Кіріспе

Күндізгілік – өсімдіктер мен жануарлардың күндіз белсенді болуымен және түнде ұйықтауымен немесе басқа да жайсыздықпен сипатталатын мінез-құлық түрі. Күндізгі белсенділікке қатысты қолданылатын кең таралған сөз – «күндізгі». Жануардың белсенділік уақыты температура, көзбен тамақ табу мүмкіндігі, жыртқыштардан қорғану қаупі және жыл мезгілі сияқты түрлі қоршаған орта факторларына байланысты. Күндізгілік – 24 сағаттық циклдағы белсенділік циклы; циркадтық ритмдер деп аталатын циклдік белсенділіктер – бұл сыртқы сигналдарға немесе уақыт белгісінен басқа қоршаған орта факторларына тәуелді емес ішкі циклдер. Көктемгі шақта белсенді жануарлар – көктемгі, түнде белсенді жануарлар – түнгі, ал түнде де, күндіз де белсенділігі кездейсоқ жануарлар – катемерлі болып саналады. Күндіз гүлдейтін өсімдіктер күндізгі, ал түнде гүлдейтіндер түнгі деп сипатталады. Гүлдің ашылу уақыты көбінесе жақсы тозаңдаушылардың тамақ іздеу уақытына байланысты. Мысалы, күнбағыс күндіз ашылып, араларды тартады, ал түнде гүлдейтін цереус түнгі уақытта ашылып, ірі сфинкс көбелектерін тартады.

Жануарлар

Жануарлардың көптеген түрлері күндізгі жануарлар деп жіктеледі, яғни олар күндіз белсенді болып, түнде белсенділіксіз болады немесе демалыс кезеңдерін өткізеді. Көбінесе күндізгі жануарлар деп сүтқоректілер, құстар және бауырымен жорғалаушылар жатады. Приматтардың көпшілігі, адамдар да оның ішінде, күндіз белсенді. Жануарларда күндізгі белсенділікті ғылыми тұрғыдан анықтау қиынға түсуі мүмкін, күндізгі жарық уақытындағы жоғары белсенділік деңгейінен басқа.

Күндізгі жұмыстың дамуы

Бастапқыда көптеген жануарлар күндіз тіршілік ететін, бірақ кейбір жануарлардың түнгі тіршілік етуіне мүмкіндік берген бейімделулер көптеген түрлердің, әсіресе сүтқоректілердің сәттілігіне үлкен үлес қосты. Осы эволюциялық өзгеріс оларға жыртқыштардан жақсы жасырынуға және басқа жануарлармен бәсекелестіксіз ресурстарды алуға мүмкіндік берді. Бұл өзгеріс қазіргі сүтқоректілерде сақталған кейбір бейімделулерге әкелді. Көру қабілеті күндізгі және түнгі тіршілік арасында ауысудан ең көп әсер көрген сезімдердің бірі, және мұны приматтардың көздеріндегі таяқша ядроларын биологиялық және физиологиялық тұрғыдан талдау арқылы көруге болады. SCN жарық сияқты визуалды ақпаратты пайдаланып, көптеген физиологиялық және мінез-құлық функцияларын реттейтін гормондар тізбегін іске қосады. Мысалы, баобаб жеміс жейтін қоректі жануарлармен тозаңдалады және кешкі уақытта гүлдей бастайды, ал гүлдері жиырма төрт сағат ішінде қурап қалады.

Технологиялық операциялар

Күнделікті циклда жоғары және төмен жүктеме арасында ауытқып келетін қызметтер күндізгі деп аталады. Көптеген веб-сайттар күндіз көп пайдаланушыға ие, ал түнде пайдалану азаяды, немесе керісінше. Операциялық жоспарлаушылар осы циклды, мысалы, веб-сайтта пайдаланушылар саны аз болған кезде жүзеге асырылуы тиіс техникалық жөндеу жұмыстарын жоспарлау үшін пайдалана алады.