Кіріспе

Ирландиялық ақын, дәрігер және саяси белсенді (1754 – 1820)
Канаданың Онтариосындағы саудагер және саясаткер

Уильям Дреннан (23 мамыр 1754 – 5 ақпан 1820) – ирландиялық дәрігер және жазушы, ол Белфаст пен Дублинде Біріккен ирландтар қоғамын құруды бастады. Ол қоғамның түпкілікті "тестінің" авторы, ол өкілдік үкімет үшін "әр түрлі діни сенімдегі ирландтарды" "бір туысқандық сезімге" біріктірді. Дреннан ирландиялық еріктілер қозғалысында белсенді болды және "қоғамдағы құлдар" деп атап, халыққа сөз сөйлеп, британдық вице-корольге католиктердің "толық және түпкілікті" азаттығын талап ету арқылы танымал болды. 1798 жылғы көтеріліс басылғаннан кейін, ол журналистикасы және білім беру арқылы демократиялық реформаны ілгерілетуге тырысты. Дреннан басқа Біріккен Ирландияның қатысушыларымен бірге Белфаст (кейіннен Корольдік Белфаст) академиялық институтын құрды. Ақын ретінде ол 1795 жылғы "Ерін алғаш көтерілгенде" өлеңімен есте қалады, онда Ирландия "Зүңгіл аралы" деп аталған.

Ағартушылық білім беру

Уильям Дреннан (ирландтық О Драйннайн кландық есімінің ағылшыншасы) 1754 жылы Белфаст қаласы Розмари көшесіндегі Бірінші пресвитериан шіркеуінің пасторлық үйінде дүниеге келді. Ол құрметті Томас Дреннанның (1696–1762) және Энн Леннокстың (1718–1806) ұлы болды. Ол ағапәтері Марта (Марта МакТир) және Нэнсимен бірге, олардың он бір баласының тек үшеуі ғана нәрестелік шақта тірі қалды. Әкесі сияқты, Дреннан да шотландтық ағартушылықтың орталығы – Глазго университетінде оқыды. Әкесінің ұстазы, ирландтық моральдық философ Фрэнсис Хатчесон (1694–1746) арқылы, шотланд ойшылдарының жаңа буыны патшалық және епископтық үстемдікке қарсы пресвитериандық қарсылықтың республикалық идеалдарына сүйене отырып, Дреннанның «ақылдың тоқтаусыз күші» деп атаған нәрсені қорғады. Эдинбургтегі досы Дугальд Стюарттың Хатчесонды танымал етуі, сенім мәселесіндегі жеке сананы зорлықпен билеуге қарсы тұрудың ұжымдық құқығымен байланыстырды, ал Дреннан кейін Джон Локктің «Үкімет туралы еңбектері» еңбегін «саясаттағы басты авторитеті» деп атады. Глазгодан магистратураны бітіргеннен кейін Дреннан Эдинбургте тәжірибелік химик Джозеф Блэк пен Уильям Калленнің, «өз буынының ең ықпалды дәрігерінің» медицинасын оқыды. 1778 жылы ол Белфастқа оралып, акушерлікпен айналысатын жеке практика ашты. Белфаст қайырымдылық қоғамының кедейлер үйіне шақырылған дәрігер ретінде, 1782 жылы ол шешекке қарсы екпе салуды ұсынды – бұл кең таралған тәжірибе, онда сау адамдардың терісіне шешек вирусын егу арқылы аурудың ауыр түрінің алдын алуға тырысты. (Он алты жылдан кейін Эдвард Дженнер Англиядағы өз екпе салу тәжірибелері туралы мақаласында осы мақсатта сиыр шешегін пайдаланудың әлдеқайда қауіпсіздігін жариялады).

