Кіріспе

XVI ғасырдағы шотланд саясаткері және әскери қолбасшысы

Гранж Сэр Уильям Кирккалди (шамамен 1520 – 3 тамыз 1573) – шотландтық реформация үшін күрескен шотланд саясаткері және әскери қолбасшысы. Ол мансабын Шотландия королевасы Мэри атынан Эдинбург қамалын қорғап тұрып аяқтады және ұзақ қоршаудан кейін дарға асылды.

Отбасы

Грандж Уильям Кирккалди Файф округіндегі Холлиардс қамалында жер иеленді. Уильямның әкесі, Джеймс Кирккалди Грандж (1556 жылы қайтыс болды), 1537 жылдан 1543 жылға дейін Шотландияның бас қазынашысы болды және 1546 жылы Уильям мен Джеймстің біршама кінәлі болған кардинал Битонның бейкүнә қарсыласы еді. Уильям Кирккалди Дейрсидің сэр Патрик Лирмонтінің және Сент-Эндрюстің қала әкімі мен Балкомидің Джордж Лирмонтінің қарындасы Маргарет Лирмонтқа үйленді. Кирккалдидің мұрагері – туған інісінің ұлы болды. 1573 жылғы тамызда Кирккалдидің өлім жазасын алуына бірнеше күн қалғанда Ниниан Кокберн оның жас әйелден баласы бар екенін хабарлады. Кирккалди тұтқында кезінде сол әйелге кодталған хат жазды, ол ұсталды және кодтан шығарылды. Кейін Шотландия королевасы Мэри француз дипломаты Мишель де Кастельнаумен осы әйел және оның қызы туралы шифрмен хат алмасты. 1582 жылы Мэри қызына 40 алтын монета сыйлады.

Англиямен соғыс, Франциямен қызмет және Реформация

Уильям Кирккалди басқа сарай қызметкерлерімен бірге 1542 жылы Шотландия королі Джеймс V-нің өлім төсегінде Фолкленд сарайында жасалған құжатқа куә болды, оны кардинал Битон Шотландияның регенттігін иелену үшін пайдалануға тырысты. Бірақ, ол 1546 жылғы мамыр айында кардиналдың өлтірілуіне қатысты, ал келесі жылдың шілдесінде Сент-Эндрюс қамалы француздарға берілген кезде Кирккалди Нормандияға тұтқын ретінде жіберілді. Ол 1550 жылы қашып шықты. Кирккалди Францияда Эдуард VI-ның кеңесшілері үшін құпия агент ретінде жұмыс істеді және шифрларда "Корак" деп белгіленді. Кейін ол француз армиясында қызмет етіп, өнер мен батылдығымен ұзаққа созылған даңққа ие болды. 1553 жылдың желтоқсан айында Кирккалди Лондонға барып, француз елшісі Антуан де Нуайльмен шекаралық мәселелерді талқылады. 1556 жылы Битонды өлтірудегі рөлі үшін Кирккалдиге тағылған айып алынып тасталды. 1557 жылы Шотландияға оралған ол Бервик-апон-Твид губернаторының інісі Ральф Юрді дуэльде өлтіру арқылы көзге түсті. Протестант болғандықтан, ол Шотландияның регенті Мэри Гизбен күрескен қауымдардың басшыларының бірі болды. Кирккалди Файф аймағында француз әскерлерімен шайқасты, олар оның Халиардтағы үйін қиратты. 1560 жылдың қаңтарында ол Анри Клеутен басқаратын француз әскерлерінің Стирлингке қайта оралуын кешіктіру үшін Туллибоди көпірінің бір бөлігін бұзды.

