Индияның экс-премьер-министрі Индира Ганди 1984 ж. қаза болды. Оның қазасына сікх күзекшілері кінәлі, «Көк Жұлдыз» операциясының құрбандарынан кек алу мақсатында атып өлтірді.
1984 жылғы 31 қазанда Гандидің екі сикх күзетшісі – Сатвант Сингх пен Беант Сингх оны премьер-министр резиденциясының бағында, Нью-Делидегі 1-ші Сафдаржунг жолында өздерінің табельдік қаруларымен атқылап өлтірді. Бұл оқиға олар күзеткен қақпадан өтіп бара жатқанда болды. Оны британдық кинорежиссер Питер Устинов сұхратқа түсіруге ниеттенген еді, ол ирландиялық телеарна үшін деректі фильм түсіріп жатқан. Беант оған үш рет оқ атты, ал Сатвант 30 оқ атты. Олар қаруларын тастап, өздерін ұстауға берілді. Кейін басқа күзетшілер оларды жабық бөлмеге алып кетті, онда Беант атып өлтірілді. Кейін Кехар Сингх осы шабуылға қатысқандығы үшін тұтқындалды. Сатвант пен Кехар екеуі де өлім жазасына кесіліп, Делидегі Тихар түрмесінде дарға асылды. Гандиді сағат 9:30-да Медициналық ғылымдар институтына жеткізіп, дәрігерлер оған операция жасады. Ол сағат 2:20-да қайтыс болды. Өлімнен кейін оның денесін Тират Дас Догра басқаратын дәрігерлер тобы тексерді. Дограның сөзіне қарағанда, Гандиге екі түрлі қарудан – Sten автоматтарынан және .38 Special револьверінен 30 оқ тиген. Оған барлығы 31 оқ атылған, оның 30-ы денесіне тиген, 23-і денесінен өткен, ал 7-і ішінде қалған. Догра қолданылған қарудың маркасын анықтау және баллистикалық сараптама нәтижесімен табылған оқтарды салыстыру үшін оқтарды алды. Оқтар Делидегі Орталық сот-медициналық зертханасында (CFSL) тиісті қарулармен сәйкестендірілді. Содан кейін Догра Ш. Махеш Чандраның сотында сарапшы куә ретінде (ПВ 5) куәлік берді. Оған қарсы сұрақтарды қорғаушы заңгер Ш. Пран Натх Лехи қойды. Салма Сұлтан оның қазасы туралы алғашқы хабарды 1984 жылғы 31 қазанда, оқ аталғаннан кейін 10 сағаттан астам уақыт өткен соң, Doordarshan телеарнасының кешкі жаңалықтарында жариялады. Гандидің денесі 3 қарашада Радж-Гат маңында индуисттік дәстүр бойынша кремацияланды. Оның кремацияланған жері бүгінде "Шакти Штал" деп аталады. Құрмет көрсету үшін Гандидің денесі Тин Мурти үйінде қойылды. Мыңдаған жақтастары кремацияны көруге жиналды. Оның кремациясы BBC телеарнасының ішінде, отандық және халықаралық телеарналарда тікелей эфирде көрсетілді. Оның қайтысынан кейін Парад алаңы Индира Ганди паркіне айналдырылды, оны оның ұлы Ражив Ганди ашты. Гандидің қазасы саяси жағдайды түбегейлі өзгертті. Ражив анасының қазасынан кейін бірнеше сағаттан соң премьер-министр болып тағайындалды, ал сикхтарға қарсы тәртіпсіздік бірнеше күнге созылып, Нью-Делиде 3000-нан астам сикхті және бүкіл Үндістанда шамамен 8000 адамды қаза тапты. Көптеген Конгресс басшылары сикхтарға қарсы қырғынның артында тұрды деп есептеледі.
On 31 October 1984, two of Gandhi's Sikh bodyguards, Satwant Singh and Beant Singh, shot her with their service weapons in the garden of the prime minister's residence at 1 Safdarjung Road, New Delhi, allegedly in revenge for Operation Blue Star. The shooting occurred as she was walking past a wicket gate guarded by the two men. She was to be interviewed by the British filmmaker Peter Ustinov, who was filming a documentary for Irish television. Beant shot her three times using his side arm; Satwant fired 30 rounds. The men dropped their weapons and surrendered. Afterwards, they were taken away by other guards into a closed room where Beant was shot dead. Kehar Singh was later arrested for conspiracy in the attack. Both Satwant and Kehar were sentenced to death and hanged in Delhi's Tihar Jail. Gandhi was taken to the All India Institutes of Medical Sciences at 9:30 AM where doctors operated on her. She was declared dead at 2:20 PM. The post mortem examination was conducted by a team of doctors headed by Tirath Das Dogra. Dogra stated that Gandhi had sustained as many as 30 bullet wounds, from two sources: a Sten submachine gun and a .38 Special revolver. The assailants had fired 31 bullets at her, of which 30 hit her; 23 had passed through her body while seven remained inside her. Dogra extracted bullets to establish the make of the weapons used and to match each weapon with the bullets recovered by ballistic examination. The bullets were matched with their respective weapons at the Central Forensic Science Laboratory (CFSL) Delhi. Subsequently, Dogra appeared in Shri Mahesh Chandra's court as an expert witness (PW 5); his testimony took several sessions. The cross examination was conducted by Shri Pran Nath Lekhi, the defence counsel. Salma Sultan provided the first news of her assassination on Doordarshan's evening news on 31 October 1984, more than 10 hours after she was shot. Gandhi was cremated in accordance with Hindu tradition on 3 November near Raj Ghat. The site where she was cremated is known today as Shakti Sthal. In order to pay homage, Gandhi's body lay in state at Teen Murti House. Thousands of followers strained for a glimpse of the cremation. Her funeral was televised live on domestic and international stations, including the BBC. After her death, the Parade Ground was converted to the Indira Gandhi Park which was inaugurated by her son, Rajiv Gandhi. Gandhi's assassination dramatically changed the political landscape. Rajiv succeeded his mother as prime minister within hours of her murder and anti Sikh riots erupted, lasting for several days and killing more than 3,000 Sikhs in New Delhi and an estimated 8,000 across India. Many Congress leaders were believed to be behind the anti Sikh massacre.
Халықаралық реакция
Гандидің қазасы бүкіл әлемде қайғыға бөленді. Әлемдік көшбасшылар оның өлтірілуін айыптады және оның өлімі халықаралық қатынастарда үлкен үзіліс қалдыратынын айтты. Мәскеуде Кеңес Одағының президенті Константин Черненко: «Совет халқы Ұлы Үндістан халқының даңқты қызы, халықтардың бейбітшілігі мен қауіпсіздігі үшін күрескен және Кеңес Одағының адал досы қастандықпен ерте қаза тапқандығы туралы ауыр қайғымен хабардар болды» деген көңіл айту жолдады. Президент Рональд Рейган мен мемлекеттік хатшы Джордж Шульц Үндістан елшілігіне барып, көңіл айту кітабына қол қойып, оның қазасынан «зор дүрлігуге, жиренуге және қайғыға» батқандарын білдірді. АҚШ-тың 42-ші вице-президенті Уолтер Мондейл Гандиді «ұлы демократияның ұлы көшбасшысы» деп атады және «осы қорқынышты зорлық актісін» айыптады. Азия, Африка және Еуропа елдерінің көшбасшылары Гандиді демократияның көрнекті жақтасы және Одақтаспаушылық қозғалысының жетекшісі ретінде жоқтады, оның қазасына «терең қайғы» білдіріп, оны «террористік» әрекет деп бағалады. Оңтүстік Корея президенті Чун Ду Хван Гандидің қазасы «бүкіл әлем үшін ұлы көшбасшының жоғалғанын» білдіреді деді. Югославия президенті Веселин Джуранович, Пәкістан президенті Мохаммад Зия-уль-Хак, Италия президенті Сандро Пертини, Ватиканның Папасы Иоанн Павел II және Франция президенті Франсуа Миттеран бұл өлтіруді айыптады. Біріккен Ұлттар Ұйымында Бас Ассамблея жұмысын тоқтатты, шошынған делегаттар қазаға аза тұтты. Ассамблея президенті Пол Лусака (Замбия) жоспарланған пікірсайысты кейінге шегеріп, жедел түрде еске алу жиналысын ұйымдастырды.
Gandhi's death was mourned worldwide. World leaders condemned the assassination and said her death would leave a 'big emptiness' in international affairs. In Moscow, Soviet President Konstantin Chernenko sent condolences stating, "The Soviet people learned with pain and sorrow about the untimely death in a villainous assassination of the glorious daughter of the great Indian people, a fiery fighter for peace and security of peoples and a great friend of the Soviet Union". President Ronald Reagan, along with Secretary of State George Shultz, visited the Indian Embassy to sign a book of condolences and expressed his 'shock, revulsion, and grief' over the assassination. 42nd vice president of the United States Walter Mondale called Gandhi 'a great leader of a great democracy' and deplored 'this shocking act of violence'. Asian, African and European leaders mourned Gandhi as a great champion of democracy and leader of the Non Aligned Movement expressed its 'deepest grief' and called the killing a 'terrorist' act. South Korean President Chun Doo hwan, said Gandhi's death meant the 'loss of a great leader to the whole world.' Yugoslav President Veselin Đuranović, Pakistani President Mohammad Zia ul Haq, Italian President Sandro Pertini, Pope John Paul II at the Vatican, French President François Mitterrand condemned the killing. At the United Nations, the General Assembly paused in its work as shocked delegates mourned the death. Assembly President Paul Lusaka of Zambia postponed a scheduled debate and hastily organized a memorial meeting.
