Кіріспе

Appleby Magna – Англияның Лестершир графтығындағы Солтүстік-Батыс Лестершир ауданындағы ауыл және азаматтық округ. Оған Appleby Parva және Little Wigston кіші ауылдары кіреді. Округтың 2011 жылғы жалпы халқы 1084 адамды құрайды, олар 500 үйге (2020 жылғы мәлімет бойынша) орналасқан, ал Appleby Magna – ең ірі елді мекені. Тарихи тұрғыдан алғанда, Appleby Лестерширдегі ең ірі және ең бай округтердің бірі болған, бұл оның үлкен шіркеуінде көрініс тапқан. Дегенмен, ауыл мен оның халқы үлкен құрылыс жобаларын шектеу арқасында салыстырмалы түрде шағын болып қалып келді. Ауыл Мерсия патшалығы мен Данелау арасындағы ежелгі шекараның жиегінде жатыр. Осы жерлер ерте неолит дәуірінен бері қоныстанған. Ауыл саксондық кезеңге дейін дамыған. Appleby атауы «aeppel» (алма) және «by(r)» (қоныс) сөздерінен шыққан. Ауыл Ұлттық орманның шетінде орналасқан және Гопсалл паркімен шектеседі. Ашби де ла Зуч каналы ауылдан шамамен бір миль қашықтықта, ал M42 және A444 тас жолдары да өтеді.

Тарихи дәуір

Эпплбиде 6000 жыл бұрын, ерте неолит дәуірінен бастап адам қонысының іздері бар. Бір ғана елді мекен болмаған, бірақ дөңгелек үйлер шашыраңқы түрде орналасқан, олардың тұрғындары Мез өзенінің оңтүстігіндегі жерді өңдеген. Осы аумақта 6 акрлық соқпақ, егін дақтары арқылы анықталған, қоршалған аймақ болған. 1966 жылы археологтар осы жерде тарихқа дейінгі керамикалық ыдыстарды тапты. Ақ үй шаруашылығына жақын, шығысқа қарай, егін дақтары темір дәуіріне жататын тіктөртбұрышты қоршауды көрсетті. Парохияның шығысында, Бёрдшилл тоғайында, қола дәуірінен деп саналатын тағы бір сақина тәрізді арық табылды. Сондай-ақ, Әулие Михаил және Барлық Періштелер шіркеуінің орны бұрын рим ғибадатханасы болған деген пікір де бар. Ауыл Медоу бұлағымен айналдырылған, шалшық аңғардың ең тар бөлігінде орналасқан. Манор үйі (Моат Хаус) және шіркеу бұлақтың екі жағына салынған, ал ауыл олардың төңірегінде қалыптасқан.

Нормандықтардың шапқыншылығынан кейін

Appleby «Соңғы сот кітабында» 3 рет кездеседі, Appleby Magna (Аплеби және Аплеби деп тіркелген) және Appleby Parva (Аплебери деп тіркелген) бөлек жазылған. Бүкіл қауым 1897 жылдан бері Лестерширдің құрамында. Ауыл Бертон аббаттығына, Генри де Феррерге және Ковентриден келген Леди Годиваға тиесілі болды және құны 90 шиллинг (£4.50) тең болды. Жергілікті этникалық бөлініс болған деген болжам бар, Appleby Magna негізінен англосаксондық шаруалармен, ал Appleby Parva (бастапқыда даниялық қоныс) шағын нормандық топпен қоныстанған. Бұл ерте шіркеудің орны қазіргі шіркеудегі Әйгерім шіркеуінің орнында сақталған. Бұл шағын, қарапайым ғимарат болды, онда екі-үш ондаған адам ғана сыйып, құлшылық ете алатын.

