Кіріспе

Франческо ди Джорджо Мартини (1439–1501) – итальяндық сәулетші, инженер, суретші, мүсінші және жазушы. Суретші ретінде ол Сиена мектебіне жатты. Ол Николаус Певснердің сөзімен айтқанда, көрнекті сәулет теориясының қайта жаңартушысы болды: «Кватрочентоның кейінгі ең қызықты сәулетшілерінің бірі». Әскери инженер ретінде ол сәулеттік және мүсіншілік жобаларды жүзеге асырды және Урбино графы (кейін герцогы) Федерико да Монтефельтро үшін қала қабырғаларын, сондай-ақ жұлдыз тәрізді бекіністердің алғашқы үлгілерін салып, шамамен жетпіс бекініс салғызды. Сиенада дүниеге келген ол Веккиеттадан сурет салуды үйренді. Кассонилерге салған суреттерінде ол қуанышты үйлену салтанаттарын бейнелеудің дәстүрлі, фриз сияқты формулаларынан айнып, перспективада идеалды, симметриялық, кең және көбінесе бос қала кеңістіктерін көрсетуге көшті. Ол Леоне Баттиста Альберти мен Филареттен кейін «Сәулет, инженерия және әскери өнер туралы трактат» (Trattato di architettura, ingegneria e arte militare) атты Quattrocento кезеңінің үшінші архитектуралық трактатын жазды; ол ондаған жылдар бойы жұмыс істеді және 1482 жылдан кейін аяқтады; трактат қолжазба түрінде таралды. Бұл трактат бірнеше түпнұсқа қолжазбалардың құрамына енді, олардың бірі (яғни, Codex Mediceo Laurenziano 361) Леонардо да Винчиге тиесілі болды, ол оның ішінде жазбалар мен эскиздер жасаған. Жобалар сол кездегі аяқталған жобалардан озып тұрды, бірақ, мысалы, баспалдақтарды жоспарлаудағы жаңалықтар – ашық орталықтың айналасында сатылар мен алаңдарды орналастыру немесе әр қабырғаға симметриялық түрде қайта оралу үшін алаңда бөліну – келесі ғасырда сәулет лексикасының бір бөлігіне айналды. Үшінші кітап «идеалды» қаламен айналысады, ол жұлдыз тәрізді көпбұрышты геометриялармен шектелген, жұлдызды бекіністі еске түсіреді, оның үшбұрышты бастиондары оның өнертабысы деп есептеледі. Франческо ди Джорджо өзінің мансабын Сиена соборындағы жұмыстарға жауапты сәулетші ретінде аяқтады, онда оның қола періштелері бас алтарьда орналасқан, ал кейбір мәрмәр еден мозаикалары оның жобаларымен байланыстырылады. Сиенадағы Валлепиаттадағы Сан-Себастьяно шіркеуінің дизайны да оған жатқызылады. Франческо ди Джорджоның «2 періштесі бар Мадонна мен бала» картинасы Флорида штатының Корал Гейблс қаласындағы Лоу өнер мұражайында сақталады.

Ерте өмір (14391470)

Франческо Маурицио ди Джорджо ди Мартино 1439 жылы Сиена қаласында құс сатушының отбасында дүниеге келді. 23 қыркүйекте шомылдырылды. Оның жастық шағы туралы көп мәлімет жоқ, алайда Франческо ди Джорджоның ерте туындылары мен Веккиеттаның туындылары арасындағы стильдік ұқсастықтарға байланысты, ол Веккиеттаның шәкірті болған деп есептеледі. Суретші ретіндегі алғашқы жұмысы 1464 жылға дейін барып жетеді, онда 25 жасында Иоанн Крестительдің мүсіні үшін 12 лира төленді. Ол екі рет қатарынан үйленді, ал оның бірінші әйелі Кристофана 1467 жылы үйленгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. 1469 жылдың 26 қаңтарында ол Антонио ди Бенедетто ди Нероччоның қызы Агнезеге және, мүмкін, Нероччо ди Бартоломео де Ландидің туысына үйленді. Франческо ди Джорджо осы жылдары осымен бірге студияда да, көркемдік серіктестікте де болды. 1471 жылғы Сиенадағы жазбаларда суретшінің және тағы тоғыз адамның Сиенадан тыс орналасқан Киелі Құтқарушы монастырына заңсыз кіргені және ішке кіргеннен кейін "ар-ұяты жоқ әрекеттер жасағаны" айтылады. Олар үш айға қаладан қуу немесе 25 лира айып төлеуге үкім шығарылды, және Ди Джорджио айып төледі.