Сыртқы қатынастар
Ганди Үндістанның сыртқы саясатын тиімді түрде ілгерілету қабілетімен еске алынады.
Gandhi is remembered for her ability to effectively promote Indian foreign policy measures.
Оңтүстік Азия
1971 жылдың басында Пәкістандағы даулы сайлаулар Шығыс Пәкістанның Бангладеш ретінде тәуелсіздік жариялауына әкеп соқты. Пәкістан армиясының қысым көрсетуі мен зорлық-зомбылығы салдарынан келесі айларда 10 миллионнан астам адам Үндістанға қашқан. Соңында, 1971 жылдың желтоқсан айында Ганди Бангладешті азат ету үшін қақтығысқа тікелей араласты. Пәкістанмен соғыстан кейін Үндістан жеңіске жетіп, Оңтүстік Азиядағы ең ықпалды мемлекетке айналды. Үндістан Кеңес Одағымен соғыс жағдайында өзара көмектесуге келісетін шартқа қол қойды. АҚШ президенті Ричард Никсон Гандиді жеке басында ұнатпай, оны жеке хаттарында "қатыгез әйел" және "шешен түлкі" деп атады. Никсон кейін соғыс туралы былай деп жазды: "[Ганди] [Американы] алдады. Бізді алдады, осы әйел бізді алдады". Соғыстан кейін Ганди Кеңес Одағымен жақындасқандықтан, АҚШ-пен қарым-қатынас суытылды. Кеңес Одағы Үндістанның ең ірі сауда серіктесіне және Ганди премьер-министр болып тұрған жылдардың көп бөлігінде қару-жарақ жеткізушісіне айналды. Үндістанның "Индира доктринасы" негізінде қалыптасқан жаңа гегемониялық позициясы Гималай штаттарын Үндістанның ықпалына енгізуге бағытталған әрекеттерге әкелді. Непал мен Бутан Үндістанмен байланыста қалды, ал 1975 жылы, жылдар бойы үгіт жүргізгеннен кейін Сикким референдумда Үндістанға қосылуға дауыс берді. 1975 жылы Мұжибур Рахманның қазасы елде Үндістаннан алшақтауға тырысқан ислами әскери режимдердің орнауына себеп болды. Гандидің әскери режимдермен қарым-қатынасы Бангладештегі ислами емес солшыл партизандық күштерді қолдады деген күдіктен шиеленісті болды. 2011 жылы Бангладеш үкіметі Гандиге елдің тәуелсіздігіне "ерекше үлес" қосқаны үшін, шетел азаматтары үшін ең жоғары мемлекеттік наградасы – Бангладеш бостандық құрметін қаза болғаннан кейін табыстады. Ганди Шри-Ланканың этникалық проблемаларын шешуде бастапқыда келісімдік танытты және Премьер-министр Сиримаво Бандаранаикемен жақсы қарым-қатынаста болды. 1974 жылы Үндістан Бандаранаике үкіметін саяси дағдарыстан құтқару үшін Шри-Ланкаға Катчативу аралын өткізді. Алайда, Шри-Ланканың Дж.Р.Джаявардене басшылығымен социализмнен алшақтауынан кейін қарым-қатынас нашарлады, Ганди оны "батыстың қуыршағы" деп жек көреді. Ганди басшылығымен Үндістан 1980 жылдары Тамил Илам азат ету жолбарыстарын (ТИҰ) қолдап, Джаявардененің үнді мүдделерін сақтауын талап етті. Дегенмен, Ганди 1983 жылғы "Қара шілде" оқиғасынан кейін, сингалалық топтар жасаған тамилдерге қарсы қырғындықтан кейін Шри-Ланкаға басып кіру туралы талаптарды қабылдамады. Ганди Шри-Ланканың аумақтық тұтастығын қолдайтынын мәлімдеді, бірақ Үндістан "тамил қауымына жасалған әділетсіздікке үнсіз қарай алмайды" деді. 1972 жылы Шимала келісімінен кейін Үндістан мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болып қалды. 1974 жылы Покранда ядролық құрылғыны сынауға Гандидің рұқсаты Пәкістан басшысы Зұлфиқар Әли Бхутто тарапынан Пәкістанды қорқытып, Үндістанның субконтиненттегі гегемониясын қабылдауға мәжбүр ету әрекеті ретінде қарастырылды. Алайда, 1976 жылдың мамырында Ганди мен Бхутто дипломатиялық өкілдіктерді қайта ашуға және қарым-қатынасты жақсартуға келісті. 1978 жылы Пәкістанда генерал Мұхаммед Зия әл-Хақ билікке келгеннен кейін Үндістанның көршісімен қарым-қатынасы ең төменгі деңгейге жетті. Ганди генерал Зияны Пәнджабтағы халистандық экстремистерді қолдауда айыптады. Нәтижесінде болған Сиачен қақтығысында Үндістан жеңіске жетті.
In early 1971, disputed elections in Pakistan led then East Pakistan to declare independence as Bangladesh. Repression and violence by the Pakistani army led to 10 million refugees crossing the border into India over the following months. Finally, in December 1971, Gandhi intervened directly in the conflict to liberate Bangladesh. India emerged victorious following the war with Pakistan to become the dominant power of South Asia. India had signed a treaty with the Soviet Union promising mutual assistance in the case of war, U. S. President Richard Nixon disliked Gandhi personally, referring to her as a "bitch" and a "clever fox" in his private communication with Secretary of State Henry Kissinger. Nixon later wrote of the war: "[Gandhi] suckered [America]. Suckered us this woman suckered us." Relations with the U. S. became distant as Gandhi developed closer ties with the Soviet Union after the war. The latter grew to become India's largest trading partner and its biggest arms supplier for much of Gandhi's premiership. India's new hegemonic position, as articulated under the "Indira Doctrine", led to attempts to bring the Himalayan states under India's sphere of influence. Nepal and Bhutan remained aligned with India, while in 1975, after years of campaigning, Sikkim voted to join India in a referendum. The Assassination of Mujibur Rahman in 1975 led to the establishment of Islamist military regimes that sought to distance the country from India. Gandhi's relationship with the military regimes was strained because of her alleged support of anti Islamist leftist guerrilla forces in Bangladesh. In 2011, the Government of Bangladesh conferred its highest state award for non nationals, the Bangladesh Freedom Honour posthumously on Gandhi for her "outstanding contribution" to the country's independence. Gandhi's approach to dealing with Sri Lanka's ethnic problems was initially accommodating. She enjoyed cordial relations with Prime Minister Sirimavo Bandaranaike. In 1974, India ceded the tiny islet of Katchatheevu to Sri Lanka to save Bandaranaike's socialist government from a political disaster. However, relations soured over Sri Lanka's movement away from socialism under J. R. Jayewardene, whom Gandhi despised as a "western puppet". India under Gandhi was alleged to have supported the Liberation Tigers of Tamil Eelam (LTTE) militants in the 1980s to put pressure on Jayewardene to abide by Indian interests. Nevertheless, Gandhi rejected demands to invade Sri Lanka in the aftermath of Black July 1983, an anti Tamil pogrom carried out by Sinhalese mobs. Gandhi made a statement emphasising that she stood for the territorial integrity of Sri Lanka, although she also stated that India cannot "remain a silent spectator to any injustice done to the Tamil community." India's relationship with Pakistan remained strained following the Shimla Accord in 1972. Gandhi's authorisation of the detonation of a nuclear device at Pokhran in 1974 was viewed by Pakistani leader Zulfikar Ali Bhutto as an attempt to intimidate Pakistan into accepting India's hegemony in the subcontinent. However, in May 1976, Gandhi and Bhutto both agreed to reopen diplomatic establishments and normalise relations. Following the rise to power of General Muhammad Zia ul Haq in Pakistan in 1978, India's relations with its neighbour reached a nadir. Gandhi accused General Zia of supporting Khalistani militants in Punjab. India was victorious in the resulting Siachen conflict against Pakistan.
Таяу Шығыс
Ганди араб-израиль қақтығысында палестиналықтарды берік қолдады және АҚШ демеушілік еткен Таяу Шығыс дипломатиясын сынады. Израиль діни мемлекет ретінде қарастырылды, демек Үндістанның басты қарсыласы Пакистанмен салыстырылды. Үндістандық дипломаттар Кашмирде Пакистанға қарсы тұру үшін араб елдерінің қолдауын күтті. Бірақ Ганди 1960 жылдардың соңында Израильмен құпия байланыс арнасын және қауіпсіздік көмегін ұйымдастыруға рұқсат берді. Оның жанындағы П. В. Нарасимха Рао кейін премьер-министр болып, 1992 жылы Израильмен толық дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға келісті. Үндістанның арабтарды қолдау саясаты ара-тұра сәттілікке жетті. Социалистік және секулярлық Баас үкіметтерімен жақын байланыс орнату Пәкістанның Үндістанға қарсы насихатын белгілі бір деңгейде бейтараптандырды. Дегенмен, 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы Таяу Шығыстағы араб және мұсылман мемлекеттері үшін қиын жағдай туғызды, себебі соғыс екі достық мемлекет арасында өтті. Мысыр, Сирия және Алжирдегі прогрессивті араб үкіметтері бейтараптықты ұстанды, ал Иордания, Сауд Арабиясы, Кувейт және Біріккен Араб Эмираттарының консервативті, Америкаға жақын араб монархиялары Пакистанды ашық қолдады. Мысырдың бұл позициясы үндістерді алаңдатты, олар Баас үкіметтерімен жақын ынтымақтастық күтеді. Ганди Пакистанмен соғыс кезінде Үндістанның араб одақтастарынан қолдау алмағанына наразы болды, ал Шах Пакистан мен Парсы шығанағының араб мемлекеттері, әсіресе Сауд Арабиясы арасындағы достықтың күшеюінен және Пакистан қоғамында исламның ықпалының артуынан қаушады. Ганди Шаһтың дипломатиядағы пан-исламизмді елемегенін бағалады. Қарым-қатынастар Гандидің ZOPFAN декларациясын қолдағаннан кейін және аймақтағы Пакистан мен Американың жеңілісінен соң SEATO альянсының тарауынан кейін жақсара бастады. Бірақ Гандидің қайта біріккен Вьетнаммен жақын қарым-қатынасы және 1980 жылы Вьетнам орнатқан Камбоджа үкіметін мойындауы Үндістан мен АСЕАН-ның тиімді серіктестік құруына кедерілді.
