Кіріспе
Ирландиялық католик авантюрисі, Нью-Йорктан АҚШ өкілі Уильям Лампорт (немесе Лампарт) (1611/1615 – 1659) – Мексикада "Дон Гийлен де Лампорт (немесе Ломбардо) и Гусман" деп белгілі болған ирландиялық католик авантюрисі. Ол 1659 жылы бүлікшілдік қылмысы үшін Мексика инквизициясы тарапынан сотталып, өлім жазасына кесілді. Испания королі Филипп III-нің заңды емес ұлымын және осылайша король Филипп IV-нің жартылай бауырымын деп мәлімдеді. 1642 жылы ол қара және үнді халықтарының, сондай-ақ креол саудагерлерінің көмегімен испан тәжіне қарсы көтеріліс ұйымдастыруға тырысты, бірақ оның жоспарына қатысуға шақырған адам оны жария етіп, тұтқындалды. Ол 17 жыл бойы инквизиция түрмесінде отырды. Лампорттың мүсіні Мексика қаласындағы Тәуелсіздік ангелі монументінің ішінде орналасқан.
the U. S. Representative from New York
William Lamport (or Lampart) (1611/1615 – 1659) was an Irish Catholic adventurer, known in Mexico as "Don Guillén de Lamport (or Lombardo) y Guzmán". He was tried by the Mexican Inquisition for sedition and executed in 1659. He claimed to be a bastard son of King Philip III of Spain and therefore the half brother of King Philip IV. In 1642, he tried to foment rebellion against the Spanish crown, with the aid of black and indigenous peoples, as well as creole merchants, but was denounced by a man he had hoped to recruit for his plan and arrested, languishing in the Inquisition jail for 17 years. A statue of Lamport is immediately inside the Angel of Independence monument in Mexico City.
Балалық шағы мен білімі
Лампорт туралы биографиялық ақпараттың басты көзі – Инквизиция алдындағы оның өзінің мәлімдемесі; оның қаншалықты рас екенін анықтау қиын. Уильям Лэмпорт 1611 жылы (ағасының айтуынша) немесе 1615 жылы (басқа дереккөздерде) Ирландияның Уэксфорд қаласында католик саудагерлер отбасында дүниеге келген. Лэмпорт кең ауқымды білім алған, түрлі салаларда танымы кең болған. Оның академиялық жолы туған қаласы Уэксфордта жеке ұстаздардан алған біліммен басталды. Содан кейін ол Дублинде және Лондонда иезуиттерден католик дінінде білім алды, ал кейін Испанияның солтүстік-батысындағы қасиетті саяхат орыны – Сантьяго-де-Компостеладағы ирланд колледжінде оқыды. 1633 жылы ол испандықтар демеушілік еткен үш ирланд полкінің біріне қосылып, испандық Нидерландыда швед әскерлеріне қарсы шайқасқа қатысты. 1634 жылы Нордлинген шайқасына қатысқандығы Испанияның Филипп IV патшасының бас министрі Оливарес герцогының назарын аударды, ол оған патша қызметіне кіруге көмектесті. Сол кезде ол өзінің есімін Гиллен Ломбардо (қазіргі Мексикада көбінесе Гиллен де Лампарт деп аталады) деп испаншалаған. Лэмпорт патшаға қызмет еткен кезінде монархиямен байланысты түрлі жеңілдіктер мен артықшылықтарға ие болды. Көп жылдық қызметтен кейін 1640 жылы Лэмпорт Испания тажының көрнекті ардагері ретінде танылды. 