV Бреннер өткелінен қарсылықсыз Верона маркасына қарай жол тартты және сол жылдың сәуірінде Миланға кірді. Содан кейін ол Римге шабуыл жасап, Григорий VII-ні күшпен орнынан алып, оның орнына Климент III-ті орнату ниетімен қаланы қоршап алды. Рим қаласы қоршауға төтеп берді, бірақ Ватикан мен Әулие Петр шіркеуі 1083 жылы жаулап алынды. Қала сыртында Генрих оның ісіне адал болған он үш кардиналды иеленді. Келесі жылы Рим қаласы капитуляциялап, Генрих жеңіспен қалаға кірді. 1084 жылғы Пальма жексенбісінде Генрих IV Климентті Әулие Петр базиликасында салтанатты түрде тәж кигізді; Пасха күні Климент осы жақсылықты қайтарды және Генрих IV-ті Киелі Рим империясының императоры етіп тәж кигізді. Ал Григорий VII сол уақытта базиликадан бірнеше жүз метр қашықтықта, сол кезде Ченчиус үйі деп белгілі болған Сант-Анджело цитаделінде қарсылық көрсетуде болды. Григорий одақтастарын көмекке шақырды, ал Роберт Гискард (Сицилия, Апулия және Калабрияның норман билеушісі) 1084 жылдың 27 мамырында Римге кірді. Нормандықтар күшпен шабуыл жасады, сондықтан Генрих пен оның әскері қашқанға мәжбүр болды. Григорий VII құтқарылды, бірақ Рим тоналды, бұл үшін римдіктер оны кінәлады. Нәтижесінде Григорий VII нормандықтардың қорғауында Римді тастап, Салерноға қашып кетуге мәжбүр болды, онда ол ауырып, 1085 жылдың 25 мамырында қайтыс болды. Оның соңғы сөздері: «Мен әділдікті сүйдім және әділетсіздікті жек көрдім, сондықтан мен жер аударылуда өлдім». Григорий қайтыс болғаннан кейін кардиналдар жаңа папаны – Виктор III-ті сайлады. Оның жоғарылауы нормандықтардың ықпалына байланысты болды. Антипапа Климент III әлі де Әулие Петр шіркеуінде отырды. Виктор III қайтыс болғаннан кейін кардиналдар Папа Урбан II-ні (1088–99 жж.) сайлады. Ол Григорий VII өзінің ізбасары ретінде ұсынған үш адамның бірі болды. Урбан II Батыс Еуропаны біріктірген Бірінші крест жорығын уағыздады және ең бастысы, Григорий VII-ден бас тартқан көптеген епископтарды қайтадан келістірді.