Gandhi remained a staunch supporter of the Palestinians in the Arab–Israeli conflict and was critical of the Middle East diplomacy sponsored by the United States. Israel was viewed as a religious state, and thus an analogue to India's archrival Pakistan. Indian diplomats hoped to win Arab support in countering Pakistan in Kashmir. Nevertheless, Gandhi authorised the development of a secret channel of contact and security assistance with Israel in the late 1960s. Her lieutenant, P. V. Narasimha Rao, later became prime minister and approved full diplomatic ties with Israel in 1992. India's pro Arab policy had mixed success. Establishment of close ties with the socialist and secular Baathist regimes to some extent neutralised Pakistani propaganda against India. However, the Indo Pakistani War of 1971 presented a dilemma for the Arab and Muslim states of the Middle East as the war was fought by two states both friendly to the Arabs. The progressive Arab regimes in Egypt, Syria, and Algeria chose to remain neutral, while the conservative pro American Arab monarchies in Jordan, Saudi Arabia, Kuwait, and United Arab Emirates openly supported Pakistan. Egypt's stance was met with dismay by the Indians, who had come to expect close co operation with the Baathist regimes. Gandhi was unhappy with the lack of support from India's Arab allies during the war with Pakistan, while the Shah was apprehensive at the growing friendship between Pakistan and Arab states of the Persian Gulf, especially Saudi Arabia, and the growing influence of Islam in Pakistani society. Gandhi appreciated the Shah's disregard of Pan Islamism in diplomacy. Relations only began to improve following Gandhi's endorsement of the ZOPFAN declaration and the disintegration of the SEATO alliance in the aftermath of Pakistani and American defeats in the region. Nevertheless, Gandhi's close relations with reunified Vietnam and her decision to recognize the Vietnam installed Government of Cambodia in 1980 meant that India and ASEAN were unable to develop a viable partnership.
Африка
Тәуелсіз Үндістан бастапқыда түрлі африкалық тәуелсіздік қозғалыстарының жақтасы ретінде қарастырылса да, Ұлттар Достастығымен әрқалай қарым-қатынасы мен Шығыс Африкадағы британдық саясатқа либералды көзқарасы үшінші әлемдегі тәуелсіздік қозғалыстарын ынталы қолдаушы беделін әлсіретті. Үндістанның Кения мен Алжирдегі қарулы күресті айыптауы, Африканың тәуелсіздігі үшін қарулы күресті қолдаған Қытаймен күрт қайшылықта болды. 1970 жылдардағы сыртқы және ішкі саясаттағы жетістіктері Гандиге Африка мемлекеттерінің көзінде Үндістанның беделін қайта жаңартуға мүмкіндік берді. Нехрудан өзгеше, ол Африкадағы азаттық күресін ашық және ынтамен қолдады. Ганди басшылығымен Үндістанда 1983 жылы Нью-Делиде Ұлттар Достастығы басшыларының саммиті өтті. Ганди осы кездесулерді мүше елдерге апартеидтік Оңтүстік Африкамен экономикалық, спорттық және мәдени байланыстарды үзуге қысым жасау үшін платформа ретінде пайдаланды.
Although independent India was initially viewed as a champion of various African independence movements, its cordial relationship with the Commonwealth of Nations and its liberal views of British policies in East Africa had harmed its image as a staunch supporter of various independence movements in the third world. Indian condemnation of militant struggles in Kenya and Algeria was in sharp contrast to China, who had supported armed struggle to win African independence. Foreign and domestic policy successes in the 1970s enabled Gandhi to rebuild India's image in the eyes of African states. Unlike Nehru, she openly and enthusiastically supported liberation struggles in Africa. India under Gandhi also hosted the 1983 Commonwealth Heads of Government summit in New Delhi. Gandhi used these meetings as a forum to put pressure on member countries to cut economic, sports, and cultural ties with apartheid South Africa.
Қатыспау қозғалысы
1980 жылдардың басында Ганди басшылығымен Үндістан қарусыздандыру мен экономикалық даму арасындағы байланысқа баса назар аудара отырып, Бейтараптық қозғалысындағы көрнекті рөлін қайта бекітуге тырысты. Дамушы елдердің экономикалық мәселелеріне үндеу жасау арқылы Ганди және оның ізбасарлары Бейтараптық қозғалысына тежегіш күш болды, оны 1979 жылғы Гаванада өткен, кубалық көшбасшы Фидель Кастро қозғалысты Кеңес Одағына бұруға тырысқан және даулы болған жиыннан алшақтатты. Деліде 1983 жылғы саммит өткізу Үндістанның қозғалыстағы беделін арттырса да, Кеңес Одағымен тығыз байланысы және Ауғанстан мен Камбоджа мәселелеріндегі кеңесшіл позициялары оның ықпалын шектеді.
In the early 1980s under Gandhi, India attempted to reassert its prominent role in the Non Aligned Movement by focusing on the relationship between disarmament and economic development. By appealing to the economic grievances of developing countries, Gandhi and her successors exercised a moderating influence on the Non aligned movement, diverting it from some of the Cold War issues that marred the controversial 1979 Havana meeting where Cuban leader Fidel Castro attempted to steer the movement towards the Soviet Union. Although hosting the 1983 summit at Delhi boosted Indian prestige within the movement, its close relations with the Soviet Union and its pro Soviet positions on Afghanistan and Cambodia limited its influence.
Батыс Еуропа
Жас кезінде Ганди бірнеше жыл Еуропада болып, көптеген достар тапты. Премьер-министр қызметін атқарған кезінде ол Батыс Германия канцлері Вилли Брандт және Австрия канцлері Бруно Крейски сияқты көптеген көшбасшылармен достық қарым-қатынас орнатты. Ол сондай-ақ консерватор премьер-министрлер Эдвард Хит және Маргарет Тэтчер сияқты көптеген британдық көшбасшылармен тығыз еңбек ету қарым-қатынасын құрды.
Gandhi spent a number of years in Europe during her youth and had formed many friendships there. During her premiership she formed friendships with many leaders such as West German chancellor, Willy Brandt and Austrian chancellor Bruno Kreisky. She also enjoyed a close working relationship with many British leaders including conservative premiers, Edward Heath and Margaret Thatcher.
Кеңес Одағы мен Шығыс блогының елдері
Ганди билігі кезінде Үндістан мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынас тереңдеді. Бұл себебінің бастысы – АҚШ пен Қытайдың, КСРО-ның қарсыластарының, Пәкістанға көзқарасындағы жағдай. Кеңес Одағының қару-жарақпен көмектесуі және Біріккен Ұлттар Ұйымында вето құқығын қолдануы 1971 жылғы Бангладеш азаттық соғысында Пәкістанға қарсы жеңіске қол жеткізуге және оны бекітуге көмектесті. Соғысқа дейін Ганди Кеңес Одағымен достық шартына қол қойды. Олар 1974 жылы Үндістан жасаған ядролық сынақтың өтуіне қанағаттанбады, бірақ АҚШ-пен салдарынан туған Суық соғыс кезеңіне байланысты одан әрі шаралар қолдамады. Ганди Кеңес Одағының Ауғанстанға басып кіруіне наразы болды, бірақ Пәкістан мен Қытаймен қарым-қатынасты есепке алу оны Кеңес Одағын қатты сынаудан сақтап қалды. Кеңес Одағы Ганди жылдарында арзан несиелер мен рупиямен жасалған мәмілелер ұсыну арқылы қару-жарақ жеткізушінің басты серігіне айналды, доллар қолданылмады. Ыңғайлы сауда келісімдері әскери емес тауарларға да қатысты. Ганди билігінде, 1980 жылдардың басына қарай, Кеңес Одағы Үндістанның ең ірі сауда серіктесіне айналды.
The relationship between India and the Soviet Union deepened during Gandhi's rule. The main reason was the perceived bias of the United States and China, rivals of the USSR, towards Pakistan. The support of the Soviets with arms supplies and the casting of a veto at the United Nations helped in winning and consolidating the victory over Pakistan in the 1971 Bangladesh liberation war. Before the war, Gandhi signed a treaty of friendship with the Soviets. They were unhappy with the 1974 nuclear test conducted by India but did not support further action because of the ensuing Cold War with the United States. Gandhi was unhappy with the Soviet invasion of Afghanistan, but once again calculations involving relations with Pakistan and China kept her from criticising the Soviet Union harshly. The Soviets became the main arms supplier during the Gandhi years by offering cheap credit and transactions in rupees rather than in dollars. The easy trade deals also applied to non military goods. Under Gandhi, by the early 1980s, the Soviets had become India's largest trading partner.