1630 жылдары ол Ана де Кано и Лейва атты жас әйелмен танысып, олардың арасында романтикалық қарым-қатынас туды, нәтижесінде ол жүкті болды. Бастапқыда олар бірге тұрды, ал Лэмпорттың ағасы Джон, қазір Испанияда тұратын францискан монахы, оларды үйленуге шақырды. Бірақ олар ажырасып кетті, сосын Лэмпорт Жаңа Испанияға аттанды, келе жатқан вице-король Вильена маркизін әкелген кемемен сапар шекті, ал екінші жолаушы Пуэбланың болашақ епископы және кететін вице-король Кадерейтаның қызметін тексеруге (резиденция) жауапты Дон Хуан де Палафокс и Мендоса болды. Палафокс пен жаңа вице-король арасында дерлік бірден қақтығыс туды. Сараңдық оқиғасы Лэмпортты сарайдан кетуге итермелеген болуы мүмкін. Лэмпорт өзінің Жаңа Испанияға сондағы саяси ахуал туралы патшаға ақпарат жеткізу үшін, тыңшы немесе оқиғалар туралы тәуелсіз дереккөз ретінде жіберілгенін мәлімдеді. Ол кететін вице-король Кадерейтаның креолдықтардың наразылығы туралы берген ақпаратының дұрыстығын тексеру үшін, содан кейін жаңа вице-король Вильена туралы хабарлау үшін жіберілгенін айтты. Ол граф-герцог Оливареске Вильена туралы жағымсыз хабарламаларды растайтын есеп жібергеніне куәлік бар, бірақ жеке қағаздарында Вильенаны қолдайтын нұсқалар да кездеседі.
Тұтқындау және қамауға алу
Саяси оқиғаларды мұқият бақылау қажет болды. 1640 жылы Каталонияда ірі көтеріліс болды, ол кейін басылды. Бірақ Португалияда сәтті көтеріліс орын алып, 60 жылдық Хабсбургтер билігін құлатты және Браганса герцогы Жоао патша етіп тағайындалды. Мексикадағы жағдай саяси тұрғыдан шиеленісті болды, себебі жаңа вице-король Браганса монархының туысы еді. Лампортты инквизиция неліктен сотқа тартқаны белгісіз, өйткені оның жасаған қылмыстары әдетте олардың қарауына кірмейтін. Лампорт сегіз жыл түрмеде отырды, бірақ 1650 жылғы Рождество қарсаңында, бір күндік бостандық алып, түрмедес Диего Пинто Бравомен қашып кетті, ол, мүмкін, тыңшы ретінде жіберілген. Сол түні күзетшілер болмағандықтан, екеуі түрме таяқшаларын алып, қашып құтылды. Лампорт қауіпсіз жаққа қашқан орнына вице-корольге хат жеткізуге тырысты, бірақ сәтсіз болған соң, астананың орталық бөлігін инквизицияға қарсы айыптаулармен жапты. Оқиғаның өрбуімен король Лэмпортты жамандаған 200 памфлетті басып, таратып жіберді. Бұл Лампорттың қашуы күтілген (немесе оған көмектескен) және қашу оны ауыр қылмыстар бойынша қудалауға негіз болды деген қорытынды жасауға болады. Испания мен Португалия бір монархтың билігінде болған 60 жыл ішінде көптеген португал саудагерлері, олардың көпшілігі крипто-иудейлер (сырттай христиан болып көрініп, бірақ еврей дінін ұстанатындар) Испания империясында бизнеспен айналысып, Мексика қаласы мен Лимада тұрды. Португалия тәуелсіздік алғаннан кейін, бұл португал саудагерлері шетелдіктер ретінде күдік тудырды, сонымен қатар олардың крипто-иудейлер болу мүмкіндігі де қарастырылды. Мексика инквизициясы португал саудагерлері қауымын қарқынды түрде тергеуді бастады, нәтижесінде жүздеген адам қудаланды және 1649 жылы Мексика қаласында ірі авто-да-фе өтті. 1649 жылғы авто-да-феге мүмкіндігінше көп айыпталушы мен сотталғандарды енгізуге тырылғанмен, Уильям Лампорт олардың қатарында болған жоқ, мүмкін, оған қарсы дәлелдер сол кезде айыптауға жеткілікті болмағандықтан. Түрмеде ол қалам мен қағазға қол жеткізіп, латын тілінде діни гимндер жазды. Лампорттың кейбір түпнұсқа жазбалары қазір цифрлық форматта қолжетімді.
