Кіріспе

Каветта – дөңгелектің бір бөлігін құрайтын, тұрақты иілген профилі бар, сәулет өнерінде, сондай-ақ жиһаз, сурет шеңберлері, металл өнімдері және басқа да декоративтік өнерде кеңінен қолданылатын қуыс қалыптама. Төңкерілген ыдыстар мен керамика, металл өнімдері сияқты ұқсас нысандарды сипаттағанда, "каветта" сөзі дөңгелек пішіндегі әртүрлі қуыс қисықтарды білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Бұл сөз итальян тілінен келген, ол латын тіліндегі "қуыс" деген мағына беретін "cave" сөзінің кішіртке түрі (оның түбірі үңгір сөзімен ортақ). Халықтық атауы – "ков", көбінесе ішкі қабырғалардың жоғары жағы қисықпен төбеге өтуін немесе элементтердің негізіндегі "кері" каветталарды көрсету үшін қолданылады. Каветта қалыптамасы – батыс классикалық сәулет өнерінде жиі кездесетін дөңгелек, иілген овалоның қарама-қарсысы. Екеуі де беткейді алға шығарады және көбінесе қалыптаманың басқа элементтерімен үйлестіріледі. Әдетте, олар шамамен тоқсан градусқа (90°) дейін иілген қисықтан тұрады. Толық жартылай шеңберге жуық қуыс қалыптама "скоция" деп аталады. Классикалық сәулетте тек шағын декоративтік элемент болғамен, айқын каветта карнизы ежелгі Египет және Ежелгі Таяу Шығыс сәулетінің ерекше белгісі болып табылады.

Сәулет

Ежелгі Мысыр сәулеті үлкен каветто қалыптарын карниз ретінде кеңінен пайдаланды, олардың үстінде қысқа филе (түз тік бет) және төменгі жағында тор қалыптары (дөңгелек жартылай шеңбер) орналастырылды. Бұл каветто карнизі кейде «мысыр карнизі», «құрғақ және орама» немесе «шеше карнизі» деп те аталады және тас сәулетінде ғимараттарды қолдау үшін қамыс шоғырын бастапқы пайдаланудың естелігі ретінде қарастырылады, мұнда шатырдың салмағы олардың жоғарғы бөліктерін иіп жіберген. Мысыр бағаналарының көптеген түрлерінің бас қалашықтары негізінен шахтаның айналасында орналасқан каветтолар болып табылады, көбінесе қосымша әшекейлермен. Бұған «қоңырау тәрізді бас қалашықтар» немесе «папирус бас қалашықтары» деп аталатын түрлері жатады. Бұл ерекшеліктер египеттік қайта жаңғыру сәулетінде жиі кездеседі, мысалы, Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы Египет ғимаратында (1845). Каветто карнизі, көбінесе төрттен бір шеңберден аз болатын, Мысырдың көршілеріне де әсер етті, сондай-ақ ерте грек сәулетінде де кездеседі, мысалы, Персеполистегі Дарий I-нің Тахара сарайында, б.з.б. 486 жылы аяқталған. Осы үлгіге сүйене отырып, оны Сасанид әулетінің негізін қалаушы Ардашир I (б.з. 224–41) қайта жаңғыртты. Каветто грек циматиясының орнын алды, көптеген этрус ғибадатханаларында, көбінесе тік «тіл» өрнектерімен боялған және ерекше «этрус дөңгелек қалыптарымен» үйлесімде, олар көбінесе қабыршақтармен боялған. Каветтоға берілген бұл басымдық оның дамыған ежелгі грек сәулетіндегі рөлінен өзгеше болды, онда каветто элементтері салыстырмалы түрде кішкентай және негізінен тік элементтерге бағындырылды, бұл кейінірек Батыс классикалық дәстүрінің стилін анықтады. Көбінесе каветто бөлігі ауыр әшекейленген, готикалық сәулетте көбінесе пішінін жауып тастайды. Жалпы, гректер цима қалыптарын көбірек пайдаланды, онда каветто мен оволо бірінің үстіне бірін орналастырып, «S» пішінін жасады; циматий осыны пайдаланған классикалық иондық тәртіпте карниздің стандартты бөлігі болды және көбінесе басқа жерлерде де қолданылды. Қай қисық жоғарырақ орналасқандығына байланысты екі түрі бар: цима ректада каветто жоғарыда, цима реверсада оволо орналасқан. Кейде каветто ғана карниздің циматиясының орнына қолданылды, мысалы, Римдегі Марцелл театрының дорикалық ретінде, қайта өрлеу дәуірінен бастап классикалық сәулетті қайта жаңғыртудың стандартты үлгісінің бірі. Бірақ кішкентай каветто қалыптары әртүрлі жерлерде, соның ішінде біріктірілген түрде, сызықтармен немесе шекаралармен ерекшеленбестен, бағана шахтасының түбінде, кең базаға көшуді бастаған кезде жиі кездеседі. Бұлар афофиг немесе «қисайған ойыс» деп аталады. Клод Перро, Лувр сарайын, әсіресе Лувр колоннадасын Луи XIV-нің қайта құруының сәулетшілерінің бірі, өзінің сәулет оқулығында «Ежелгілер әдісімен бес түрлі бағаналарға арналған нұсқаулық» (1683) еңбегінде, неге ол дорикалық капителінің суретінде каветтоны цимамен алмастырғанын түсіндірді: «каветто соншалықты мықты емес және басқа қалыптарға қарағанда оңайырақ сындырылады».

Кемелер

Табақтар және басқа да жалпақ пішіндерде каветта негіз бен жиекті байланыстыратын иілген аймақ ретінде қолданылады. Бұл жағдайда жиек кең, жазық бет (20 ғасырдың батыс табағы сияқты) немесе каветтоның өзінің жиегі (қазіргі заманғы таңғы асқа арналған ыдыс сияқты) болуы мүмкін. Әдетте, бұл термин ыдыстың үстіңгі бетін білдіреді; ал егер ыдыстың астыңғы жағы туралы айтылса (егер қисықтығы дөңгелек болса), онда оны "каветто астында", "каветтоның астында" сияқты сөздермен сипаттауға болады. Каветто көбінесе әшекейленбейді, бірақ орталық бөлігінен немесе жалпақ жиегінен өзгеше әшекейлеме болуы мүмкін, және осыны сипаттау қажет болғанда ғана бұл термин қолданылады. Күрделі керамика пішіндерінде, қалыптау терминологиясы қолданылатын жағдайларда, каветто кез келген ойыс қисық бөлім үшін сол мағынада қолданылуы мүмкін. Археология терминологиясында, әсіресе керамикаға қатысты (әдетте, ежелгі заманнан кейінгі немесе археологиядан тыс керамика үшін қолданылмайды), каветто аймағы немесе каветто – "ыдыстың денесін айнала қоршайтын өткір ойыс", сондай-ақ "терең, бірақ тар мойын", екеуі де көбінесе тік тұратын, тағам сақтауға немесе пісіруге арналған ыдыстарға қатысты қолданылады.