Кіріспе
Түрік-американдық онлайн жаңалық шоуының жүргізушісі (1970 жылы туған)
Cenk Kadir Uygur (['dʒɛŋk kədɪr juːgər]; 21 наурыз 1970 жылы туған) – түрік текті американдық саясаткер, саяси комментатор, медиа жүргізуші және бұрынғы президенттікке үміткер. Ол «Жас түріктер» бағдарламасының негізін қалаушы, солшыл, прогрессивті, әлеуметтік-саяси жаңалықтар мен пікірлер бағдарламасы. 1996 жылы Ұйғыр қысқа мерзімге адвокаттың көмекшісі болып жұмыс істеді. 2002 жылы «Жас түріктер» бағдарламасын іске қосып, жүргізуді бастады. 2011 жылы ол қысқа уақытқа MSNBC арнасында саяси комментатор ретінде пайда болды (оның орнын Ал Шарптон басты), содан кейін 2011 жылдан 2013 жылға дейін Current TV арнасында апталық пікірлер шоуында қонақ болды. 2017 жылы Ұйғыр «Әділет демократтары» прогрессивті саяси әрекет комитетін құрды. 2020 жылы Ұйғыр Калифорния штатының 25-ші округінен өткізілген ерекше сайлауға және кезекті сайлауға үміткер болды. Ұйғырдың үміткерлігі кейбір адамдар тарапынан әйелдер, ЛГБТ+ қожалықтары, азиялықтар, діншіл еврейлер мен мұсылмандар және басқалар туралы бұрынғы пікірлеріне байланысты даулы деп танылды, бірақ ол оларды контекстен тыс деп түсіндірді. Ол екі сайлауда да жеңіліске ұшырады, жалпы нәтиже бойынша төртінші орынды алып, демократтар арасында екінші орынға табан тіреді, сәйкесінше алған дауыс үлесі алты және жеті пайызды құрады. Ұйғыр 2023 жылдың қазан айында 2024 жылғы Демократиялық партияның президенттік праймеризіне қатысатынын мәлімдеді, бірақ АҚШ Конституциясы бойынша туа біткен азамат болмағандықтан, бұл талапты сот жолымен өзгертуге үміттенді. Ол бұрынғы үміткер Абдул Хасанның 2012 жылы жасаған сәтсіз әрекетін қайталап, тең қорғау құқығына сүйене отырып, сот шешімімен бұл талапты күштен шығаруды күтті. Ұйғыр 2024 жылдың 6 наурызында сайлаудан бас тартты.
Ерте өмір және білім
Ұйғыр Түркияның Стамбул қаласында бай түрік мұсылман отбасында дүниеге келді. Сегіз жасында отбасымен бірге АҚШ-қа көшіп келді. Ол өзінің қалған балалық шағын Нью-Джерси штатының Шығыс Брансуик қаласында өткізді және Шығыс Брансуик орта мектебін бітірді. Ол агностик болғанын, бірақ әлі де өзін мәдени мұсылман ретінде санайтынын айтады. Жоғары мектепте математикадан алған "D" бағасы Ұйғырдың университетке түсуіне кедергі келтірмесе де, ол Пенсильвания университетінің Уортон мектебіне ауысып, басқару саласында білім алып, 1992 жылы бітірді. Ол 1991 жылы мектеп газетінде афроамерикандықтар және басқа азшылықтарға жасалған артықшылықтарды сынап жазды. Сондай-ақ ол университеттегі феминистерді "Анита Хиллді қасиетті қамқоршы еткендері үшін" сынға алды және әйелдерге қатысты қарапайым емес пікірлер білдірді. Кейіннен ол бұл мәлімдемелерінен бас тартып, ұстанымын өзгертті (бірақ TheWrap журналындағы Стефан Печдималджи оның бас тартуының шынайылығына күмән келтірді). Ол Колумбия құқық мектебінен заң докторы дәрежесін алды.