Генрих V, Киелі Рим императоры

Инвеституралық дау бірнеше онжылдық бойы жалғасты, өйткені әрбір папа Германияда бүлік шығарып, императордың билігін кемітуге тырысты. Бұл көтерілістер біртіндеп сәттілікке жетті. Генрих IV билігі патшалық пен биліктің әлсіреуімен аяқталды. Оның көптеген вассалдары жылдар бойы үнемі немесе кездейсоқ көтеріліс ұйымдастырып келді. Генрих IV-тің антипапа Климент III-ті нағыз папа деп жариялауы бастапқыда кейбір ақсүйектерге, тіпті Германияның көптеген епископтарына ұнаған. Бірақ жылдар өте келе бұл қолдау біртіндеп тоқтады. Германия патшасы папаны тағайындай алады және тағайындауға құқылы деген идея көбінесе сенімсіздік тудырды және бұл өткен дәуірдің ескірген қағидасы ретінде қарастырылды. Генрих IV-тің салдарынан Отто әулетінің империясы дерлік жойылды. 1105 жылдың 31 желтоқсанында Генрих IV бас тартуға мәжбүр болды және оның орнына ұлы Генрих V келді, ол әкесіне қарсы көтеріліс жасаған және әкесіне өлім алдында антипапалардың заңдылығын мойындамауға мәжбүр еткен. Дегенмен, Генрих V тағы бір антипапаны – Григорий VIII-ді таңдады. Генрих V жылдам әрекет етудің және әкесінің саясатын өзгертудің қажеттігін түсінді. Папа Паскаль II Генрих V-ті Германияда епископтарды тағайындағаны үшін айыптады. Патша 1111 жылы әскерімен Альп тауларын кешіп өтті. Әлсіз және аз қолдаушысы бар папа 1111 жылғы келісімге қол қоюды ұсынды. Оның қарапайым және радикалды шешімі регнум мен sacerdotium арасындағы Инвеституралық дауды шешуге бағытталды. Ол неміс шіркеушілері өздерінің жерлерін және секулярлық лауазымдарын императорға беруді және таза рухани шіркеу құруды ұсынды. Генрих өзінің патшалығындағы жерлерді, әсіресе шіркеудің қолында болған, бірақ құқығы даулы жерлерді көбірек бақылауға алды. Ол шіркеу істеріне араласпайды, ал шіркеушілер секулярлық міндеттерден аулақ болады. Шіркеуге автономия берілді және Генрих V-ге оның әкесі жоғалтқан империясының үлкен бөлігі қайтарылды. Соңында Генрих V Паскаль II-мен қасиетті Рим императоры болып тағайындалды. Бірақ жердің берілуі туралы мәлімдемелер Санкт-Петербургте оқылғанда, көпшілік ашуға ұшырады. Генрих папа мен кардиналдарды тұтқынға алды, бірақ папа Генрих V-ке инвеститура құқығын бергенге дейін оларды босатпады. Содан кейін ол Германияға қайтып келді – императордың тажына киініп, папалық биліктен жеңіспен оралды. Алайда Генрихтің жеңісі оның әкесі Генрих IV-тің Григорий VII-ге қарсы жеңісі сияқты қысқа ғасырлы болды. Діни қызметкерлер Паскальды келісімнен бас тартуға шақырды, ол 1112 жылы осы талапқа келісті. Келіспеушілік болжамды бағытқа ұласты: Генрих V көтеріліс ұйымдастырып, қауымнан шығарылды. Германияда көтерілістер болып, Германия патшасы Григорий VIII-ді жаңа антипапа етіп тағайындады, ал Римге адал ақсүйектер Генрихтен бас тартысты. Германиядағы тәртіпсіздік пен қақтығыс Генрих IV тұсында болғандай жалғасты. Ал инвеститураға қатысты дау тағы да он жылға созылды. Әкесі сияқты, Генрих V-тің де билігі әлсіреуге ұшырады. Ақырында, оның папқа ат қою құқығынан бас тартудан басқа амалы қалмады. 1122 жылы Вормс конкордаты жасалды. Конкордаттан кейін неміс патшалары шіркеуді Отто әулеті кезінде болғандай бақылауға ие болған жоқ.

Ағылшын инвеститорлық дау (110207)

Генрих IV қайтыс болған кезде Англияның Генрих I және Григориан папасы да инвеститура мәселесі бойынша дауға тартылып, оның шешімі империядағы мәселенің соңғы шешімі үшін үлгі болды. Жеңімпаз Вильгельм папаның туын және папа Александр II-нің жорығына қатысты батасын қабылдады, бірақ сәтті нәтижеден кейін папаның Римге барып, Константиннің сыйлықтарының жалпы ережелері бойынша өзінің феоды үшін құрмет көрсетуі керек деген талабына қарсы тұрды. Dictatus papae-дегі дінсіздерге инвеститураны тиым салу Вильгельмнің епископтары мен аббаттарының адалдығына нөлге тең әсер етпеді. Генрих I билік еткен кезде Вестминстер мен Рим арасындағы пікір алмасудың қызуы Кантербери архиепискобы Анзельмді делдалдықтан бас тартып, монастырға кетуге мәжбүр етті. Генрихтің басты кеңесшілерінің бірі Роберт Мюлан айырылды, бірақ патшаны айыру қаупі күшін жойған жоқ. Папалық, неміс Генрих әлі де қарсы тұрғанда, ағылшын Генрихтің қолдауына мұқтаж болды. Болжамды крест жорығына да ағылшын қолдауы қажет болды. Генрих I Йорк архиепискобына майланған патшалық туралы барлық қатысты дәстүрлерді жинап, ұсынуды тапсырды. Осы тақырыпта тарихшы Норман Кантор былай деп атап өтті: "Нәтижесінде пайда болған "Йорк авторы" трактаттары ерте ортағасырлық саяси теорияны зерттеушілер үшін қызығушылық тудырады, бірақ олар ескірген діни идеологияны сенімді әкімшілік және құқықтық бюрократиямен алмастырған англо-норман монархиясының көзқарасын бейнелемейді".