Волонтер және Орельяна хаттары

Көптеген Ольстер пресвитериандарының (колонияларда туысы жоқтардың азы) көңіл білдіруін бөлісіп, Дреннан Америка Тәуелсіздік соғысындағы (1777 жылы Саратогада Бургойнның тапсыруы) Ұлыбританияның алғашқы жеңілісі туралы жаңалықты "Белфаст халқы мен барлық адамзатты құттықтауға" себеп деп қабылдады. Ол еріктілер қатарына қосылды. Францияның басып кіруінен Ирландияны қорғау үшін құрылған еріктілер жасақтары, көп ұзамай ирландтардың "бұзылмас құқықтарын" қолдап қаруланып, шеруге шықты. 1782 жылы Дублинге еріктілердің жиналуы Генри Граттанға Ирландияның заң шығару тәуелсіздігін Лондонның мойындауына көмектесті, бірақ 1783 жылы парламенттік реформаны жүзеге асыруға қол жеткізе алмады. Дреннан 1784 және 1785 жылдары "Ореллананың хаттары", Белфаст жаңалықтарындағы ирланд құлы туралы жариялағаннан кейін ұлттық назарға ілікті. Ол өз "құлдарына" арналған хаттарында елдің католик көпшілігімен саяси байланыс орнатуды қолдағандығын білдірген ең алғашқы мәлімдемелерді жасады. Ирландия парламенті Ұлыбританияның ең ірі жер иелерінің ықпалындағы (Ирландия шіркеуі) ағылшын жиналысы болып қала берді, себебі ағылшынға тәуелді "феодалдық жүйе" мүліктен айырған ұлттың үлкен бөлігі болмағандықтан, қарсы күш табылмайтын еді. Енді патриот шіркеушілер мен пресвитериандарға "саясатта ынта, дінде шамалылық" көрсету және "бір аналық топырақтан өркендеген" ирландтар ретінде католиктермен "қасиетті келісімге" келу уақыты келді.