Үндістандағы Кеңес Одағының барлау қызметі
Индира Гандидің басшылығы кезінде Кеңес Одағының барлау қызметі Үндістан ісіне араласқан, кейде Гандидің зиянына. 1981 жылы "Көк жұлдыз" операциясына дайындық кезінде Кеңес Одағы "Контакт" операциясын бастады, ол ISI-нің тәуелсіз мемлекет құруды көздеген сикхтерге қару-жарақ және қаржы бергендігі туралы мәліметтерді қамтитын жалған құжатқа негізделген. 1982 жылдың қарашасында Коммунистік партияның Бас хатшысы және Кеңес Одағының басшысы Юрий Андропов Пәкістанның барлау қызметіне жатқызылатын, Пәкістанның барлау қызметінің Пәнджабта діни қырқыстарды тудыру және Халистанды тәуелсіз сикх мемлекеті ретінде құру жоспарларын егжей-тегжейлі баяндайтын құжаттарды жасау туралы ұсынысты мақұлдады. Индира Гандидің Пәнджабқа әскер енгізу шешімі, оның Сикхтерге ЦРУ-дың құпия қолдауы туралы кеңес ақпаратын қабылдауына негізделген. Митрохин мұрағатының мәліметтеріне сәйкес, Кеңес Одағы Индира Гандиге жақын болған, "Агент С" деп аталған жаңадан келген қызметкерді оған дезинформация таратудың маңызды арнасы ретінде пайдаланды. Митрохин мұрағатынан кейін жарияланған бір есеп Индира Ганди туралы тарихи пікірталас тудырды. Үндістанда Бхаратия Джаната партиясының жетекшісі Л.К. Адвани үкіметтен шетелдік барлау органдарының рөлі туралы ақ парақ пен айыптаулар бойынша сот тергеуін жүргізуді сұрады. Үндістан Конгресс партиясының өкілі кітапты "ешқандай фактілерге немесе құжаттарға негізделмеген таза сенсация" деп сипаттап, кітаптың Кеңес Одағының ресми құжаттарына негізделмегенін атап өтті. Л.К. Адвани бұл кітапта бұрынғы премьер-министр Индира Гандидің (коды "ВАНО") КГБ-мен қарым-қатынасы туралы жазылғандықтан дауыс көтерді. КГБ-ның Үндістан премьер-министрі Индира Гандимен (коды "Вано") тікелей байланысы бар деген күдік туды. "Премьер-министрдің үйіне банкнотқа толы чемодандар әдетте әкелінетін. Синдикаттың бұрынғы мүшесі С.К. Патилдың сөзіне қарағанда, Ганди тіпті чемодандарды қайтармаған". Үндістандық БАҚ-та кең таралған іздер де сипатталды. "КГБ файлдарына сәйкес, 1973 жылға қарай оның жалақы тізімінде он үнді газеті (заңдық себептермен анықталмайды) және оның бақылауындағы баспасөз агенттігі болды. 1972 жылы КГБ Үндістан газеттерінде 3789 мақала жариялаған деп мәлімдеді – бұл коммунистік емес әлемдегі кез келген елден көп. Оның деректеріне сәйкес, 1973 жылы бұл көрсеткіш 2760-қа төмендеді, бірақ 1974 жылы 4486-ға, ал 1975 жылы 5510-ға дейін өсті. Митрохин есептегендей, КГБ белсенді шаралар жүргізгеніне қарамастан, кейбір ірі НАТО елдерінде Үндістан баспасөзінде жарияланған мақалалардың 1 пайызынан да аз бөлігін жариялай алды".
Soviet intelligence was involved in India during Indira Gandhi's administration, sometimes at Gandhi's expense. In the prelude to Operation Blue Star, by 1981, the Soviets had launched Operation Kontakt, which was based on a forged document purporting to contain details of the weapons and money provided by the ISI to Sikh militants who wanted to create an independent country. In November 1982, Yuri Andropov, the General Secretary of the Communist Party and leader of the Soviet Union, approved a proposal to fabricate Pakistani intelligence documents detailing ISI plans to foment religious disturbances in Punjab and promote the creation of Khalistan as an independent Sikh state. Indira Gandhi's decision to move troops into the Punjab was based on her taking seriously the information provided by the Soviets regarding secret CIA support for the Sikhs. According to the Mitrokhin Archive, the Soviets used a new recruit in the New Delhi residency named "Agent S" who was close to Indira Gandhi as a major channel for providing her disinformation. A report following the Mitrokhin archive also caused some historiographical controversy about Indira Gandhi. In India, a senior leader of the Bharatiya Janata Party, L. K. Advani, requested of the Government a white paper on the role of foreign intelligence agencies and a judicial enquiry on the allegations. The spokesperson of the Indian Congress party referred to the book as "pure sensationalism not even remotely based on facts or records" and pointed out that the book is not based on official records from the Soviet Union. L. K Advani raised his voice because in this book is written about ex prime minister Indira Gandhi (Codenamed VANO) relations with KGB. KGB's direct link to Prime Minister of India, Indira Gandhi (code named Vano) was alleged. "Suitcases full of banknotes were said to be routinely taken to the Prime Minister's house. Former Syndicate member S. K. Patil is reported to have said that Mrs. Gandhi did not even return the suitcases". An extensive footprint in the Indian media was also described "According to KGB files, by 1973 it had ten Indian newspapers on its payroll (which cannot be identified for legal reasons) as well as a press agency under its control. During 1972 the KGB claimed to have planted 3,789 articles in Indian newspapers – probably more than in any other country in the non Communist world." According to its files, the number fell to 2,760 in 1973 but rose to 4,486 in 1974 and 5,510 in 1975. Mitrokhin estimated that in some major NATO countries, despite active measures campaigns, the KGB was able to plant little more than 1 per cent of the articles which it placed in the Indian press."
Америка Құрама Штаттары
1966 жылы Ганди билікке келген кезде Линдон Джонсон АҚШ президенті болды. Ол кезде Үндістан азық-түлік көмегі үшін АҚШ-қа тәуелді еді. Ганди АҚШ-тың азық-түлік көмегін Үндістанды өздеріне қалайтын саясатты қабылдауға мәжбүрлеу құралы ретінде пайдалануына наразылық білдірді. Ол сондай-ақ Ядролық қаруды таратпау шартына (NPT) қол қоюдан қатаң бас тартты. Президент Ричард Никсонның кезінде және Бангладеш азаттық соғысы кезінде Пакистанды қолдауы салдарынан АҚШ-пен қарым-қатынас нашарлады. Никсон Гандиді саяси және жеке тұрғысынан жек көретін. 1981 жылы Ганди әлемдік кедейлік мәселесін талқылау үшін өткен Солтүстік-Оңтүстік саммитінде президент Рональд Рейганмен алғаш рет кездесті. Ол оған «Огр» деп сипатталған, бірақ Рейган оны әдемі және оңай жұмыс істеуге болатын адам деп тапты, және олар 1980-жылдары оның премьерлік кезінде жақын қарым-қатынас орнатты.
When Gandhi came to power in 1966, Lyndon Johnson was the US president. At the time, India was reliant on the US for food aid. Gandhi resented the US policy of food aid being used as a tool to force India to adopt policies favoured by the US. She also resolutely refused to sign the Treaty on the Non Proliferation of Nuclear Weapons (NPT). Relations with the US were strained badly under President Richard Nixon and his favouring of Pakistan during the Bangladesh liberation war. Nixon despised Gandhi politically and personally. In 1981, Gandhi met President Ronald Reagan for the first time at the North–South Summit held to discuss global poverty. She had been described to him as an 'Ogre', but he found her charming and easy to work with and they formed a close working relationship during her premiership in the 1980s.