Лондон конкордаты (1107 ж.)

1107 жылы Лондон конкордаты жасалды, ол кейіннен Вормс конкордатында қолданылған келісімнің алғашқы үлгісі болды. Англияда да, Германияда да корольдік канцелярия прелаттардың секулярлық және рухани биліктерін ажырата бастады. Саяси жағдайға бейімделіп, осы айырмашылықты пайдалана отырып, Англияның Генрих I епископтары мен аббаттарын тағайындау құқығынан бас тарды, бірақ олардан "уақытша иеліктері" (епископтыққа байланысты жерлер) үшін тікелей өзінен адалдық ант қабылдау дәстүрін сақтап қалды, епископ commendatio (адалдық серуені) рәсімінде ант беріп, феодалдық вассалдыққа бағынғаннан кейін. Вассалдық жүйесі Англияда Франциядағыдай жергілікті ірі феодалдар арасында бөлінбеді, себебі король жаулау арқылы билеу құқығына ие болды.

Англиядағы кейінгі даму

Англияның Генрих I-і кеңсесіне шіркеу ғалымдарын тағайындау қауіпті екенін түсінді және көбінесе шіркеуде ұсақ лауазымдардағы дін қызметкерлеріне жүгіне бастады. Ол осы адамдарды епископ және абат атақтарымен марапаттады. Генрих I монархияның шіркеу жерлерінен берілетін рыцарьларға тәуелділігін азайту үшін scutage жүйесін кеңейтті. Германиядағы жағдайдан өзгеше, Англияның Генрих I патшаның билігін күшейту үшін Инвеституралық дауды қолданды. Бұл дау тым жасырын қайнап тұрды. Ол Англияның Генрих II тұсында Томас Бекет ісі, 1217 жылғы Ұлы Хартия, Мортмен заңдары және Англияның Генрих VII тұсында Cestui que use мәселесі бойынша таластарда қайтадан көтерілді, соңында Англияның Генрих VIII тұсында шешімін тапты.

Вормск конкордаты (1122)

Еуропалық құрлық шамамен 50 жыл бойы соғысқа толы кезеңді бастан өткерді, оны аяқтау үшін Ламберто Сканабекчи, болашақ папа Хонорий II және 1121 жылғы Вюрцбург соты күш салды. 1122 жылдың 23 қыркүйегінде Германияның Вормс қаласының жанында Рим папасы Калликст II және Священная Рим империясының императоры Генрих V «Вормс конкордаты» деп танылатын келісімге келді, ол Инвеститура дауын тиімді түрде аяқтады. Ол діни лауазымдарға шіркеуден тыс адамдардың тағайындалуын тоқтатты, бірақ сонымен бірге діни емес басшыларға тағайындау процесінде ресми емес, бірақ маңызды ықпал етуге мүмкіндік берді. Келісім шарттарына сәйкес, Германиядағы епископтар мен аббаттардың сайлауы императордың (немесе оның легатының) төрешілік етуімен («қорлықсыз») және парасыз, даулы жағдайлар туған кезде өтетін еді, осылайша императорға империяның ірі жер иелерін таңдауда маңызды рөлді сақтап қалды. Бірақ егер дау болмаса, собор канондары епископты, ал монахтар аббатты сайлайтын еді. Германия шекарасынан тыс, Бургундия және Италияда сайлау шіркеу тарапынан императордың араласуынсыз жүзеге асырылатын. Калликст императорға тағайындалған кезде тиіс феодалдық құрмет көрсету туралы айтқан сөздері сақталды: «олар үшін сізге тиістісін істейді» – бұл Калликст берген привилегияның мәтіні. Императордың епископ немесе аббат сайланғанда айтарлықтай қаржы алу құқығы нақты түрде жоққа шығарылды. Император шіркеу қызметкерлерін олардың рухани билігінің белгілері – сақина мен скипетрмен кию құқығынан бас тартты және собор немесе аббатство канондарымен сайлауға және еркін қадірлеуге кепілдік берді. Бұл құрбандықтың орнына және папаның әрқашан императордан туындайтын деп мойындаған епископтың дүниелік билігін бейнелеу үшін тағы бір символ – скипетр ойлап табылды, оны патша (немесе оның легаты) табыстайтын. Екеуі де қажет болған жағдайда бір-біріне көмектесуге және бір-біріне бейбітшілік орнатуға уәде берді. Конкордат 1123 жылы Латеран соборында бекітілді.