Орта ғасырдың соңы

Сент-Хелен шіркеуі (сондай-ақ Де Эпплби шіркеуі деп те аталады) – ауылдағы ең ерте сақталған ғимарат. Ол 14 ғасырдың басына дейін салынған, бірақ нақты құрылыс мерзімі белгісіз. 14 ғасырдың ортасынан бастап ол Эпплби меншігінің иелері де Эпплби отбасының жеке шіркеуі ретінде пайдаланылды. Де Эпплби / Эпплби отбасы 12 ғасырдың басынан 16 ғасырға дейін Эпплби меншігінің иелері болды. Шіркеу бұрынғы діни ғимараттардың орнында салынған және бұл жер бұрыннан қабірлік орын ретінде қолданылып келген. 14 ғасырдың басында шіркеу қазіргі өлшемдеріне дейін кеңейтіліп, Святой Михаил және барлық періштелер шіркеуі деп аталды. Сент-Хелен шіркеуі шіркеудің солтүстік-шығыс бөлігіне қоса берілді және де Эпплби отбасының жеке шіркеуі және қабірлік орны қызметін атқарды. Көптеген қабірлер алынып тасталды, бірақ 1375 жылға жататын сэр Эдмунд де Эпплби мен оның әйелі Джоанның алабастрдан жасалған мүсіндері бүгінге дейін сақталған. Шіркеу ақырында Де Эпплби шіркеуі деп аталатын болды, бірақ қазіргі уақытта шіркеудің шаруашылық бөлімі ретінде қолданылады. Мэнор үйінің (Мот үйі) ең ерте сақталған бөліктері сэр Эдмундтың тұсында, Мэнор үлкен, ормен қоршалған, бекінілген аула үйіне дейін кеңейтілген кезден басталады. Шіркеудің қарсы бетінде (қазіргі қайырымдылық үйлері орналасқан жерде) тұрған пасторлық үй, шіркеудің шығыс қабырғасындағы ондық сарай және екі су диірмені – біреуі Мот үйінің жанында, екіншісі Мейс Медоуда – бәрі бір дәуірде салынған, бірақ олардың ешқайсысы сақталмаған.

Тюдор және Якоб дәуірі

Тюдор дәуірінде де Эпплби отбасының құлдырауы болды. Сэр Джордж де Эпплби 1547 жылы Шотландиядағы Пинки Клеу шайқасынан кейін қаза тапты. Оның әйелі Джойс Личфилдте протестант шейіті ретінде өртеліп өлтірілді. Олардың үлкен ұлы Джордж 1549 жылы меншікті сатты, кейіннен суға батып қайтыс болды. Оның інісі Фрэнсис (ағасы Ричардтың ұлы) баласыз дүниеден озды. Тюдор дәуірінің соңында Моорс отбасы ауылға ықпалын жеткізді. Чарльз Мур 1599 жылы «Эпплби Парваның иесі» деп тіркелді, бірақ оның ауылға келген күні белгісіз. Чарльздың екінші ұлы, сэр Джон Мур (1620 жылы туған), ауылдың ең танымал ғимараты – сэр Джон Мур шіркеуінің Англиялық бастауыш мектебін салған. Ағасы Чарльз отбасылық мұраны мұраға алуға тиіс болғандықтан, екінші ұлы сэр Джон өзінің жолын табуға міндетті болды. Сэр Джон және одан кейінгі ұрпақтардың кіші ұлдары Лондонға саудагер болып жұмыс істеу үшін кетті. Мур отбасы ауылда құрылыс кезеңін бастады, ал мектеп – отбасының алғашқы құрылысы болды. 1770 жылы отбасы Эпплби Парвадағы ескі сарайды бұзды, ал 1790 жылы үлкен грузин стиліндегі Эпплби үйін салды. 1832-1838 жылдары бұл үй классикалық стильдегі Эпплби Холл сарайына айналдырылды. Эпплби үйі жаңа сарайдың бір бөлігі ретінде сақталды, сондай-ақ үлкен аялдамалар, шаруашылық ғимараттары мен қақпалар салынды. Моурлар Эпплби Магнада пастор болған кезде ескі пасторлық үй (шіркеудің қарама-қарсысында) бұзылып, ауылдың солтүстік жағында жаңа грузин стиліндегі пасторлық үй салынды. «Мисс Мурлар» (ері жоқ әйелдер) 1839 жылы қарт қызметшілерін жұмыс үйіне барудан сақтау үшін қайырымдылық үйлерді салған. Георгий және Виктория дәуірлерінде ауыл едәуір өсті. Көптеген үйлермен және бірнеше фермалармен қатар, 1845 жылы жаңа бастауыш мектеп (қазіргі шіркеу залы) және 1820 және 1826 жылдары екі баптист шіркеуі салынды. 1897 жылы округ шекараларын қайта белгілеуден бұрын, приход екі округке бөлінді, антиквар Уильям Бертон 1622 жылы «Дерби округінің шетінде, екі округ үйлердің қайсысына жататынын ажырату қиын болғанша араласып кеткен» деп атап өткен. 1801 жылғы халық санағында екі округ арасында тең бөлінген 935 адам тіркелді. Эпплбидің 19 ғасыр тұрғындары каркас тоқу және шұлық жасаумен айналысты. Ауылда 14 ферма болды, ал айналасындағы ауылдарда одан да көп фермалар бар еді. 19 ғасырда ауыл шаруашылығында жұмыс істеу танымал болды. Ауыл Оңтүстік Дербиширдің көмір кен орындарының шетінде орналасқан, көмір өндіру 20 ғасырдың ортасына дейін маңызды жұмыс саласы болды.