Экономикалық саясат
Ганди премьер-министр ретінде үш бесжылдық жоспарға төрағалық етті, олардың екеуі белгіленген өсім көрсеткіштеріне қол жеткізді. Ганди принцип бойынша социалист болды ма, әлде саяси ыңғайлылық үшін бе – бұл мәселе бойынша көп пікірталас бар. Сыншылар оның коммунизмге қатысты ұстанымының өзгеруіндегі қайшылықтарға назар аударды. Ганди 1950-жылдары коммунизмге қарсы пікірлерімен белгілі болды, тіпті Мегхнад Десай оны «Үндістанның коммунистік партиясының жауы» деп сипаттады. Бірақ ол кейіннен, тіпті армияны қолданып Наксалиттерді таратып жібергеніне қарамастан, үнді коммунистерімен жақын қарым-қатынас орнатты. Осы орайда Ганди өзінің саяси қажеттіліктеріне сай популистік саясатты жүргізді деген айыптамалар таралды. Ол байлар мен ірі бизнеске қарсы болып көрінгенімен, 1960-жылдардың соңы сияқты саяси тұрақсыздық кезеңдерінде солшылдардың қолдауын сақтап қалу үшін жағдайды өзгертуге бармады. Уақыт өте келе Ганди Үндістанның оңшыл және реакциялық саяси күштерінің жауы ретінде танылса да, оның саясатына қарсы солшыл оппозиция пайда болды. 1969 жылдың өзінде сыншылар оны адалсыздық пен Макиавеллизммен айыптады. «The Indian Libertarian» басылымы: «Индира Гандиден гөрі макиавеллилікке бейім солшыл саясаткерді табу қиын, себебі ол – Макиавеллидің ең жақсы, әдепті, сүйкімді және епті саясаткер ретіндегі бейнесі» деп жазды. Дж. Баркли Россер кіші: «Кейбірлер тіпті 1975 жылы төтенше жағдай режимін жариялауды Гандидің оңға қарай бұрылысына қарсы [солшыл] наразылықты басу мақсатымен жасалған қадам деп қарастырды» деп мәлімдеді. Дегенмен, басқалары Гандидің шындығына және социализмге берілгендігіне көз жеткізді. Панкадж Вохра: «Тіпті бұрынғы премьер-министрдің сыншылары да оның кезеңінде көптеген әлеуметтік маңызы бар заңдар қабылданғанын мойындайды [және] ол кедейлер мен әлсіздерге деген қамқорлығын бөліскен миллиондаған үндінің жүрегінде мәңгілікке қалды» деп атап өтті. Ганди туралы жазылған өмірбаяндық еңбектерді сараптап, Блема С. Штайнберг оның идеологиялық емес екенін тұжырымдады. 330 өмірбаяндық деректердің бар болғаны 7,4%-ы (24) оның саяси шешімдерінің себебі идеология деп санайды. Үндістандағы ауылдық және қалалық кедейлер, әйелдер, аз ұлт өкілдері және кемсінтеуге ұшырағандар үшін Ганди – «Индира Амма» немесе «Индира ана» болды.
Gandhi presided over three Five Year Plans as prime minister, two of which succeeded in meeting their targeted growth. There is considerable debate whether Gandhi was a socialist on principle or out of political expediency. Critics have focused on the contradictions in the evolution of her stance towards communism. Gandhi was known for her anti communist stance in the 1950s, with Meghnad Desai even describing her as "the scourge of [India's] Communist Party." Yet, she later forged close relations with Indian communists even while using the army to break the Naxalites. In this context, Gandhi was accused of formulating populist policies to suit her political needs. She was seemingly against the rich and big business while preserving the status quo to manipulate the support of the left in times of political insecurity, such as the late 1960s. Although in time Gandhi came to be viewed as the scourge of the right wing and reactionary political elements of India, leftist opposition to her policies emerged. As early as 1969, critics had begun accusing her of insincerity and machiavellianism. The Indian Libertarian wrote that: "it would be difficult to find a more machiavellian leftist than Mrs Indira Gandhi for here is Machiavelli at its best in the person of a suave, charming and astute politician." J. Barkley Rosser Jr. wrote that "some have even seen the declaration of emergency rule in 1975 as a move to suppress [leftist] dissent against Gandhi's policy shift to the right." Nevertheless, others were more convinced of Gandhi's sincerity and devotion to socialism. Pankaj Vohra noted that "even the late prime minister's critics would concede that the maximum number of legislations of social significance was brought about during her tenure [and that] she lives in the hearts of millions of Indians who shared her concern for the poor and weaker sections and who supported her politics." In summarising the biographical works on Gandhi, Blema S. Steinberg concludes she was decidedly non ideological. Only 7.4% (24) of the total 330 biographical extractions posit ideology as a reason for her policy choices. To the rural and urban poor, untouchables, minorities and women in India, Gandhi was "Indira Amma or Mother Indira."
"Жасыл революция" және төртінші бесжылдық жоспар
Гандиге әлсіз және қиын экономика мұра болды. 1965 жылы Пәкістанмен болған соғысқа байланысты қаржылық проблемалар, сондай-ақ ашаршылыққа әкеп соққан құрғақшылықтан туындаған азық-түлік дағдарысы Үндістанды тәуелсіздік алғаннан бергі ең ауыр рецессияға ұшыратты. Алайда, бұл өсімнің көп бөлігі АҚШ үкіметі мен Халықаралық қайта құру және даму банкі (ХҚДБ) уәделеген, либералды экономикаға бейімделудің қысқа мерзімді шығындарын азайтуға бағытталған сыртқы көмектің іске аспауымен өтеді. Осы жағдайларға байланысты либерализация саяси күдік тудырып, жақын арада тоқтатылды. 1972 жылы нашар өнімнен кейін азық-түлік қоры азайғанда, үкімет азық-түлік көмегін қайта жандандырудың орнына АҚШ бидайын коммерциялық жолмен сатып алу үшін шетелдік валютаны жұмсады. 1967–1975 жылдар аралығы Үндістанда социализмнің күшеуімен сипатталды, бұл 1976 жылы мемлекеттік социализмнің ресми жариялануымен аяқталды. Ганди тек қысқа мерзімді либерализация бағдарламасынан ғана бас тартқан жоқ, сонымен қатар жаңа лицензиялау талаптарымен және өнеркәсіпке қосымша шектеулермен мемлекеттік секторды белсенді түрде кеңейтті. Ол 1969 жылы Төртінші бесжылдық жоспарды іске қосып, жаңа бағытқа бет бұрды. Үкімет 5,7% өсімді мақсат етіп қойды, ал мақсаттарын "тұрақтылықпен өсу және өзін-өзі қамтамасыз етуге қадамдық жолмен қол жеткізу" деп атады. Жоспардың негізі Гандидің 1967 жылғы Он пункттік бағдарламасы болды. Бұл оның қызметке келгеннен кейін алты ай өткен соң жасаған алғашқы экономикалық саясаты еді. Бағдарлама экономиканы мемлекеттік бақылауға алуды күшейтуге баса мән берді, мемлекеттік бақылау жеке бақылаудан гөрі жақсы әл-ауқатты қамтамасыз етеді деген түсінікпен. Осыған байланысты жеке секторды реттеуге бағытталған бірқатар шаралар қабылданды. 1960 жылдардың соңына қарай либерализация процесіне жасалған кері бұрылыс толыққанды аяқталды, ал Үндістанның саясаты "бұрынғыдан да қорғанысшыл" деп сипатталды. 1967–1975 жылдардағы экономикалық кезең жеке секторды күшейтілген реттеумен қатар ұлттандырудың кең ауқымды толқыны үшін маңызды болды.
Gandhi inherited a weak and troubled economy. Fiscal problems associated with the war with Pakistan in 1965, along with a drought induced food crisis that spawned famines, had plunged India into the sharpest recession since independence. Much of that growth, however, was offset by the fact that the external aid promised by the United States government and the International Bank for Reconstruction and Development (IBRD), meant to ease the short run costs of adjustment to a liberalised economy, never materialised. In light of the circumstances, liberalisation became politically suspect and was soon abandoned. When food stocks slumped after poor harvests in 1972, the government made it a point to use foreign exchange to buy US wheat commercially rather than seek resumption of food aid. The period of 1967–75 was characterised by socialist ascendency in India, which culminated in 1976 with the official declaration of state socialism. Gandhi not only abandoned the short lived liberalisation programme but also aggressively expanded the public sector with new licensing requirements and other restrictions for industry. She began a new course by launching the Fourth Five Year Plan in 1969. The government targeted growth at 5.7% while stating as its goals, "growth with stability and progressive achievement of self reliance." The rationale behind the overall plan was Gandhi's Ten Point Programme of 1967. This had been her first economic policy formulation, six months after coming to office. The programme emphasised greater state control of the economy with the understanding that government control assured greater welfare than private control. Related to this point were a set of policies that were meant to regulate the private sector. By the end of the 1960s, the reversal of the liberalisation process was complete, and India's policies were characterised as "protectionist as ever." The economic period of 1967–1975 became significant for its major wave of nationalisation amidst increased regulation of the private sector.
"Forward" операциясы және алтыншы бесжылдық жоспар
1980 жылы Ганди премьер-министр болып қайта сайланғанда әлсіз экономиканы мұра етті. Алдыңғы жыл – 1979–1980 жылдары «Жаната» партиясы үкімет кезінде, қазіргі Үндістан тарихындағы ең ауыр рецессия (−5,2%) тіркелді, сонымен қатар инфляция 18,2%-ға жетті. Ганди 1980 жылы «Жаната» партиясының бесжылдық жоспарын күштен шығарып, алтыншы бесжылдық жоспарды (1980–85) іске қосты. Оның үкіметі жоспар кезеңінде орташа өсімді 5,2%-ға жеткізуді көздеді. Үкімет 1982 жылы «Алға» операциясын бастады, ол реформаға жасалған алғашқы сақтық қадам болды. Алтыншы жоспар барлық бесжылдық жоспарлардың ең сәттісіне айналды; 1980–1985 жылдары орташа өсім көрсеткіші 5,7% құрады. 1950-ші және 1960-шы жылдары Үндістандағы инфляцияның орташа деңгейі 7%-дан төмен болды. Одан кейін 1970-ші жылдары ол күрт өсті, 1970–71 жылдары 5,5%-дан 1973–74 жылдары 20%-дан асып кетті, бұл халықаралық мұнай дағдарысының салдарынан болды.