Терминология

Қазіргі терминологияда конкордат – бұл халықаралық келісім, атап айтқанда, Ватикан мен елдің мемлекеттік билігі арасында Католик шіркеуі мен мемлекеттің өзара қарым-қатынасын анықтау үшін жасалған келісім. Конкордаттар 1098 жылы Бірінші крест жорығы аяқталған кезде бастау алды. Папа тарихшылары осы келісімді кейде Pactum Callixtinum деп атайды, себебі "конкордат" термині Николай Кузанскийдің 1434 жылғы «De concordantia catholica» еңбегіне дейін қолданылмаған.

Басшыларды таңдау

Папалық күшейіп, дінге қатыспайтын жандар діни істерге араласып, құлшыныстарын арттырып, ХІІ ғасырдағы крест жорықтары мен діни өркендеудің негізін қалады. Германия корольдері неміс епископтарын таңдауға бұрынғыдан да бейімділік танытты, бірақ уақыт өте келе неміс князьдері шіркеу сайлаушыларының арасындағы ықпалын күшейтті. Епископ сайланғаннан кейін император (немесе өкілі) оған скипетрді табыс ететін, ал кейін шіркеу басшысы сақина мен таяқпен киялы етіп, міндетін тапсыратын. Даудың шешілуі епископтыққа тағайындалған адамдардың ізгілігінің артуына себеп болды. Патшалар енді сайлауға жиі араласпады, ал араласқанда, әдетте лауазымға лайықты үміткерлерді ұсынатын. Вормс келісімі Еуропа монархтарының папа сайлауына араласуын тоқтатпады. Шын мәнінде, герман корольдері иерархияны таңдауда шешуші роль атқаратын. Барлық патшалар Англия королі Иоаннның Иннокентий III-ке қарсы Стивен Лэнгтон мәселесіндегі қарсылығын қолдады. Теория бойынша, папа өз епископтары мен кардиналдарын тағайындайтын. Бірақ шындығында, Рим көбінесе патшалар таңдаған дін қызметкерлерін бекітетін. Римнің қарсылығы патшалықта проблема тудыратын. Көбінесе Рим үшін бұл ұтыссыз жағдай болатын. Вормс келісімі осы жағдайды көп өзгерте алмады. Канон заңның дамуы және Шіркеу соттарының нығаюы рим заңына негізделгендіктен, Рим Папасының күші арта түсті. Папалар мен Киелі Рим императорлары арасындағы даулар Гвельфтер мен Гибеллиндер соғыстарынан кейін солтүстік Италия империяның құрамынан толығымен шығып кеткенше жалғасты. Император Отто IV Римге жорық жасап, папа Иннокентий III-ге Вормс келісімін жоюға және императорлық тәждің барлық бос лауазымдарға үміткерлерді тағайындау құқығын мойындауға бұйрық берді. Шіркеу Фридрих II-ге қарсы Киелі Рим империясына қарсы крест жорығын ұйымдастырды. Тарихшы Норман Кантор айтқандай, бұл дау «алғашқы ортағасырлық тепе-теңдікті бұзып, экклезия мен дунияның өзара байланысын тоқтатты». Дейін, «көп жағдайда шіркеулік идеалдар мен кадрлардың туындысы» болған ортағасырлық императорлар, негізгі құрамдас бөліктері Англо-Норман монархиясында сақталған секулярлық бюрократиялық мемлекет құруға мәжбүр болды. Патшалар ғасырлар бойы шіркеудің тікелей басшылығын немесе саяси жолдармен бақылауға тырысты. Бұл Авиньон Папалығы кезінде, папалардың Римнен Авиньонға көшуінен ең анық көрінеді. Германия мен Солтүстік Италиядағы қақтығыс мәдениетті әртүрлі протестанттық секталардың пайда болуына дайындады, мысалы катарлар, вальденстер және соңында Ян Гус пен Мартин Лютер.