Ерте мансап
1996 жылы Ұйғыр қысқа мерзімге адвокат болып жұмыс істеді. Алдымен Вашингтондағы Drinker Biddle & Reath заң фирмасында, кейін Нью-Йорктегі Hayes & Liebman заң фирмасында қызмет етті. Вашингтондағы жергілікті телеарнада "Жас түрік" атты бағдарламасында саяси талқылаулар жүргізді. 1999 жылы ол WAMI TV жаңалықтар бағдарламасы "The Times" (Майами, Флорида) үшін материалдар жазып, өндіріске қатысып, бағдарламаға қатысты. Сол жылы TYT сайтындағы блогында былай деп жазды: "Бұл жерде көптеген әйелдер бар сияқты, мен олардан аз-аздан ләззаттанамын. Әрине, әйелдердің гендерінде кемшілік бар. Олар адамзаттың тыныш және жемісті өмір сүруі үшін қажетті жиілікте жыныстық қатынасқа түспейтін жаратылыстар." 2000 жылдары Ұйғыр The Huffington Post сайтында апталық блог жүргізіп, 2003 жылғы Ирак соғысына қатысты сынды пікірлер жазды.
Жас түрік
Ұйғыр либералды бағытталған саяси және ойын-сауық шоуларын бастау мақсатымен «Жас түріктер» солшыл, прогрессивті ток-шоуын құрды. Ол 2002 жылдың 14 ақпанында Sirius спутниктік радио желісінде іске қосылды, сондай-ақ 2006 және 2008 жылдар аралығында Air America радио желісінде де эфирде болды. Ұйғыр және оның әріптесі Ана Каспариан популистік солшыл брендтік және бағдарламалық стратегияны қолданды, бұл «Жас түріктерді» жаһандық онлайн ұйымға айналдырды. Шоудың атауын американдық армяндар сынға алды, себебі Осман империясындағы «Жас түріктер» саяси қозғалысы армян геноцидіне жауапты болды. Американың Армян Ұлттық Комитетінің атқарушы директоры Арам Хампариан Ұйғыр және шоудың атауы туралы былай деді: «Геноцидті жоққа шығару, оның құрбандарын кемсірту, содан кейін саяси шоуыңызды оның жасаушыларының құрметіне атау – бұл тек американдық армяндарды ғана емес, сондай-ақ адам құқықтарына алаңдаған кез келген адамды мазалауы керек. Ценк Ұйғыр осының өзіне батыл тұрды». Ұйғыр «Жас түріктер» әлемдегі ең ірі онлайн жаңалықтар шоуы екенін тұрақты түрде айтады және кем дегенде 2011 жылдан бері осылай мәлімдейді. YouTube-та 5 миллиардтан астам қаралым мен 5 миллионнан астам жазылушы жинады, АҚШ-та #5,566 орынды иеленді. «Жас түріктер» ток-шоуының күшін пайдаланып, Ұйғыр оны 2007 жылдың 5 шілдесінде «Поп Триггер» бағдарламасымен басталып, арналар мен шоулар желісіне дейін кеңейтті. Шоудың бейнесі күн сайын өзінің веб-сайтында, сондай-ақ YouTube, YouTubeTV және түрлі ағынды платформалар арқылы көрсетіледі, АҚШ-тың бірнеше жергілікті телеарналарында трансляцияланады және подкаст ретінде қолжетімді. 2011 жылдың қыркүйегінде Ұйғыр «Жас түріктер» үшін теледидар платформасын іздеп жүрген кезде, шоудың апталық теледидар нұсқасы 2011 жылдың төртінші тоқсанында басталған желіде сағат 19:00-де төмен рейтингке ие болған Current TV арнасында жарияланды. Current TV-дегі шоу 2011 жылдың желтоқсанында басталды, көрермендер саны аз болды және 15 тамыз 2013 жылы Current TV арнасындағы барлық тікелей эфирлік бағдарламалар тоқтатылған кезде аяқталды. Шоудың бір эпизодында ол «жануарға ләззат сыйлайтын» зоофилияны заңдастыруды жақтады. 2015 жылы Ұйғыр шоуда Ку-клукс-кланның бұрынғы жетекшісі және ақ нәсілшіл неонацист Дэвид Дьюкты «Еврейлер бәрін қалай бақылайды» деген антисемиттік сегментте қонақ ретінде шақырды. 2018 жылдың мамыр айында «Жас түріктер» YouTube TV-де өзінің 24 сағаттық теледидар форматындағы арнасын іске қосты, ол тікелей эфирде және алдын ала жазылған бағдарламаларды қамтиды. Ұйғыр өзінің жүрегінен туған інісі Хасан Пикерді шоуға жұмысқа алды.