Gandhi inherited a weak economy when she became prime minister again in 1980. The preceding year—1979–80—under the Janata Party government saw the strongest recession (−5.2%) in the history of modern India with inflation rampant at 18.2%. Gandhi proceeded to abrogate the Janata Party government's Five Year Plan in 1980 and launched the Sixth Five Year Plan (1980–85). Her government targeted an average growth rate of 5.2% over the period of the plan. The government subsequently launched Operation Forward in 1982, the first cautious attempt at reform. The Sixth Plan went on to become the most successful of the Five Year Plans yet; showing an average growth rate of 5.7% over 1980–85. On average, inflation in India had remained below 7% through the 1950s and 1960s. It then accelerated sharply in the 1970s, from 5.5% in 1970–71 to over 20% by 1973–74, due to the international oil crisis.
Ұлттықлендіру
Үндістанның Резервтік банкінің ережелеріне, бақылауына және нормативтеріне қарамастан, Үндістандағы көптеген банктер жеке тұлғалардың меншігінде және басқаруында болды. Банктердің иелері болған кәсіпкерлер жиі өз компанияларына депозиттерді жұмсап, басымдық секторға несие беруді елемегендіктен айыпталады. Сонымен қатар, Үндістандағы сыныптық банкингке қарсы зор наразылық болды, ол халықтың көпшілігін құрайтын кедейлерді банктік қызметтен тыс қалдырды. Премьер-министр болғаннан кейін Ганди "Банктерді мемлекеттендіру туралы ойлар" деген мақалада кедейлікті жеңілдету үшін банктерді мемлекеттендіру ниетін білдірді. Мақала көпшіліктен зор қолдау алды. Мемлекеттендіру банктердің географиялық қамтуын да айтарлықтай кеңейтті; банк филиалдарының саны 8200-ден 62000-ға дейін өсті, олардың көпшілігі банктік қызмет көрсетілмейтін ауылдық жерлерде ашылды. Мемлекеттендіру үй шаруашылықтарының жинақтарын арттыруға ғана емес, сонымен қатар бейресми секторға, шағын және орта кәсіпкерлікке, ауыл шаруашылығына маңызды инвестициялар тартуға және аймақтық дамуға, сондай-ақ Үндістанның өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы базасын кеңейтуге үлкен үлес қосты. 1970 жылдары Гандиге қарсы оппозицияны жетекшілік еткендіктен танымал болған Жаяпракаш Нараян оның банктерді мемлекеттендіруін жоғары бағалады. Дегенмен, 1974 және 1976 жылдары ірі мемлекеттік меншікке көшу де орын алып, мұнай компаниялары құрылды. Мемлекеттендіруден кейін Үндістан Мұнай Корпорациясы (IOC), Хиндустан Мұнай Корпорациясы (HPCL) және Бхарат Мұнай Корпорациясы (BPCL) сияқты мұнай компаниялары қажет болған кезде әскерилерге жеткізу үшін мұнайдың ең төменгі қорын сақтауға міндетті болды.
Despite the provisions, control and regulations of the Reserve Bank of India, most banks in India had continued to be owned and operated by private persons. Businessmen who owned the banks were often accused of channeling the deposits into their own companies and ignoring priority sector lending. Furthermore, there was a great resentment against class banking in India, which had left the poor (the majority of the population) unbanked. After becoming prime minister, Gandhi expressed her intention of nationalising the banks to alleviate poverty in a paper titled, "Stray thoughts on Bank Nationalisation". The paper received overwhelming public support. Nationalisation also resulted in significant growth in the geographic coverage of banks; the number of bank branches rose from 8,200 to over 62,000, most of which were opened in unbanked, rural areas. The nationalisation drive not only helped to increase household savings, but it also provided considerable investments in the informal sector, in small and medium sized enterprises, and in agriculture, and contributed significantly to regional development and to the expansion of India's industrial and agricultural base. Jayaprakash Narayan, who became famous for leading the opposition to Gandhi in the 1970s, solidly praised her nationalisation of banks. However, major nationalisations also occurred in 1974 and 1976, forming the oil majors. After nationalisation, the oil majors such as the Indian Oil Corporation (IOC), the Hindustan Petroleum Corporation (HPCL) and the Bharat Petroleum Corporation (BPCL) had to keep a minimum stock level of oil, to be supplied to the military when needed.
Әкімшілік
1966 жылы Ганди Акалилердің Пәнджабты тілдік принцип бойынша қайта ұйымдастыру талаптарын қабылдады. Пәнджабтың хинди тілінде сөйлейтін оңтүстік бөлігі жеке штат – Харьянаға айналды, ал солтүстік-шығыстағы пахари тілінде сөйлейтін таулы аймақтар Химачал-Прадеш құрамына қосылды. Осылайша ол аймақта индустар мен сикхтер арасындағы саяси қақтығыстың өршуіне жол бермеуді жоспарлады. Бірақ Акалилер толық шешілмеген деп санайтын маңызды мәселе – Пәнджаб пен Харьяна шекарасындағы дамыған қала Чандигархтың мәртебесі болды. Ганди оны екі штаттың да астанасы болатын одақтық аумақ деп жариялады. 1971 жылы Пәкістанды жеңу Үндістанның Кашмирдегі билігін нығайтты. Ганди Кашмир мәселесінде ешқандай маңызды уступтар жасамайтынын мәлімдеді. Кашмирдің көрнекті сепаратисі Шейх Абдулла Оңтүстік Азиядағы жаңа тәртіптің арқасында Кашмирдегі Үндістанның бақылауын мойындауға мәжбүр болды. Соғыстан кейінгі жылдары жағдай тұрақталды, Абдулла Кашмирге ерекше автономия мәртебесін беру шартымен плебисцит өткізу талабынан бас тартып, Гандимен келісімге келді. 1975 жылы Ганди Джамму және Кашмир штаттарын Үндістанның құрамдас бөлігі деп жариялады. Гандидің премьерлік кезеңінде Кашмирдегі қақтығыс тоқтатылды. 1972 жылы Ганди Мегалая, Манипур және Трипура штаттарына мемлекеттік мәртебе берді, ал Солтүстік-Шығыс шекаралық агенттігі одақтық аумақ деп жарияланып, Аруначал-Прадеш деп аталды. Осы аумақтардың мемлекеттік мәртебеге ие болуына оның әкімшілігі сәтті басшылық етті. Ганди хандық мемлекеттердің бұрынғы билеушілеріне жеке қор төленуіне қарсы шықты. Ол барлық азаматтардың тең құқықтары мен үкіметтің кіріс тапшылығын азайту қажеттілігіне негізделіп, оны жоюды ұсынды. Асылзаттар Гандидің патшалық артықшылықтарды жою әрекетіне қарсы "Джана Сангх" және басқа да оңшыл партиялардың қолдауына бірікті. Бірақ сыншылар оның бұл қадамының мақсаты, солтүстік штаттардан, мысалы, Уттар-Прадештен шыққан қарсылас Конгресс көшбасшыларының беделін түсіру болғанын айтты. Төтенше жағдай кезінде Үндістандағы коммунистік көтеріліс толығымен басылды. Ганди солтүстік-шығыс аймақты стратегиялық маңыздылығы үшін маңызды деп есептеді. 1966 жылы Үндістан үкіметіне қарсы Мизо көтерілісі болды, олар Мизорам аймағының көп бөлігін басып алды. Ганди Үндістан армиясына қарсы шабуылдар жасауға бұйрық берді. Көтеріліс Үндістан әуе күштерінің Айзолдағы әуе шабуылдары арқылы басылды, бұл Үндістанның өз аумағындағы әуе шабуылының жалғыз мысалы болып табылады. 1971 жылы Пәкістанның жеңілісі және Шығыс Пәкістанның Үндістанға жақтас Бангладеш ретінде бөлінуі Мизо сепаратистік қозғалысының күйреуіне әкелді. 1972 жылы, Мизо көшбасшыларының радикалдық еместері келіссөздерге келгеннен кейін, Ганди Мизорамды одақтық аумақ мәртебесіне көтерді. 1970 жылдардың соңына дейін кейбір экстремистердің шағын көтерілісі жалғасты, бірақ үкімет оны сәтті тоқтатты. Нагаландтағы көтерілісшілдікке жауап ретінде Ганди 1970 жылдары "қуатты әскери операцияны" бастады. Соңында, Ганди жарлық шығарған төтенше жағдай кезінде көтерілісшілерге қарсы кең ауқымды шаралар қабылданды. Көтерілісшілер жақын арада капитуляцияға келісіп, 1975 жылы Шиллонг келісіміне қол қойды. Келісім Үндістан үкіметінің жеңісі деп есептелді және ірі қақтығыстарды аяқтады, бірақ содан бері көтерілісшілердің зорлық-зомбылығы мен тайпалар арасындағы этникалық қақтығыстар орын алды. Ганди 1967 жылы Қытай Халық Республикасының 6-шы сынағына жауап ретінде ядролық қару жасауға рұқсат берді. Ганди бұл сынақты Қытайдың ядролық қорқытуы деп қарастырды және Нехрудың ядролық державалардан тәуелсіз Үндістанның тұрақтылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету көзқарасын қолдады. Бағдарлама 1974 жылы Раджа Раманна Гандиге Үндістанның бірінші ядролық қаруын сынауға қабілетті екенін хабарлаған кезде толыққанды дамыды. Ганди бұл сынаққа ауызша рұқсат берді және дайындықтар Үндістан армиясының Покран сынақ полигонында жүргізілді. 1974 жылы Үндістан Раджастхандағы Покран шөлдік ауылының жанында "Күлкілі Будда" деп аталған жер асты ядролық сынағын сәтті өткізді. Әлем бұл сынаққа үнсіздік танытқанмен, Пәкістан премьер-министрі Зұлфиқар Әли Бхутто оны Пәкістанды қорқыту үшін "Үндістанның гегемониясы" деп сипаттады. Бұған жауап ретінде Бхутто Пәкістанды ядролық державаға айналдыру үшін үлкен науқанды бастады. Бхутто ұлтты бірігуге шақырды және "біз шөп жеп, жапырақтарды жесек те, ядролық держава болып қаламыз" сияқты ұрандар қолданылды. Ганди Бхуттоға, содан кейін әлемге сынақтың бейбіт мақсатта екенін және Үндістанның өнеркәсіптік және ғылыми мақсаттар үшін бағдарламасын дамытуға берілгендігін білдіретін хат жолдады. Қатаң халықаралық сынға және шетелдік инвестициялар мен сауданың төмендеуіне қарамастан, ядролық сынақ ел ішінде үлкен қолдауға ие болды. 1971 жылғы соғыстан кейін оның беделі төмендеген Гандидің беделі сынақтан кейін қайта жанданды. Конгресс партиясының жалпы беделі мен имиджі жақсарды және Конгресс партиясы Үндістан Парламентінде жақсы қабылданды.