Билік пен реформа

Рим императоры императорлық шіркеулерге қатысты біраз билікті сақтап қалса да, оның билігі қайта орнатылмайтын зиянға ұшырады, себебі ол бұрын патша лауазымына тиесілі болған діни билікті жоғалтты. Франция, Англия және Испаниядағы христиан мемлекетінде патша өзінің ірі феодалдарының бүліктерін жеңіп, өз патшалық билігін орната алды, өйткені ол бірнеше ғасыр бойы оған мистикалық билік берген Шіркеуге сүйенді. Кейде бүлік көтерген және бас мойын бұрмаған монархтар Шіркеудің наразылығына тап болатын. Олар қауымнан шығарылуы мүмкін, ал уақыт өткен соң және қоғамдық тәубе еткеннен кейін Шіркеудің қайта қауымдастығына және ізгілігіне оралуы мүмкін. Грегори VII және оның ізашарлары мен кейінгі папалар ұсынған үш реформаның ең табыстысы дін қызметкерлерінің бойдақ болуына қатысты болды. Симония ішінара тежелді. Лаиктер арқылы шіркеуге қызметкерлерді тағайындауға қарсы олар тек шектеулі жетістікке жетті, және жылдар өте келе бұл жетістік одан да аз көріне бастады. Вормс конкордатынан кейінгі кезеңде Шіркеудің мәртебесі мен билігі артты. Вормс конкордатының мәтіні екіұшты болды, кейбір мәселелерді орап өтті және басқаларын мүлдем назардан тыс қалдырды. Бұл кейбір ғалымдарды Грегори VII және Урбан II-нің реформаға деген шынайы үміттерінен мойын бұрған деген қорытындыға әкелді. Императордың епископтық мәселелердегі ықпалы сақталды, және ол даулы сайлаулар бойынша шешім қабылдай алатын. Егер бұл келісім Шіркеу бостандығының ең радикалды көрінісіне қарсы болса, онда кем дегенде бір жағынан оның салдары анық және қатаң болды: патша, тіпті император да қарапайым адам еді, және оның билігі кем дегенде моральдық тұрғыдан шектелген (сондықтан тоталитаризм қабылданбады). В. Джорданның пікірінше, патшалардың құдайдан берілген билігіне соққы берілді, ол ешқашан толыққанды қалпына келмеді, бірақ кейінгі орта ғасырлар мен жаңа дәуірдегі адамдар "Құдайдың рақымымен" деген сөзбен шексіз билік пен цезаропапизмді түсінбеді (олардың көпшілігі оны ынтамен қорғады). Егер бірдеңе болса, бұл христиандыққа дейінгі германдық сезімдердің, «патшалық құрмет» туралы санада қалған іздеріне соққы болды.

Германия мен Италияның бірігуі

Осы ұзақ оқиғаның салдарынан Германия мен Солтүстік Италияда тұтас бір буын соғыс, күмән және сенімсіздік атмосферасында өсті. Рим папасының қолдаушылары патша билігінің құдайдан берілмегенін көрсету үшін көптеген аргументтер келтірді. Олар мұнда өте сәтті болды, императордың моральдық беделі оның көптеген поддандыларының санасында төмендеді. Бұл шайқастан Германия мен Италиядағы Киелі Рим империясының ірі бөліктерін бөліп тастаған Инвеституралық даудан туындаған күрт жіктер пайда болды. Дэвис бұл жіктер соншалықты терең және ұзаққа созылғандықтан Германия да, Италия да 19 ғасырға дейін біртұтас ұлттық мемлекет құра алмады деп санайды. Ұқсас жағдай Француз революциясынан туындады, ол Францияда әлі де сақталған жарылыстарға себеп болды. Генрих IV-тің айыпталуының және оның кейіннен тәубе етуден бас тартуының салдары Орталық Еуропада орта ғасырлар бойына сақталған алабалық тудырды. Бұл, жалпы алғанда, дінге қатысты неміс халқының көзқарасының және әлемдік тұрғысынан неміс императорының рөліне деген түсініктің белгісі болуы мүмкін.