MSNBC телеарнасы
MSNBC 2010 жылғы 21 қазанда Ұйғырды арнаға көмекші және ауыстыратын жүргізуші ретінде жұмысқа алды. 2011 жылғы 21 қаңтарда Ұйғыр MSNBC Live-тің жаңа кешкі бағдарламасының жүргізушісі болып тағайындалды, ол MSNBC-дегі сағат 18:00-де (шығыс уақыты) эфирге шықты, нәтижесінде MSNBC-нің басқа кешкі бағдарламаларының эфир уақыты өзгертілді. Ұйғыр 2011 жылғы қаңтардың соңынан маусымға дейін алты ай бойы осы уақытты толтырды. Басшылық бірнеше жүргізушінің, соның ішінде Ұйғырдың стилін MSNBC брендінің мақсаттарына сәйкес емес деп тапты, бұл олардың қызмет бабын төмендетуіне әкелді. Кабельдік жаңалықтардан кеткеннен кейін Ұйғыр өзінің назарын TYT-ге бұрды. Ұйғыр уақыт өте келе дәстүрлі медиа мекемелеріне көңілі тоқты. Жоғарғы соттың сайлау науқанын қаржыландыруға қатысты бірнеше шешімдері (1976, 1978, 2010) «Уолл-стритты басып алу» қозғалысы кезінде Ұйғырды 2011 жылғы 19 қазанда Нью-Йоркте саяси іс-қимыл комитеті – Wolf PAC жобасын бастауға ынталандырды. Wolf PAC штаттағы заң шығарушыларды АҚШ Конституциясының V бабына сәйкес штаттардың конвенциясын шақыру туралы қаулылар қабылдауға итермелеуді мақсат етеді. Оның ұраны: «Барлық супер PAC-терді жоюға арналған супер PAC». Конвенцияның мақсаты – АҚШ Конституциясына түзету енгізу, ол корпоративтік жеке тұлғаны тоқтатып, АҚШ-тағы барлық сайлауды мемлекеттік қаржыландыруды қамтамасыз ету. 2017 жылға дейін бес штат мұндай конвенцияны шақыру туралы қаулы қабылдады, бірақ барлық штаттар өздерінің конвенция шақыруында бірдей тілді қолданбады. Федералды сайлау комиссиясына ұсынылған құжаттарға сәйкес, 2016 және 2018 жылғы сайлау кезеңдерінде Wolf PAC өзінің шығыстарының шамамен 80% жалақы мен әкімшілік шығындарға жұмсады. Джона Беннетт The Daily Caller басылымында: «Ценк Ұйғыр саясаттан ақшаны шығаруға мүдделі, сондықтан оның жеке PAC-і донорлық ақшаның барлық дерлік бөлігін персонал мен операциялық шығындарға жұмсайды» деп қысқаша айтты.
Әділет демократтары
2017 жылдың 23 қаңтарында Ұйғыр Кайл Кулинскимен бірлесіп «Әділет демократтары» қозғалысын құрды. Кайл Кулински – Ұйғырдың «Жас түріктер» желісімен байланысы бар саяси комментатор. Олар Джо Манчин, Джо Кроули және Дианна Файнштейн сияқты саясаткерлерге қарсы күресті. 2017 жылдың 22 желтоқсанында «Әділет демократтары» басшылығы «сексистік және расистік» деп сипаттаған мәлімдемелер жазған 2000-жылдардың басындағы блог жазбалары табылуынан кейін Ұйғыр «Әділет демократтарынан» шеттетілді. Келесі күні Ұйғыр YouTube-тағы «Жас түріктер» арнасындағы бейнеүндемесінде бұрынғы мәлімдемелері үшін кешірім сұрап, оларды айыптады. TheWrap басылымына берген сұхбатында Ұйғыр он жыл бұрын «ұятты» жазбаларды өшіргенін айтып, мынадай қосымша жасады: «Сол кезде жазғандарым өте сезімсіз және білімі жоқ еді. Егер сіз менің 18 жыл бұрын жазғандарымды оқып, қынжылсаңыз, сіз толыққанды дұрыссыз. Осы материалға тап болған әрбір адамнан кешірім сұраймын. Мен басқа адам болғанда жазғаным үшін шын ниетпен өкінемін».