Мэри, Дарнли және Ботвелл

Кирккалдиді Шотландия королевасы Мэри 1562 жылғы 8 ақпанда Холируд сарайында, королеваның жартылай бауыры Лорд Джеймс Стюарт пен Агнес Киттің үйлену тойындағы салтанатты шаралар кезінде рыцарьлық атағына ие етті. Ол королева Мэридің лорд Дарнлимен некелесуіне қарсы болды және Chaseabout Raid кезінде оның жартылай ағасы, лорд Джеймс, қазір Морей графымен байланыста болды. Осы көтеріліске қатысқандығы үшін ол қысқа мерзімге Англияға паналауға мәжбүр болды. Ол Шотландияға оралып, Рицционың өлтірілуіне қатысты. Дарнлидің өлтірілуіне ешқандай қатысы болмады. Кирккалди Мэридің Ботуэллмен некелесуіне қарсы болды және Шотландия Парламентіндегі жағдайға алаңдаушылықпен қарады. Ол граф Бедфордқа, ағылшын дипломатына, Мэри Францияны, Англияны және Шотландияны Ботуэлл үшін жоғалтуға қарамаса, тіпті әйелдер киімімен әлемнің соңына дейін онымен бірге баратынын айтқан. Ол Францияны, Англияны және өз елінен айырылуға қарамаса, онымен бірге әлемнің соңына дейін ақ көйлектің ішінде баратынын айтқан: *sho caris not to lose France Ingland and her owne countrie for him, and sall go with him to the warldes ende in ane white peticote or she leve him*. Елизавета, алайда, Кирккалдидің әйел патшайым туралы пікірін, оны «кәдімгі әйелден де нашар» санағандай мақұлдамады. Дегенмен Кирккалди Ботуэллге үйленгеннен кейін Мэриді құтқару үшін біріккен лордтардың бірі болды. Карберри төбесіндегі шайқастан кейін патшайым Кирккалдиге бағынды. Ботуэлл қашып кетті, ал Кирккалди Туллибардиннің Уильям Мюррейімен бірге Шетландқа оның қуып жетеді. Ол сол кезде Шотландияның лорд-адмиралы болып тағайындалды. Олардың кемелерінің кейбіреуі Дундиден келді, соның ішінде «Джеймс», «Примроуз» және «Роберт» кемелері де болды. Ол Ботуэллді қолға түсіруге бекінді және Бервик губернаторы граф Бедфордқа былай деді: «Мен жақсы теңізші болмасам да, сіздің лордтығыңызға уәде беремін, егер мен оны теңізде немесе құрлықта кездестірсем, ол мені онымен бірге алып кетеді, немесе мен оны Эдинбургке тірі немесе өлген күйі әкелемін». Бірақ олар кездеспеді, Кирккалдидің «Арыстан» кемесі Брессейдің солтүстігінде жағаға тірелді. Мэри Лохлевен қамалынан қашқаннан кейін, оның әскери басшылығы Лэнгсайд шайқасындағы жеңіліске негізінен жауапты болды. Кирккалди Мэримен бейбіт келісімге келуге болады деп ойлаған сияқты. Оған Летингтонның Уильям Мэйтленд әсер етті. 1569 жылдың қыркүйегінде Кирккалди Мэйтлендті Эдинбург қамалындағы тұтқындықтан арам жолмен босатты. Кирккалди енді бұрынғы одақтастарынан күдікпен қарады.

Эдинбург қамалының "ұзаққа созылуы"

1570 жылы қаңтарда регент Морейдің өлтірілуінен кейін Грандж Уильям Киркалди өзін түрмеде отырған патшайымның жақтастарының қатарына қосты. Регент Ленноксқа бағынбастан, Гранж Эдинбург қамалы мен қаланың бекіністерін нығайта бастады, ол қамалды және қала басшысы болғандықтан, енді оны Мэри үшін қорғады. 1571 жылы 2 наурызда Гранж әскери оқу өткізді, онда оның бір бөлігі Эдинбург қамалына шабуыл жасаған ағылшын армиясы рөлін сомдады. Кирккалди Эдинбургтегі салық жиналатын орыннан (толбуттан) өзінің бір қолдаушысын күшпен босатып алды, бұл оның бұрынғы досы Джон Нокспен қарым-қатынастың ушығуына әкелді, ол оны кісі өлтіруші және тамақ кескіш деп айыптады. 1571 жылы 29 сәуірде ол бірнеше белгілі буржуаларды тұтқындады. Патша тарапы штабын Лейтте орналастырды. Содан кейінгі кезең "Лейт пен Эдинбург арасындағы соғыстар" деп танылды. Кирккалди қамалдың кіреберісіндегі қоршау бекінісін нығайта бастады, ал мамыр айында қала ішінде, Корольдік жолда және Сент-Джайлс шіркеуі маңында бекіністер салды. 1571 жылдың қазан айында қалалық кеңес Лейтте құрылды, ал Гранджтың адамы Эдинбургті көшелер мен өткелдердің кіреберістерін жауып, қала сыртындағы Potterrow сияқты үйлерді өртеп, нығайтты. Эдинбург қамалының "ұзақ қоршауы" қазан айының ортасында басталды, осы кезде регент Мар Думбартон және Стирлинг қамалынан артиллерия әкелді.