Неміс мәдениеті

Рим папасы мен император арасындағы күрестің апатты саяси салдары мәдени апатқа да әкелді. Германия Батыс Еуропадағы зияткерлік көшбасшылығын жоғалтты. 1050 жылы неміс монастырлары білім мен өнердің ірі орталықтары болды, ал неміс теологиясы мен канондық құқық мектептері Еуропада теңдесі жоқ еді. Инвеститура соғысы неміс дін қызметкерлері мен зиялыларының күшін әлсіретті. Олар Франция мен Италияда философия, құқық, әдебиет және өнер салаларындағы жаңалықтардан қалып қойды. Көп жағдайда Германия орта ғасырдың соңына дейін бұл айырмашылықты толтыра алмады. XIII ғасырдың басында Францияда, Италияда, Испанияда және Англияда университеттер ашылды. Болонья университеті (1088), Оксфорд университеті (1096), Саламанка университеті (1134), Париж университеті (1150) және Кембридж университеті (1207) ерекше аталады. Германияның алғашқы университеті – Гейдельберг университеті 1386 жылы ғана құрылды. Ол бірден ортағасырлық номинализм мен ерте протестантизмнің ықпалына түсті.

Солтүстік Еуропадағы еркіндік пен өркендеудің дамуы

Саяси ғалым Брюс Буэно де Мескита Вормс конкордаты өзінде бір күні Вестфалия бейбітшілігінде (1648) расталатын ұлттық егемендіктің бастауын қамтиды деп санайды. Вормс конкордаты Еуропаның католиктік аймақтарының билеушілері үшін ынталандыру жүйесін құрды. Солтүстік аймақтарда жергілікті билеушілер халқының өркендеуі мен бостандығын арттыруға мүдделі болды, себебі мұндай реформалар оларға пападан тәуелсіздіктерін нығайтуға көмектесті. Вормс конкордаты бойынша папа, іс жүзінде, епископтарды таңдаушыға айналды, өйткені оның ұсыныстары кандидаттың тағайындалуын дерлік кепілді етті. Бұрынғы сан алуан жергілікті әдет-ғұрыптардың орнына, барлық мәселе папа мен жергілікті билеуші арасындағы келіссөздерге келді. Осылайша, Рим папасының аймақтағы ықпалы Еуропаның католиктік бөліктеріндегі шешімдерді анықтаушы факторға айналды. Конкордаттың салдарынан, егер жергілікті билеуші папа ұсынған епископ кандидатурасын қабылдамаса, ол епархияның кірісін өзіне қалдыра алатын болды, бірақ папа түрлі жолдармен кек тарта алатын: мысалы, жергілікті дін қызметкерлеріне билеушінің халқына наразылық тудыратын, неке сияқты кейбір қасиетті обрядтарды орындамауға бұйрық беру; билеушіге адал вассалдар берген анттарды кешіру; тіпті билеушіні анафемаға салу арқылы оның моральдық беделін түсіру. Соңында, билеуші папаға мойынсұнып, епископты қабылдауға мәжбүр болды. Жергілікті билеуші папаға қарсы қаншалықты ұзақ тұрса, өзінің мүддесіне сай епископты талап етуге соншалықты мүмкіндік алатын. Папаның ықпалы әлсіз аймақта, жергілікті дін қызметкерлері, діни обрядтарды орындау арқылы, папаға қарсы шығудың, өздерінің пайылымдарына ашу тудырудан қауіпті емес екенін есептеген болар; билеушінің вассалдары өздерінің анттарын сақтаған болар, өйткені папа оларды иелерінің қаһарынан қорғай алмады; ал халық билеушіні анафемаға салынғанына қарамастан құрметтеген болар. Егер папаның епархиядағы ықпалы әлсіз болса, жергілікті билеуші папаны салық кірісінен айырылуға немесе адал епископты