Атқару
1659 жылы, 17 жыл инквизиция түрмесінде отырғаннан кейін, Мексика инквизициясы оны дінге қарсы шығушы деп айыптап, өлім жазасына кесті және тірідей өртеп жіберуге үкім шығарды. Автодафе туралы мәліметтер Грегорио Мартин де Гүйхоның күнделігінде кездеседі, ол дон Гийлен де Ломбардоның сотталғандардың шеруіне қатысқанын нақты көрсетеді. Замандас баяндамасына сәйкес, ол өртелуге дейін арқандардан босанып, темір мойындығымен өз-өзін дарға асып өлді.
Саяси идеялар
Дон Гийлен жоғары білімді адам еді, ол Испанияның жоғары саяси даирелерінде араласқан. 1641 жылы оны Жаңа Испанияда бүлік пен тәуелсіздік жоспарларын жасауға не итермелегені белгісіз, бірақ тұтқындалған кезде тәркіленген жазбалар оның халық егемендігінің саяси философиясы туралы хабардар болғанын көрсетеді. 1642 жылғы 26 қазанда тұтқындалған кезде ол тұратын жерде тәуелсіздік жариялауы және оның саяси идеялары мен көтеріліс жоспарларын баяндайтын көптеген қағаздар табылған. Оның саяси ойлауының басты тұсы – испандық тәждің Жаңа Испанияны басқаруға заңды құқығы жоқ, бұл 16 ғасырдың сыншысы Бартоломе де лас Касастың пікірін жақыннан ұстанады. Ол Жаңа Испанияның саяси егемендігін, бүлік пен тәуелсіздікті белсенді қолдаған топтар таңдаған шектеулі билік иелері бар монархтың билігімен ұсынды. Дон Гийленнің жазбаларынан оның Жаңа Испания халқының испан билігіне наразылық білдірген топтарын білгені байқалады. Ол вице-король Кадерейтаның креолдардың наразылығы туралы патшаға хабарлағанын білген. 1640 жылы Жаңа Испанияға бірге барған епископ Дон Хуан де Палафокс мен Мендоса креолдармен Вилленаға қарсы біріккен. Сондықтан Дон Гийленнің Жаңа Испания халқының мүліктен айырылып, қысымға ұшыраған топтарын сипаттауында американдық испандықтардың (креолдардың) бірінші орында болуы таңқаларлық емес. Испандық тәждің заңды еместігін жоққа шығарғанмен, Дон Гийлен алдымен Америкада туған испандарды (креолдарды) атайды. 16 ғасырдың ортасынан бастап тәж испан жаулап алушыларының артықшылықтарына қарсы әрекет етті, әсіресе энкомендаларға, еңбекке және белгілі бір жергілікті қалалардан белгілі бір испандарға арналған алым-салықтарға шектеу қойып, олардың мұралық иелігін мәңгілікке тоқтатты. Тәж азаматтық және діни лауазымдарға тағайындалу үшін креолдарға қарағанда аралда туған испандарды көбірек артықшылыққа ие етті. Вице-король болып тағайындалғандар тек жарым аралда туған, олардың испан тәжіне деген адалдығы абсолютті деп саналған. Дон Гийленнің монархиясы креол элитасына уәде берумен байланысты болар еді. Ол Мексиканың алыс шығыс және Перумен тікелей сауда-саттық жасайтын саудагерлеріне Испанияның сауда шектеулеріне қатысты наразылықтарына назар аударды. Ол сондай-ақ мексикалықтардың күміс кендерінің байлығын сақтап қалуын көздеді, бұл жергілікті өркендеуді әкелді, бірақ ол сондай-ақ тәж байлығының негізі болды. Күмісін сақтап, Мексика әскерін қаржыландыра алады, өркендеуді арттырады және әлемдегі саяси және экономикалық жағынан маңызды ойыншыға айналады. Дон