Көтеріліс КӨК
2020 жылы ол Брианна Вумен бірлесіп Rebellion PAC саяси іс-қимыл комитетін құрды, ол прогрессивті сайлау үміткерлерін қолдау мақсатында жарнамалық науқандар жүргізуге бағытталған.
2020 жылы АҚШ-тың Өкілдер палатасына үміткерлік
2019 жылдың қараша айының ортасында Ұйғыр Калифорния штатының 25-ші сайлау округінен Конгресске үміткер болуға өтініш берді. Ол бұл округте тұрмағанына қарамастан, мұндай қадам жасады. Ұйғыр 2020 жылдың 3 наурызында екі іріктеп сайлауға қатысты: 2021 жылдың қаңтарына дейін бос қалған орынды толтыру үшін өткізілген арнайы сайлау және келесі толық мерзімге арналған Демократиялық партияның іріктеп сайлауы (шешімі 2020 жылдың қараша айындағы сайлауда қабылданды). Ұйғыр кандидатурасын жариялағаннан кейінгі үш сағаттың ішінде 100 мың доллардан астам көлемде шағын қаржылай көмек жинады. Ал тоқсан соңына қарай бұл көрсеткіш 796 000 долларға жетті. Ұйғыр солшыл идеологияны ұстанатындығын мәлімдеп, жалғыз төлемдік денсаулық сақтау жүйесін, ең төменгі жалақыны сағатына 15 долларға көтеруді және Citizens United v. FEC шешімін жоққа шығаруды қолдады. 2019 жылы Саугус орта мектебіндегі оқ ату оқиғасынан кейін ол қатаң қару-жарақ бақылау заңдарын жақтады. Демократтық оппоненті Кристи Смиттің "Баршаға медициналық көмек" бағдарламасына қарсылығын сынады. Ұйғырдың басты мәселесі – саясаттан ақшаны шығару еді. Ол Иранмен соғысқа да қарсы болды және "Жасыл жаңа келісім" жобасын қолдады. Ұйғырдың кандидатурасын бастапқыда АҚШ сенаторы Берни Сандерс қолдады, ол демократтардың президенттікке үміткерінің бірі болатын. Алайда, 2019 жылдың 13 желтоқсанында Сандерс бұрынғы қолдауын қайтарып алды. Себебі, Ұйғырдың әйелдерге қатысты жасаған ұятсыз, сексуалдық сипаттағы сөздері, қара нәсілділерге қатысты кемсітуші пікірлері (телешоуында бірнеше рет N сөзін қолданған), сондай-ақ фундаменталистік мұсылмандар мен еврейлерге қатысты алдыңғы жылдары жасаған қауқыпты мәлімдемелеріне назар аударылды. Нәтижесінде, Ұйғыр екі сайлауда да жеңіліске ұшырады, тиісінше 6% және 7% дауыс жинады. Ешбір кандидат 50% немесе одан көп дауыс жинамағандықтан, ең көп дауыс жинаған Кристи Смит пен теңіз офицері Майк Гарсия екінші турға өтті, нәтижесінде Гарсия сайлауда жеңіске жетті.