Урбино (14751484)

1470-ші жылдардың ортасында Ди Джорджо Урбино герцогы Федерико да Монтефелтроның қызметіне түсті. Ол герцог үшін көптеген көркем туындылар жасады, соның ішінде айқыштан түсірілуді бейнелейтін қола рельеф және Пацци қастандығы кезінде герцогтың сәулетшісі және инженері болды. Италиялық қала мемлекеттері арасындағы шайқастар кезінде Ди Джорджо өзінің қолдаушысы үшін бірнеше мықты бекіністер салды. Ди Джорджо үшін осы жұмыс көзі да Монтефелтроның қайтысынан кейін оның ұлы, жаңа герцогпен де жалғасты. Ди Джорджо герцогпен жұмыс істеген кезде архитектуралық жұмыстар да пайда болды, оның ішінде оның ең танымал құрылысы – Кортонадағы Санта-Мария-делле-Грацие-аль-Кальцинаио шіркеуі. Шіркеуді жобалау орналасқан жерінің тік беткейлігіне байланысты қиын болды, бірақ Ди Джорджоның инженерлік және сәулет өнеріндегі шеберлігі оған қазірге дейін тұрған берік құрылысты жобалауға мүмкіндік берді.

Сиенаға оралу және кейінгі мансап (14851500)

1485 жылғы хаттар Сиена үкіметінің Франческо ди Джорджоға хат жазып, оның туған қаласына оралып, қоғамдық ғимараттарды жобалау және салу жұмыстарын бастауын сұрағанын көрсетеді. Ол 1486 жылы қалаға оралды және ресми қала инженері лауазымы үшін жыл сайын 800 флорин жалақы ала бастады, осы лауазымда ол Сиенадағы барлық инженерлік жобаларды тексеруге міндетті болды. Ди Джорджо қала үшін көркемдік жобаларды да аяқтады, мысалы, Opera del Duomo шіркеуінің алтарына қосылған шамдарды ұстаған періште мүсіндерін жасады. Бұл кезең Ди Джорджо үшін өркендеу мен танымалдылықтың шағы болды, оның қатысуы мен біліктілігі үшін бірнеше қала-мемлекеттер, әсіресе Сиена және Урбино билеушілері күресті. 1488 жылғы салық құжаттары оның жеке және отбасылық байлығын, яғни алты баласын көрсетіп тұр. 1490 жылы Милан үкіметі оған Милан соборының күмбезінің моделін жасауды тапсырды. Бұл жоба оны собордың құрылыс алаңына сапар шегуге мәжбүр етті, онда ол собор құрылысына кеңес беру үшін шақырылған Леонардо да Винчимен кездесті. Ди Джорджо соборды салғандарға пайдалы кеңес берді және осы үшін 100 флорин алды. Оның соғыс инженері ретіндегі тәжірибесі 1494-98 жылдардағы Италия соғысында қайтадан қажет болды, ол сол кезде Неапольдің Фердинанд II-сінің қызметінде болды. Ол соғыста тау-кен технологиясын алғаш рет қолдануды көрсетіп, туннельдер мен жарылғыш заттарды пайдаланды. 1499 жылы Ди Джорджо Opera del Duomo-ның капомаэстросы болып сайланды.

Өлім (1501)

Франческо ди Джорджо 1501 жылы немесе 1502 жылдың басында Сиенаның сыртында 62 жасында қайтыс болды, 1501 жылдың ортасында елді мекенге зейнетке шыққаннан кейін. Оның жесірі өмірінің көп бөлігін қайтыс болған сәулетшінің мүлігіне байланысты сот дауларында өткізді.