Гийлен өз идеяларын дамытып, оларды жүзеге асыру үшін жоспар құрып жатқан кезеңде, ол іс жүзінде Испания королі Филипп IV-тің заңсыз ұлы екендігі туралы әңгіме таратты. Испанияның корольдік тажымен осылай байланысты болғандықтан, испаниялық ирландтық өзін Мексиканың патшасы болуға үміткерге айналдыра алады. Дон Гийлен Мексиканың түпкілікті халықтарының жағдайын да жақсы білген. Вице-корольдік астанада тұратын, сол аймақта испандықтардың ең көп шоғырланған Дон Гийлен мексикалықтармен байланыс жасай алды. Ол Дон Гийленмен бірге тұратын креол отбасы арқылы Сан-Мартин Акамислахуаканның жерлестері - Дон Игнасио есімді дворянмен дос болды. Дон Игнасио екі тілді ("индио ладино") мексикалық болды. Ол іспандық шенеунікке қарсы сот ісін қозғады, оны қауым Таско күміс кен орындарында жергілікті жұмысшыларды қорлауға қатысқан деп айыптады. Дон Гийлен сотқа арналған заңдық құжаттарды дайындауға көмектесті, сондықтан ол испандықтардың жергілікті жұмыс күшін қалай және қаншалықты қорғайтынымен танысты. Дон Гийлен өзінің саяси жоспарларын Дон Игнасиомен талқылады. Дон Игнасио, көрінеу, Дон Гийленді Taxco-дағы тумандар мәжбүрлі еңбекке байланысты тәжге қарсы көтерілуге дайын екендігіне сендірді. Дон Гийленнің жазбаларында ол Жаңа Испания Испанияның тәжіне емес, жергілікті халыққа тиесілі екенін, "патшалық олардың" екенін және тек олардың ғана егемендігі мен өз патшасын таңдау құқығы бар екенін мәлімдейді. Патша ретінде ол "азаматтарды бостандыққа, ежелгі заңдарына қайтарады". Дон Гийлен тұтқындалғаннан кейін Дон Игнасио инквизиция алдында куәлік беру үшін шақырылды, бірақ жергілікті адам ретінде Дон Игнасио трибуналдың юрисдикциясынан босатылды. Дон Гийлен қара нәсілді құлдыққа да алаңдайтын, оны тағы бір әділетсіздік ретінде және құлдарды әлеуетті қолдаушылар ретінде қарастыратын. 1655 жылы түрмеде отырғанда жазған псалмда ол испандықтар, христиан екендерін айтқандарына қарамастан, неге құлдықпен айналысады деп сұрайды. "Неге сіздер мал сияқты адамдарды сатып аласыздар және сатасыздар? Олар сіздерге әділетсіз сатылады және сіздер оларды әділетсіз сатып аласыз. Сіздер Құдай алдында қатыгез және зұлым қылмыс жасайсыз." Дон Гийленнің көзқарасындағы жаңа тәртіпте креолдар, қара нәсілділер және жергілікті халықтар испан тәжіне қарсы көтеріліске қатысқан жағдайда тең құқықтарға ие болар еді. Қатыспағандар солтүстік шөлге жер аударылар еді. Дон Гийлен сондай-ақ монархияның "үндістер мен босатылғандар испандықтармен бірдей дауысқа ие болуы керек" деп белгіленген ассамблея арқылы ғана әрекет ететін шектеулі монархиясын көздеді, осылайша таптық және нәсілдік мәртебеге қарай айырмашылық құқықтарды тағайындаған отарлық "касталар жүйесін" аяқтады. Дон Гийлен Жаңа Испанияда көтеріліс тудырып, содан кейін толыққанды саяси тәуелсіздікке қол жеткізуге жеткілікті наразылық бар екеніне сенгендігін көрсетті және мұндай идея үшін тума халықтарды, креол элиталарын және құлданған қара нәсілді қолдаушыларды қарастырды. "Дон Гийленнің