Мэридің ісіне ақша жинау

Грандж Франция, Англия және Испания Нидерландысынан ақша және жабдықтар алды, онда Джордж Сетон, 7-ші лорд Сетон, Альва герцогымен келіссөздер жүргізді. Шотландия артиллериясының бастығы Джон Чишолм Гласгоудың қуылған епископынан және Франция королі Карл IX-тан ақша мен қару-жарақ алды. Ол 1571 жылғы маусымда Диппеден теңізге шықты, бірақ Солтүстік Куинсферриде тұтқындалды. Грандж қалада, алтын шеберлер Джеймс Мосман мен Джеймс Кокимен бірге күміс монета соғу үшін монетахана ашты және Мэри, Шотландия королевасының зергерлік бұйымдарын кепілге қойып, қарыз алды. 27 қаңтар 1573 жылы Уильямның бауыры Джеймс Кирккалди Франциядан қару-жарақ пен ақша әкеліп Блэкнесс қамалына келді, бірақ қамал Регент Мортонмен қоршауға алынды және Джеймс Кирккалди тұтқынға алынды. 1573 жылдың басында Кирккалди Регент Мортонмен келісімге келуден бас тартты, себебі "Перт бейбітшілігі" арқылы белгіленген бейбіт шарттар оның достарының бір бөлігін қамтымады.

Эдинбург қамалының берілуі

Пертті басып алғаннан кейін, регент Мортон мен корольдың жақтастарына көмектесу үшін ағылшын әскерлері мен артиллериясы келді. 1573 жылдың 28 мамырында қамал тапсырылды. Ағылшын қолбасшысы сэр Уильям Дрюри Гранджды Роберт Гурлейдің үйіне, содан кейін Лейтке алып кетті. Осы уақыт ішінде шебер Арчибальд Дуглас Гранж пен Дрюримен Мэри, Шотландия королевасының зергерлік бұйымдары туралы келіссөздер жүргізді. Бірнеше зергерлік бұйымдар Лейтте Дрюриге қайтарылды. Бір аптадан соң Грандж регент Мортонға берілді және Холирудхаусқа қамалды. Кирккалдиді жауларының кек алуынан құтқаруға күшті күш-жігер жұмсалды, бірақ бұл бекер болды; Нокс оның аспанға ілінетінін болжаған еді, және ол 1573 жылдың 3 тамызында аспанға ілінді. Бір жыл өткен соң Гранжтің бір хаты жарық көрді, онда Шотландия королевасы Мэри Шотландияда қалдырған зергерлік бұйымдар туралы және Дрюридің 600 фунт стерлинг қарызға кепіл ретінде алғаны туралы айтылды. Гранждың әйелі Маргарет Лирмонт жасырынған, бірақ оның қайда екені 1574 жылдың маусым айында зергерлік бұйымдарды қайтару үшін шақырылғаннан кейін белгілі болды.

Өлімнен кейінгі оңалту

15 шілдеде 1581 жылы Джеймс VI өз жерлерін мұрагерлеріне қайтарды, Кирккалдидің қызметі туралы ұзақ әңгімеледі, 1557 жылы Шотландия Англиямен соғысқан кезде оның көрсеткен батылдығы мен қажырлы еңбегін, Шотландия реформациясын қолдауын, Карберри Хилліндегі әрекеттерін және Боутвеллді қууын айтты. «Уильям Кирккалди оф Грейндж, осы мемлекет пен Англия арасында соғыс болғанда, сол соғыстарда көптеген қауіпті жағдайларда өте батыл және қадірлі қызмет етті, сондай-ақ әскери заңдарға сәйкес жекпе-жекте өте батыл және ер жүрек болды, бұл мәңгілік мақтауға лайық. Сондай-ақ ол осы мемлекеттің ақсүйектері мен джентльмендері арасында құдайдың құдіретті құралы болған, бұзық дінді жоюға көмектескен және корольдің әкесінің қорқынышты қырқынын ашуға ең белсенді болған, Боутвелл графының қорғанын қабылдауға дайын әркімге өзінің денесін ұсынған, тіпті оны теңіз арқылы Зетландқа дейін қуған, онда Уильям Кирккалди үлкен қауіп-қатерде кемеден құлап қалды».

Кирккалдидің мұрагері – оның інісі, Мастер Джеймс Кирккалдидің ұлы, сондай-ақ Уильям Кирккалди болды.