Сент-Михаил және барлық періштелер шіркеуі

Сент-Михаил және барлық періштелер шіркеуінің орны ежелден бері діни құлшылық ортасы болып келген. Римдік билік кезінде осы жерде римдік ғибадатхана болған деген әңгіме бар. 1619 жылдың наурыз айында «Мансион үйі», алты аула және басқа да қосымшалар, бес жайылым, екі крофт, тұрғын үй, тағы екі жарым аула және Мишемдегі су диірмені Барвеллдің юмоны Хамфри Фрэнсиске үш жылға жалға берілді. Фрэнсис бұл үй-жайларды пайдаланбаған немесе ұзақ тұрмаған болуы мүмкін, себебі 1621 жылдың қазан айында үш өмірге жалға алу шарты жасалды, бірақ ол 1628 жылдың желтоқсанында жасалған тағы бір жалға алу шартымен күрт тоқтатылды. Осы жолы «Аппульбидің үлкен Мэннор үйі» Стреттон-ен-ле-Филдтен келген Томас және Уильям Хартиллге «Грамматикалық мектептің феофистері» ретінде берілді. Жалға алу шартында сот белгілеген уақытта олардың «шақыру немесе ескерту бойынша» үйге кіруге рұқсат беруі және «жалпы егістіктердегі және басқа жерлердегі қырқалар мен бұрыштардың шеттерін үлкен римдік S әрпімен» белгілеп, таңбалауы тиіс болды. Жалға алушылар емен, шырша, емен немесе жеміс ағаштарын «қырқуға, жоғарылатуға, кесуге немесе түсіруге» болмады, бірақ үй-жайды жөндеу үшін жыл сайын белгілі бір көлемде ағаш алуға рұқсат етілді. 1649 жылдың қазан айында жасалған тағы бір 80 жылдық жалға алу шарты осы құқықтарды нығайтып, Дикси, Фармер және Сондерс жалға алушылары үшін қосымша ережелер енгізді. Осы арқылы жалға алушылар отынға көмір, ескі қақпа ғимаратын жөндеуге тас және қабырғаларға гипс алу мүмкіндігіне ие болды. Кейде ескі қамалдың іші бос қалуы мүмкін. Мысалы, 1663 жылғы ошақ салығын есептеу бойынша констебльдердің тізімінде ол Джон Стэнтонның иелігіндегі алты ошағы бар «бос үй» ретінде тіркелген. Ричард Сондерске жасалған сілтеме қызығушылық тудырады, себебі 1711 жылдың желтоқсанында ол «ақылдан безген» деп танылды, оның құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін келісім жасалды, сондай-ақ оған бала кезінде жасалған басқа да жалға алу шарты болды. Қазық үйі 18 ғасыр бойы бірнеше шаруаларға жалға беріліп келді. 1715 жылдың маусым айында «Манор үйі», барлық жерлері және балық аулау құқығы бар «үш су диірмені» Ұлы Аппелбидің Мэтью Уайтына жалға берілді. 1753 жылы жер мен су диірмендері Уильям Куперге берілді. Бірнеше жылдан кейін, 1753 жылдың сәуір айында Оверсилдің Джозеф Уилкске жерді жалға беру туралы келісім жасалды. 19 ғасырдың басында жерлер жылдық жалдамаға берілді, алдымен Уилкске, содан кейін жергілікті шаруалар Томас Хефилд пен Томас Тавернерге, бұл үйдің өзі бос қалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Үйдің көп бөлігін 19 ғасырда Готардтар отбасы баурап алды, содан кейін 1960 жылдары сатылды, сол кезде көптеген шаруашылық ғимараттары мен ас үйлер тозығы жетіп, бұзылуға жарамсыз болды. Осы кезде айналасындағы жердің көп бөлігі де сатылды. 1935 жылы бір американдық үйді сатып алып, шетелге жөнелтуге тырысқан.