жоспары этникалық бұрылыстардан өтіп, Жаңа Испанияның барлық тұрғындары арасында жаңа әлеуметтік келісімді іздеді." Алайда, испан тәжінің күшейіп келе жатқан абсолюттік саясатынан айырмашылығы, Дон Гийлен өзінің монархиясын адамдардың оған егемендігін беруіне негіделген, монарх пен оны басқаратындар арасындағы шартық қатынас ретінде көреді. Ол монархқа егемендіктің берілуі берілгеннен кейін қайтарылмайтындығы туралы 16 ғасырдың испандық ой-пікірлерінен өзгеше, халықтың монарх тиран болған жағдайда көтерілу құқығын сақтап қалғанын айтты. Дон Гийлен тирандығын қорғайтын 16 ғасырлық трактатты оқыған болуы мүмкін. Оның қағаздарында ол жаңа вице-корольді қызметтен алуға арналған, Палафокс Вилленаны қызметтен алғандай заңды рұқсатты ұсынбақ болғанына жеткілікті дәлел бар. Бірақ бұл оның ұзақ мерзімді жоспарларының тек басы ғана еді. Ол бастапқыда вице-корольдік құрылымын испандық юрисдикция ретінде сақтап қалуды күткен. Алайда, ол билігін консолидациялағаннан кейін, мексикалықтарды толық тәуелсіздік қозғалысын қолдауға және Дон Гийленді король деп жариялайтын халық ассамблеясын шақыруға шақырар еді. Оның өзінің жазбаларында көрініс тапқан қоғамдық ықылас: "Дон Гийлен, біздің императорымыз, біздің патшамыз және азат етушіміз, ұзақ жасасын!" Оның жеке қағаздарында тәуелсіз Мексиканы қолдайтын еуропалық монархтарға, әсіресе жаңа португалдық монархқа, сондай-ақ Франция короліне жолданған хаттар да болды.
Шығармалары
Өмірінің шымырлығынан бөлек, оның атаққа ие болуының жалғыз даусыз себебі, ол Индиядағы тәуелсіздік туралы алғашқы жарияланымның авторы болғандығында болар, бұл құжат жер реформасын, тең мүмкіндіктерді, нәсілдік теңдікті және француз революциясынан бір ғасыр бұрын сайланған демократиялық монархты уәделеген.
Ескерткіштер
Лампорттың мүсіні Мексика қаласындағы маңызды тарихи ескерткіш – Тәуелсіздік періштесінің ішінде тікелей орналасқан. Келушілерге бұл кеңісте суретке түсуге тыйым салынған. Мексика қаласында оның атымен аталатын бастауыш мектеп бар, ал Оахакада – Гиллен де Лампарт институты; алайда, жалпы алғанда, Мексикада ол, Тәуелсіздік монументіндегі мүсініне қарамастан, тәуелсіздік күресінің басшыларының қатарына кірмейді.
Зорро
Лампорт өмірінде Мексиканың жергілікті халқы мен қара құлдарын азат етуді көздеген, қысымға ұшырағандардың қолдаушысы ретінде танылды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның даңқы, әсіресе мұқтаж жандар мен францискан қауымы арасында одан әрі артты. Мексикадағы көтерілістерге дейін Мексиканың жергілікті тұрғындары Лэмпорттың еңбектерінен және оның батылдығынан шабыт алды. Лампорттың өмірі мен ерліктері Висенте Рива Паласионың "Мемориас де ан импостор: Дон Гийлен де Лампарт, Рей де Мексико" романында толыққанды суреттелген. Романда Паласио бізге Гиллен Ломбардоны таныстырады, ол Испанияға қарсы құпия жоспар құратын қос агент. Осы оқиға көптеген адамдарды Уильям Лэмпорттың Джонстон МакКаллидің "Зорро" атты көркемдік кейіпкерін жасауға ықпал еткеніне сендірді.