In 1966, Gandhi accepted the demands of the Akalis to reorganise Punjab on linguistic lines. The Hindi speaking southern half of Punjab became a separate state, Haryana, while the Pahari speaking hilly areas in the northeast were joined to Himachal Pradesh. By doing this she had hoped to ward off the growing political conflict between Hindu and Sikh groups in the region. However, a contentious issue that was considered unresolved by the Akalis was the status of Chandigarh, a prosperous city on the Punjab Haryana border, which Gandhi declared a union territory to be shared as a capital by both the states. Victory over Pakistan in 1971 consolidated Indian power in Kashmir. Gandhi indicated that she would make no major concessions on Kashmir. The most prominent of the Kashmiri separatists, Sheikh Abdullah, had to recognise India's control over Kashmir in light of the new order in South Asia. The situation was normalised in the years following the war after Abdullah agreed to an accord with Gandhi, by giving up the demand for a plebiscite in return for a special autonomous status for Kashmir. In 1975, Gandhi declared the state of Jammu and Kashmir as a constituent unit of India. The Kashmir conflict remained largely peaceful if frozen under Gandhi's premiership. In 1972, Gandhi granted statehood to Meghalaya, Manipur and Tripura, while the North East Frontier Agency was declared a union territory and renamed Arunachal Pradesh. The transition to statehood for these territories was successfully overseen by her administration. Gandhi questioned the continued existence of a privy purse for former rulers of princely states. She argued the case for abolition based on equal rights for all citizens and the need to reduce the government's revenue deficit. The nobility responded by rallying around the Jana Sangh and other right wing parties that stood in opposition to Gandhi's attempts to abolish royal privileges. Nevertheless, critics alleged that her stance was actually meant to weaken the position of rival Congress leaders from the northern states such as Uttar Pradesh, where there had been strong, sometimes violent, pro Hindi agitations. The communist insurgency in India was completely suppressed during the state of emergency. Gandhi considered the north eastern region important, because of its strategic situation. In 1966, the Mizo uprising took place against the government of India and overran almost the whole of the Mizoram region. Gandhi ordered the Indian Army to launch massive retaliatory strikes in response. The rebellion was suppressed with the Indian Air Force carrying out airstrikes in Aizawl; this remains the only instance of India carrying out an airstrike in its own territory. The defeat of Pakistan in 1971 and the secession of East Pakistan as pro India Bangladesh led to the collapse of the Mizo separatist movement. In 1972, after the less extremist Mizo leaders came to the negotiating table, Gandhi upgraded Mizoram to the status of a union territory. A small scale insurgency by some militants continued into the late 1970s, but it was successfully dealt with by the government. Responding to the insurgency in Nagaland, Gandhi "unleashed a powerful military offensive" in the 1970s. Finally, a massive crackdown on the insurgents took place during the state of emergency ordered by Gandhi. The insurgents soon agreed to surrender and signed the Shillong Accord in 1975. While the agreement was considered a victory for the Indian government and ended large scale conflicts, there have since been spurts of violence by rebel holdouts and ethnic conflict amongst the tribes. Gandhi authorised the development of nuclear weapons in 1967, in response to Test No. 6 by the People's Republic of China. Gandhi saw this test as Chinese nuclear intimidation and promoted Nehru's views to establish India's stability and security interests independent from those of the nuclear superpowers. The programme became fully mature in 1974, when Raja Ramanna reported to Gandhi that India had the ability to test its first nuclear weapon. Gandhi gave verbal authorisation for this test, and preparations were made in the Indian Army's Pokhran Test Range. In 1974, India successfully conducted an underground nuclear test, unofficially code named "Smiling Buddha", near the desert village of Pokhran in Rajasthan. As the world was quiet about this test, a vehement protest came from Pakistan as its prime minister, Zulfikar Ali Bhutto, described the test as "Indian hegemony" to intimidate Pakistan. In response to this, Bhutto launched a massive campaign to make Pakistan a nuclear power. Bhutto asked the nation to unite and slogans such as "hum ghaas aur pattay kha lay gay magar nuclear power ban k rhe gay" ("We will eat grass or leaves or even go hungry, but we will get nuclear power") were employed. Gandhi directed a letter to Bhutto, and later to the world, claiming the test was for peaceful purposes and part of India's commitment to develop its programme for industrial and scientific use. In spite of intense international criticism and steady decline in foreign investment and trade, the nuclear test was popular domestically. The test caused an immediate revival of Gandhi's popularity, which had flagged considerably from its heights after the 1971 war. The overall popularity and image of the Congress Party was enhanced and the Congress Party was well received in the Indian Parliament.
Жеке өмір
1942 жылы 25 жасында Фирозе Гандиге тұрмысқа шықты. Олардың некесі 18 жылға созылды, ол 1960 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды. Олардың екі ұлы болды – Раджив және Санжай. Алғашқыда оның кіші ұлы Санжай мұрагер ретінде таңдалған еді, бірақ 1980 жылдың маусымында ұшақ апатында қаза болғаннан кейін Ганди ұлы Радживті ұшқыш қызметінен бас тартып, 1981 жылдың ақпанында саясатқа қатысуға көндірді. Раджив анасының 1984 жылы қаза тауып, өлтірілуінен кейін премьер-министр болып тағайындалды; ол 1989 жылдың желтоқсанына дейін қызмет етті. Раджив Гандидің өзі 1991 жылдың 21 мамырында LTTE атынан әрекет ететін қамықор бомбалаушының қолынан қаза тапты.
She married Feroze Gandhi at the age of 25, in 1942. Their marriage lasted 18 years until he died of a heart attack in 1960. They had two sons—Rajiv and Sanjay. Initially, her younger son Sanjay had been her chosen heir, but after his death in a flying accident in June 1980, Gandhi persuaded her reluctant elder son Rajiv to quit his job as a pilot and enter politics in February 1981. Rajiv took office as prime minister following his mother's assassination in 1984; he served until December 1989. Rajiv Gandhi himself was assassinated by a suicide bomber working on behalf of LTTE on 21 May 1991.
Мұра
Америкалық саяхатшы ветеран Генри А. Киссинджер Индира Гандини "темір әйел" деп сипаттаған. 2011 жылы Бангладештің шетел азаматтарына берілетін ең жоғары мемлекеттік наградасы – Бангладештің Бостандық ордені Гандиге Бангладештің Азаттық соғысына "ерекше үлес қосқаны" үшін қаза болғаннан кейін табысталды. Гандидің басты мұрасы – Американың Пакистанды жеңіп, Шығыс Пакистанды тәуелсіз Бангладеш мемлекетіне айналдыруға жасаған қысымына қарсы тұрып, нығайып тұруы болды. 2012 жылы Outlook India журналының "Үндінің ең ұлы тұлғасы" сауалнамасында ол жетінші орынды иеленді. Он жылдар бойы үнді саясатының алдыңғы қатарында болған Ганди үнді саясатына күшті мұра қалдырды. Сонымен қатар, оның кейбір әрекеттері де дау тудырды. Оның үкімшілігі Конгресс партиясының ішкі демократиясына зиян келтірді деген сын айтылады. Оның қарсыластары оны штат басшыларын әлсіретіп, федералдық құрылымды, сот жүйесінің тәуелсіздігін әлсіретіп, өкілеттіктерді хатшылығы мен ұлдарына беру арқылы үкіметін әлсіреткендігін айыптайды. Ганди үнді саясатында және институттарында туыстық желілерді дамытумен де байланысты. Ол сондай-ақ, кейбір тараптардан "қараңғы кезең" деп сипатталған Төтенше жағдай кезеңімен тығыз байланысты. Төтенше жағдай кезінде қабылданған Үндістан Конституциясының 42-ші түзетуі де оның мұрасының бір бөлігі деп есептелуі мүмкін. Сот шағымдары мен Конгресс емес үкіметтер түзетуді жұмсартуға тырысқанымен, түзету әлі де күшінде. Ол Үндістан премьер-министрі лауазымын атқарған жалғыз әйел болып қала береді. 2020 жылы Time журналы Гандини өткен ғасырдың 100 ең күшті әйелінің қатарына қосты. "Шакти Стал" – атауы сөзбе-сөз "күш орны" дегенді білдіретін оған арналған ескерткіш.