тағайындауға мәжбүрлей алатын. Егер епархия салыстырмалы түрде кедей болса, папа билеуші епископты қабылдағанша, өсектей берік тұратын. Бұл кезде папа епархиядан ешқандай ақша алмаған, бірақ бұл оған ыңғайлы болды, өйткені епархия көп кіріс әкелмеді. Бірақ егер епархия өркендесе, папа дауды тез шешіп, қазынасына мол кіріс түсуін қалады, сондықтан ол жергілікті билеушіге епископты таңдауға рұқсат беруге көбірек бейімделді. Жергілікті билеуші өзінің иелігіндегі экономиканы ынталандыра алатын, осылайша азаматтарына көбірек еркіндік пен саясатқа қатысу мүмкіндігін беріп, салық кірісін арттыра алатын. Жергілікті билеуші өзінің негізгі қолдаушыларына адалдығын сақтау үшін жеткілікті сыйақы беру үшін жеткілікті салық кірісін жинауға міндетті болды. Бірақ либерализация мен демократияландыру оның халқын да көбірек талапкер ететін, бұл билеушінің билігін әлсірететін. Әдетте, ақылды билеуші халқына, өзінің негізгі қолдаушыларын адал ұстау үшін жеткілікті салық кірісін жинауға мүмкіндік беретін, жеткілікті еркіндік беретін (осы сауда-саттықтардың толық түсініктемесі үшін селекторлық теорияны қараңыз). Осы нақты жағдайда, епархия басшысы епископты таңдау мәселесінде папаны келісуге көндіру үшін либерализацияны тәуекелге тіге отырып, қосымша ақша жинауды қарастыруы керек болды. Бұл жүйе бойынша, егер аймақта папаның ықпалы күшті болса, жергілікті билеуші өз мемлекетін еркін етудің мәнін көрмейтін. Ол салық кірісін арттыратын, бірақ бұл папаның тым күшті билігінен құтылу үшін жеткіліксіз болар еді. Либерализация оның халқын көбірек талапкер ететін және папа оларды көтеріліске итермелейтін. Рим папасы ақшаны да, өзінің таңдаған епискобын да алатын. Сондықтан жергілікті билеуші өз халқын қысымға алуды саяси өмір сүрудің ең дұрыс стратегиясы деп тапты. Ал егер аймақта папаның ықпалы әлсіз болса, жергілікті билеуші өз мемлекетін еркін ету арқылы, оны байыту арқылы, өзінің епископ таңдауына жеткілікті күш бере алады деп есептеді. Рим папасы халықты көтеріліске итермелеуге тырысатын, бірақ ол аз нәтиже беретін. Осылайша жергілікті билеуші папаға қарсы ұзақ тұра алатын, ал папа мойынсұнатын. Жергілікті билеуші өзінің қалаған епискобын алатын, ал папа ақшаны алатын. Еуропаның католиктік аймақтарында, Римнен алшақтаған сайын папаның ықпалы әлсірейтін, өйткені жалпы алғанда, ұзақ қашықтықтарға және таулар сияқты қиын жерлерге билік проекциялау қиын. Буэно де Мескитаның пікірінше, осы себепті Англия және Нидерланды сияқты Еуропаның солтүстік аймақтары, оңтүстік аймақтардан гөрі өркендеп, бостандыққа ие болды. Ол бұл динамика протестант реформациясын қанағаттандырды, ол негізінен солтүстік Еуропада болды. Еуропаның солтүстік бөліктері соншалықты өркендеген және ондағы папаның ықпалы соншалықты әлсіз болғандықтан, жергілікті билеушілер папаның епископтарын шексіз қабылдамайтын.

Негізгі дереккөздер

Беттенсон, Генри және Крис Маундер, ред. (2011). Христиан шіркеуінің құжаттары. Оксфорд университетінің баспасы. Слок, Кеннет, ред. (2010). Ортағасырлық мәдениет және тарих көздері. 170–75 беттер.