2024 жылғы президенттік сайлау науқаны
Ұйғыр АҚШ президенттігіне кандидат болады деп мәлімдеді. 2023 жылдың желтоқсанының басында бірнеше штаттың алғашқы дауыс бюллетендеріне тіркелу әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі ол президенттік лауазымға ие болу үшін АҚШ Конституциясының туғаннан азамат болу талабына сай келмейді. 2023 жылдың қыркүйегінде Ұйғыр 2024 жылғы Демократиялық партияның президенттік праймеризінде Джо Байденге қарсы күрес бастауға дайындалып жатқанын айтты. Байденнің тым ескі екенін және Дональд Трампты жеңе алмайтынын мәлімдеп, Ұйғыр Байденді қайта сайлануға түспеуге шақырды. Егер прогрессивтік бағыттағы кандидаттардан ешкім үміткерлік таратпаса, ол Байденге қарсы шығуға демократтарды ынталандыру үшін жеке науқанын бастайтынын айтты. Ұйғыр өзінің сайлауға қатысу құқығын 2006 жылғы Шнайдер против Раск ісі бойынша құқықтану факультетінің түлегі жазған зерттеу мақаласына сүйеніп дәлелдеді. Ол өзінің «жеңіске жететін» заңдық жағдайы бар екенін мәлімдеді. 2023 жылдың қазан айында The Daily Targum газетінде жарияланған мақаласында Киран Субраманян Ұйғырдың бұл жағдайды қозғау және халықтың қолдауын алу қабілетіне күмән келтірді, сондай-ақ «оның есептеулері мүлдем абсурдты және оның әлемге деген көзқарасын күмән тудырады» деген қорытынды жасады. 11 қазанда Ұйғыр президенттік науқанын ресми түрде жариялады. Сол күні ол Невада штатының бюллетеніне тіркелуге өтініш берді, бірақ түзетілген нысанды ұсынғаннан кейін оның өтініші қабылданбады. Сол сияқты, 18 қазанда Нью-Гэмпшир штатының мемлекеттік хатшысы Дэвид Сканлан Ұйғырдың Нью-Гэмпшир штатының бюллетеніне тіркелу өтінішін қабылдамады. Ұйғыр сотқа шағымдануға ниеттенгенін айтты, бірақ қандай да бір сот юрисдикциясын атамады. Ұйғыр Нью-Гэмпшир штатының шешіміне қарсы штаттың сайлау заңдары жөніндегі комиссиясына шағымданып, ол 2 қарашада оның шағымын бірауыздан қабылдамады. Нью-Гэмпшир округінің АҚШ округтік соты табиғи азаматтық туралы ереже күшін жойған жоқ екенін ескере отырып, Нью-Гэмпшир штатының барлық президенттік кандидаттардың туғаннан азамат екенін растауын талап ететін заңдары конституциялық деп шешті. Сол сияқты, Ұйғыр Оңтүстік Каролина Демократиялық партиясының президенттік праймеризінің бюллетеніне тіркелуге өтініш берді, бірақ АҚШ президенті лауазымын атқару үшін конституциялық талаптарға сай келмегендіктен оның өтініші қабылданбады. Ұйғыр бюллетеньден шығарылғаны үшін Оңтүстік Каролинаның сайлау комиссиясы мен Оңтүстік Каролина Демократиялық партиясына қарсы сотқа жүгінді, бірақ сотта жеңіледі. Арканзас штатының сайлау органдары 4 желтоқсанда Ұйғырдың Арканзас штаты мен Арканзас Демократиялық партиясына ұсынған құжаттарын қабылдамай, бюллетеньге тіркеуден бас тартты. 2023 жылдың 18 желтоқсанында Ұйғырдың науқаны баспасөз хабарламасында оның келесі штаттардағы алғашқы дауыс бюллетеніне енгенін мәлімдеді: Миннесота, Оклахома, Техас және Вермонт. Қаңтар айында Коннектикут штатының бюллетеніне де тіркелгені расталды. Ұйғыр 2023 жылдың қараша айының соңында The Hill газетіне науқаны басталғаннан бері 250 000 доллардан астам қаржы жинағанын хабарлады.