Дормер залы

Шіркеу залының артындағы далада ескі кезден түсіндірілмей келе жатқан, ерекше жер жұмыстары бар. Бұл жерде, қазір шөппен жабылған үлкен қазба бар, оның ең шеткі нүктесіне жақын көл орналасқан. Көлдің солтүстік және оңтүстік жағында, далада әртүрлі өлшемдегі және бағытталған қырқалар мен арықтар кездеседі, олардың кейбіреулері бірін-бірін кесіп өтеді немесе үстіне орналасқан, ал қазірдің барлығы жайылымдық шөппен жабылған. Даланың солтүстік-батыс бөлігінде (қазіргі пасторлық үйге қарай) солтүстік-оңтүстікке қарай созылатын жоталар мен саңылаулар (яғни «lands» немесе «londs») бар. Бұл жоталар мен саңылаулар жайылымда сақталған ең көне жер жұмыстары болып көрінеді, себебі басқа бұзылыстар оларды кесіп өтеді. Бұл жоталар мен саңылаулар – ортағасырлық шаруашылық жүйесінің қалдығы, онда егістік жерлер ашық алаптарға бөлінген. Даланың солтүстік жартысын екі ерекше үлкен қырқа мен арық билейді. Бұрын осы жағалауларда өскен қырқалы бұталар алынып тасталған, ал қырқалар мен арықтар қайтадан жайылымға айналдырылған, тегістелмеген. Бірақ, бір ұзын солтүстік-оңтүстік жағалаудың үстіндегі бұтақ (мүмкін, қырқалы бұталардың қалдығы) 1999 жылға дейін сақталған. Осы үлкен жағалаулар мен арықтар жүйесі әр жағында екі шаршы қоршаумен бірге ұзын қоршау құраған сияқты. Олардың мөлшері мен пішіні жол немесе керуен жолының, төрт кішкентай, жуық тік төртбұрышты алаңдармен шектелгенін көрсетеді. Бұл жол Ректорлық көшесінен Дормер залына дейін соққан, ол шіркеу залының артында орналасқан. Зал туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол 16 ғасырда Дормер отбасының үйі болған. Зал 16 ғасырдың соңында бұзылған. Залдан қалған кірпіштер әлі де даланың әртүрлі жерлеріндегі шөп астында табылуда. Залға тиесілі көгершінхана да жақында ғана сақталған. Көлмен бірге қазылған аймақ бұрынғы жер жұмыстарын кесіп өтеді. Бұл кірпіш жасау үшін қыш өндіру кезінде пайда болған ойыс. Қазіргі даланың оңтүстік жартысындағы Боулиз көшесіне қарайғы басқа жағалаулар, арықтар мен бейретсіз жер жұмыстары балық шаруашылықтары болуы мүмкін. Шіркеу көшесіндегі ферма үйі мен ғимараттары, Ұлттық мектеп (қазіргі шіркеу залы) және жаңа зират бұрынғы даладан кейін ғана алынғаны анық. Олардың шекараларының ешқайсысы бұрынғы бағыттарға сәйкес келмейді.

Сэр Джон Мур мектебі

Сэр Джон Мур шіркеуі Англия бастауыш мектебі бастапқыда Appleby грамматикалық мектебі деп аталды. 1697 жылы салынған мектепті Лондонның лорд-мэрі және алдермені сэр Джон Мур өзінің туған ауылына сыйлық ретінде құрды. Мектептің алғашқы жоспарларын сэр Кристофер Рен жасаған, бірақ жұмысты Оксфорд университетінде Реннің шәкірті болған сэр Уильям Уилсон атқарған. Мектеп жақында көп миллиондық қайта жаңартудан өтті және қазірде мұражай мен компьютерлік сыныптармен қатар, өзінің бары және басқа да жабдықтарға ие. I санаттағы ғимараттың негізгі функциясы әлі де Англия шіркеуінің бастауыш мектебі болып табылады.

Георгинаның орманы

Георгинаның Орманы – солтүстік жағынан Тамворт жолымен, ал шығыс жағынан Мишам жолымен шектелген шағын орман. Ол 1996 жылы емен, шаған және жабды сияқты жергілікті кең жапырақты ағаштармен отырғызылды. Бұл бұрынғы жайылым, оны Appleby Magna мектебінің бұрынғы директоры Джек Смит сыйға берді. Ол қайтыс болған әйелі Георгинаның естелігіне арнап жаңа орман отырғызылсын деген ниетте болды.