American veteran politician Henry A. Kissinger had described Indira Gandhi as an "Iron lady". In 2011, the Bangladesh Freedom Honour, Bangladesh's highest civilian award for foreign nationals, was posthumously conferred on Gandhi for her "outstanding contributions" to Bangladesh's Liberation War. Gandhi's main legacy was standing firm in the face of American pressure to defeat Pakistan and turn East Pakistan into independent Bangladesh. In 2012, she was ranked number seven on Outlook India's poll of the Greatest Indian. Being at the forefront of Indian politics for decades, Gandhi left a powerful legacy on Indian politics. Similarly, some of her actions have also caused controversies. One of the criticism concerns her rule to have damaged internal party democracy in the Congress party. Her detractors accuse her of weakening State chief ministers and thereby weakening the federal structure, weakening the independence of the judiciary, and weakening her cabinet by vesting power in her secretariat and her sons. Gandhi is also associated with fostering a culture of nepotism in Indian politics and in India's institutions. She is also almost singularly associated with the period of Emergency rule, described by some as a "dark period" in Indian democracy. The Forty second Amendment of the Constitution of India which was adopted during the emergency can also be regarded as part of her legacy. Although judicial challenges and non Congress governments tried to water down the amendment, the amendment still stands. She remains the only woman to occupy the office of the prime minister of India. In 2020, Gandhi was named by Time magazine among the world's 100 powerful women who defined the last century. Shakti Sthal whose name literally translates to place of strength is a monument to her.
Танымал мәдениетте
Үнді киносында Индира Ганди рөлін сомдаудан актерлер көбінесе қанағаттанбай, режиссерлер оның кейіпін беру үшін артқы көріністер, силуэттер және дауыстық қосымшаларды пайдаланған. Дегенмен, оның билік кезеңі, саясаты немесе қазасы туралы бірнеше фильмдер түсірілді. Олардың ішінде Гулзардың «Анди» (1975), Амрит Нахатаның «Кісса Курси Ка» (1975), И. С. Жохардың «Насбанди» (1978), Гулзардың «Маачис» (1996), Судир Мишраның «Хазаарон Хваишейн Айси» (2003), Аммтодже Маннның «Хавайин» (2003), Манож Пундждің «Дес Хоя Пардес» (2004), Саши Кумардың «Кая Таран» (2004), Шонали Босстің «Аму» (2005), Равиндр Равидің «Каум Де Хере» (2014), Раджив Шарманың «47-84» (2014), Анураг Сингхтің «Панжаб 1984» (2014), Гурвиндер Сингхтің «Төртінші бағыт» (2015), Нареш С. Гаргтың «Дхарам Юдх Морча» (2016), Шиваджи Лотан Патилдің «31 қазан» (2016), Милан Лутрияның «Баадшахо» (2017), Багхал Сингхтің «Туфан Сингх» (2017), Абхишек Чаубейдің «Сончирия» (2019), Бишну Дев Халдердің «Шукрану» (2020) фильмдері бар. Үндістанның Фильмдер Дивизионы С.Н.С. Састри режиссерлік еткен «Біздің Индира» (1973) атты қысқаметражды деректі фильмін жасады, онда оның премьер-министр ретіндегі алғашқы кезеңі мен Стокгольм Конференциясынан жасаған сөздері көрсетілген. ABP News телеарнасында көрсетілген «Pradhanmantri» (2013) үнді деректі телесериалы Үндістан премьер-министрлерінің саясаты мен саяси кезеңдерін қамтиды, соның ішінде Гандидің «Индира Ганди премьер-министр болды», «Конгресс партиясының бөлінісі», «1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысына дейінгі оқиға», «1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы және Бангладештің құрылуы», «1975–1977 жылдардағы Үндістандағы төтенше жағдай» және «Индира Гандидің премьер-министр ретінде қайта оралуы және «Көк Жұлдыз» операциясы» атты эпизодтарында қызмет етуі көрсетілген. Навни Парихар Ганди рөлін сомдады. Парихар сондай-ақ 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысына негізделген «Будж: Үндістанның мақтанышы» (2021) үнді фильмінде Ганди рөлін ойнады. Индия киносында Индира Ганди бейнесіне қатысты табу соңғы жылдары оны кинода сомдайтын актерлердің пайда болуымен азайды. Ерекше рөлдер: Сарита Чоудхари «Түн ортасындағы балалар» (2012); Мандип Кохли «Джай Джаван Джай Кисан» (2015); Суприя Винод «Инду Саркар» (2017), «НТР: Катханаякуду/НТР: Маханаякуду» (2019) және «Яшвантрао Чаван – Бахар Эка Вадалачи» (2014); Флора Джейкоб «Рейд» (2018), «Талави» (2021) және «Раде Шьям» (2022), Кишори Шахане «ПМ Нарендра Моди» (2019), Авантика Акеркар «Такерэй» (2019) және «83» (2021), Суприя Карник «Майн Муляям Сингх Ядав» (2021), Лара Дютта «Белл Боттом» (2021) және Фатима Сана Шейх «Сам Бахадур» (фильм).
While portrayals of Indira Gandhi by actors in Indian cinema have generally been avoided, with filmmakers using back shots, silhouettes and voiceovers to give impressions of her character, several films surrounding her tenure, policies or assassination have been made. These include Aandhi (1975) by Gulzar, Kissa Kursi Ka (1975) by Amrit Nahata, Nasbandi (1978) by I. S. Johar, Maachis (1996) by Gulzar, Hazaaron Khwaishein Aisi (2003) by Sudhir Mishra, Hawayein (2003) by Ammtoje Mann, Des Hoyaa Pardes (2004) by Manoj Punj, Kaya Taran (2004) by Sashi Kumar, Amu (2005) by Shonali Bose, Kaum De Heere (2014) by Ravinder Ravi, 47 to 84 (2014) by Rajiv Sharma, Punjab 1984 (2014) by Anurag Singh, The Fourth Direction (2015) by Gurvinder Singh, Dharam Yudh Morcha (2016) by Naresh S. Garg, 31 October (2016) by Shivaji Lotan Patil, Baadshaho (2017) by Milan Luthria, Toofan Singh (2017) by Baghal Singh, Sonchiriya (2019) by Abhishek Chaubey, Shukranu (2020) by Bishnu Dev Halder. The Films Division of India produced Our Indira, a 1973 short documentary film directed by S. N. S. Sastry showing the beginning of her first tenure as PM and her speeches from the Stockholm Conference. Pradhanmantri , a 2013 Indian documentary television series which aired on ABP News and covers the various policies and political tenures of Indian PMs, includes the tenureship of Gandhi in the episodes "Indira Gandhi Becomes PM", "Split in Congress Party", "Story before Indo Pakistani War of 1971", "Indo Pakistani War of 1971 and Birth of Bangladesh", "1975–77 State of Emergency in India", and "Indira Gandhi back as PM and Operation Blue Star" with Navni Parihar portraying the role of Gandhi. Parihar also portrays Gandhi in the 2021 Indian film Bhuj: The Pride of India which is based on the 1971 Indo Pakistani War. The taboo surrounding the depiction of Indira Gandhi in Indian cinema has begun to dissipate in recent years with actors portraying her in films. Notable portrayals include: Sarita Choudhury in Midnight's Children (2012); Mandeep Kohli in Jai Jawaan Jai Kisaan (2015); Supriya Vinod in Indu Sarkar (2017), NTR: Kathanayakudu/NTR: Mahanayakudu (2019) and Yashwantrao Chavan – Bakhar Eka Vaadalaachi (2014); Flora Jacob in Raid (2018), Thalaivi (2021) and Radhe Shyam (2022), Kishori Shahane in PM Narendra Modi (2019), Avantika Akerkar in Thackeray (2019) and 83 (2021), Supriya Karnik in Main Mulayam Singh Yadav (2021), Lara Dutta in Bell Bottom(2021) and Fatima Sana Shaikh in Sam Bahadur (film)
Өлімнен кейінгі марапаттар
Бангладеш бостандығының құрметі, Бангладештің шетел азаматтары үшін ең жоғары азаматтық наградасы. Ең оңтүстік Индира нүктесі (6.74678°N 93.84260°E) Гандидің құрметіне аталған. Ауылдық кедейлерге арналған орталық үкіметтің қолжетімді бағдарламасы – «Индира Авас Йожана» оның есімімен аталды. Нью-Делидегі халықаралық әуежай оның құрметіне Индира Ганди атындағы халықаралық әуежай деп аталды. Әлемдегі ең ірі университет – Индира Ганди атындағы Ұлттық ашық университеті де оның есімімен аталады. 1985 жылы Үндістан Ұлттық Конгресі ұлттық бірлік үшін жыл сайынғы Индира Ганди сыйлығын тағайындады, ол оның қайтыс болған күніне орай естелік ретінде табыс етіледі. Индира Ганди мемориалдық қоры да жыл сайынғы Индира Ганди сыйлығын белгіледі.
Bangladesh Freedom Honour, Bangladesh's highest civilian honour for non nationals. The southernmost Indira Point (6.74678°N 93.84260°E) is named after Gandhi. The Indira Awaas Yojana, a central government low cost housing programme for the rural poor, was named after her. The international airport at New Delhi is named Indira Gandhi International Airport in her honour. The Indira Gandhi National Open University, the largest university in the world, is also named after her. Indian National Congress established the annual Indira Gandhi Award for National Integration in 1985, given in her memory on her death anniversary. The Indira Gandhi Memorial Trust also constituted the annual Indira Gandhi Prize.