Саяси көзқарасы
Бір кездері республикашы болған Ұйғыр "Республикалық партияға зор жек көру сезімі бар екенін" айтады. Ол Демократиялық партияның жаңару процесін бастан өткеруі керек екенін мәлімдеді. Ұйғыр Республикалық партиядан және консервативті саясаттан бірте-бірте алшақтады. Ол Иракқа басып кіру туралы шешімді осы өзгерістің "шешуші сәті" деп атады. Прогрессивті саяхатшы Ұйғыр демократтар мен республикашыл саясаткерлерді сынап, көптегендерін донорлардың ықпалында екенін айыптайды. 2000 жылы Ұйғыр Республикалық партиясының ішкі сайлауында Джон Маккейнге дауыс берген, бірақ 2008 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Маккейнге дауыс бермеді, себебі ол христиандық консерваторлармен тығыз байланыста болды және салықтар мен суға батыру мәселелеріндегі көзқарастары ұнамады. Ұйғыр 2016 және 2020 жылдары Берни Сандерстің президенттік науқанына қолдау көрсетті.
Марапаттар
2010 жылы Айан Хирси Әлимен бірге «Императордың киімі жоқ» сыйлығын (Freedom From Religion Foundation ұйымынан) және кейіннен Америкалық гуманистік қауымдастығының «Гуманистік медиа» сыйлығын қабылдады.
Әйелдер туралы пікірлер
2000 жылдардың басында Ұйғыр сексистік деп сипатталған бірнеше блог жазбаларын жариялады. Бір жазбасында: "Менің Марди Градағы өмірімдегі ең жақсы түндердің бірі болды. Мен 23-тен астам әйелге сүйісқанмын, көптеген көкіректерді көрдім және сезіндім, және досым Джон Дэниелстің арқасында керемет мас күйде болдым". Тағы бір жазбасында: "Мұнда көкіректердің теңізі сияқты, ал мен кішкентай тамшылармен ішімдік ішіп отырмын. Мен бүкіл мұхитқа сүңгігім келеді". Ұйғыр бұл пікірлерін өшіріп, кейін кешірім сұрады. 2011 жылы "Жас түріктер" бағдарламасында Ұйғыр және оның әріптесі Ана Каспариан актриса Оливия Муннның режиссер Брет Ратнерге қатысты сексуалдық қысым көрсету туралы айыптауларын жоққа шығарды, ал Ұйғыр Ратнердің Муннмен жыныстық қатынаста болғанын мақтан тұтқанын қорғап, оның оны "ақылдан шығарғанын" айтты. Кейіннен Ұйғыр өз сөздері үшін кешірім сұрады. 2013 жылы бір эпизодта Ұйғыр әйелдерді 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша еркектердің олармен ауыздық жыныстық қатынасқа түсуіне қаншалықты дайын екендігіне қарай бағалады. Сол жылы Ұйғыр бір модельдің "концентрациялық лагерьден жаңа ғана шыққандай" көрінетінін айтты. 2017 жылы TheWrap басылымына TYT қызметкерінің бірі Ұйғырдың әйелдер туралы орынсыз әңгімелер айтқанын мәлімдеді. 2016 жылы Ұйғыр Гарвард университетінің футбол командасын әйел студенттердің сексуалдық тартымдылығын 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша бағалағандығы үшін қорғады, бұл бағалау кеңінен таралған "скауттық есепте" жазылған және әйелдермен жыныстық қатынасқа түсудің тікелей сипаттамаларын қамтыды.
TYT қызметкерлерінің кәсіподаққа қосылуына қатысты жауабы
2020 жылдың ақпан айында Халықаралық театр сахнасы қызметкерлерінің альянсы "Жас түрік" ұйымын кәсіподаққа біріктіруге тырысқанда, Ұйғыр өз қызметкерлерін оған қарсылық көрсетуге шақырды. Ұйғыр Жакорей Палмерді кәсіподақ қызметіне қатысқандығы үшін жұмыстан шығарғаны айтылады, сондай-ақ TYT қызметкерінің анонимді мәлімдемесіне сәйкес, Ұйғыр кәсіподаққа қолдау көрсеткен қызметкерлерден бонустар мен жалақыны көтерген. Ұйғыр бұл айыптауларды жоққа шығарды. "Жаңа Республика" басылымы Ұйғырдың кәсіподаққа қатысты пікірін екі жүзділік деп сынады, себебі ол бұрыннан кәсіподақтар мен прогрессивті идеяларды қолдайтынын мәлімдеген.
Жеке өмір
Ұйғыр түрік-американдық, және туған тілі түрік және ағылшын тілдері.