Біріккен ирланд

1791 жылдың мамыр айында Франциядағы революция жайлы жаңалықтар мен Томас Пэйннің оны құлшына қорғауы Белфаст және оның пресвитериандық аймағында еріктілік рухын қайта жаңғыртқанда, Дреннан досы Сэмюэл МакТирге ізгі ниетті құпия жоспар ұсынды – халық үшін жасалған қастандық, Whig клубы емес, партиялық атау да жоқ, аталған ұйым – «Бауырластық», мақсаты – «Адам құқықтары» және [Хатчесонның ойынша] «Көпшіліктің ең үлкен бақыты», жалпы мақсаты – Ирландияның нағыз тәуелсіздігі, ал ерекше мақсаты – Республикалық үкім. Маусым айында Дреннан Дублинде таратып, Белфасттағы МакТирге осы ұсынысты толыққанды баяндайтын тағы бір құжат жіберді: «Ирланд Бауырластығы», ол «әлеуметтік жағдай, мүлік және діни сенімдегі» айырмашылықтарды жеңіп, Ирландия, Ұлыбритания және Франциядағы бірдей ойлы қоғамдармен байланыс жасау және халыққа білім беру арқылы осы мақсатқа жетеді. 1791 жылдың қазан айында Белфастта өткен алғашқы отырысында «қастандық», Теобальд Вулф Тоунның ұсынысымен өзін «Біріккен ирландтар қоғамы» деп атап, католиктерді толық азат ету және парламентте «барлық халықтың тең өкілдігі» туралы шешім қабылдады. Дреннан ұсынғандай, «еркін масондықтардың құпиялылығы мен салтанатты рәсімдерін» пайдалана отырып, Қоғам солтүстіктегі пресвитериандық аудандарда, Дублинде және католик қорғаушыларымен одақтасып, Ирландияның орталық аймақтарында жылдам тарады. Қоғамның 1791 жылдың қараша айында Дублинде өткен алғашқы отырысында Дреннан әрбір мүшесі қол қоятын салтанатты мәлімдеме немесе сынақ жобасын бірауыздан мақұлдады. Мен, АБ, Құдай алдында, өз еліме, ирланд ұлтының парламенттегі бейтарап және жеткілікті өкілдік алуына барлық қабілетім мен ықпалымды қолданамын деп уәде беремін: және Ирландияның осы басты игілігіне жетудің абсолютті және дереу қажеттілігі ретінде, мен барлық күшіммен сүйіспеншілік бауырластығын, мүдделердің ортақтығын, құқықтардың ортақтығын және әртүрлі діни көзқарастағы ирландтардың арасындағы билік одағын ілгерілетуге тырысамын, онсыз әрбір реформа ұлттық емес, ішінара болады, қажеттіліктерге сәйкес келмейді, тілектерге алдамшылық, және осы елдің бостандығы мен бақыты үшін жеткіліксіз. 1792 жылдың ақпан айында Дреннанды Белфаст жаңалықтарында Розмари көшесіндегі Бірінші пресвитериандық шіркеудің пасторы, оның әкесінің ізбасары Уильям Брюс автор ретінде анықтады. Брюс сынақтың американдық және француз революцияларында тойланғаннан әлдеқайда асып түсетінін айтты: Дреннан жалпы сайлау құқығын ұсынды. Ирландияда бұл «пресвитериандардан он есе көп Рим католиктеріне он есе көп билік береді». Брюс өзінің бесінші Ореллана хатында Дреннанның өзінің «қазіргі католиктер саяси бостандықты дұрыс пайдалана алмайтынын» ескерткенін еске алды. Дреннан бұл жайтты жоққа шығарды. «Уақыт жағдайы мен адамдар» «күтілгендей» өзгерді: «Католик қауымдастығында коммерциялық мүддеге қарай орта және аралық топ тез өсті», бұл «ойдың кеңеюіне», «характердің күшіне» және «өз бетіншелікке» әкелді. Дреннан 1790 жылы Брюске Ирландияның Ұлыбританиядан «толық бөлінуіне» бейім екенін және осы себепті католик көпшілігін қолдайтынын айтқан еді. Ол Брюске былай деп жазды: менің тұрақты пікірім бойынша, парламенттегі ешқандай реформа, демек, ешқандай бостандық, осы ел ешқашан қол жеткізе алмайды, бірақ Ұлыбританиядан толық бөліну арқылы. Мен реформаның тез арада бөлінуге, ал бөліну реформаға әкелетініне сенемін. Бұл елдегі католиктер әлдеқайда ағартылған және діни басшылардың ықпалында емес, діни дау-дамайларды жалғастырудың қажеті жоқ, өйткені бәрі ортақ іс жасауы керек, сіз Папалыққа қарсы сөйлеуге тым көп уақыт жұмсайсыз делінеді. Дегенмен Дреннан күмәнданады. 1793 жылдың сәуірінде Католиктерге жеңілдік беру туралы заң қабылданғаннан кейін ол Дублиндегі Католик комитетінің «екі жолы бар екеніне» жеке шағымданады, біреуі үкіметпен, екіншісі Қоғаммен келісу үшін: және оның стратегиясы ең көп уәде беретін және жеткізетін адаммен келісу болып табылады. 1793 жылдың мамыр айында Дреннан көтеріліс қозғау үшін тұтқындалды. Үкіметтің еріктілерді басуына жауап ретінде Дублиндегі «Ирландиялықтардың құқықтары» газетінде Маркустың атымен жарияланған үндеу барлық белсенді азамат сарбаздарды қаруға шақырды. Дреннан автор деп күдіктенді. Сондай-ақ, ол досы Арчибальд Гамильтон Роуэннің (елден қашып кеткен) және француздың қоғамдық қауіпсіздік комитетінің адамы, пастор Уильям Джексонның кездесулері туралы білгені үшін тергеліп жатты. 1794 жылдың маусым айында Джон Филпот Курранның сотта табысты қорғанысынан кейін және басшылық көтеріліс перспективаларын айтарлықтай қарастыра бастаған кезде Дреннан Біріккен ирландтардың ішкі кеңестерінен шығып кеткен сияқты. Ол қарындасы Марта МакТир Дреннанға былай деп жазды: «Мен, халықтық қоғамдардың патриархтарының бірі болғаным үшін, шеттетіліп, салқын бейтарап ретінде қаралып, басқа патриоттар сияқты түрме шұңқырына түспейінше, олардың назарына ілікпегенім қызық емес пе?»

"Конституциялық демократияға" шақыру

Дреннан өзінің әлсіреп бара жатқан медициналық практикасын жаңартуға тырысты. 1790 жылы ол Дублиндегі Корольдік дәрігерлер колледжінің лицензиаты атанды, бірақ, оның өзі сенетінідей, «саясатқа араласуы» салдарынан, оны Қауымдастыққа қабылдамады. Белфаст пен Солтүстік аймақта (Дреннан хаттың «негізінен осы мақсатта жазылғанын» мойындады) сол кездегі кез келген памфлеттен гөрі көбірек таралымға ие болды. Хатта Ирландиядағы жалғыз қастандық – «протестанттық үстемдіктің қастандығы» екені айтылады, оның мақсаты пресвитериандарды «реформаторлық, республикалық және патша өлтірушілік жоспарлар» жасап жүрген якобин ретінде көрсету, сондай-ақ «католиктер комитеті, қорғаушылар, Біріккен ирландтар, француз елшілері және басқа да көптеген адамдардан» құралған «қорқытушы қуыршақты» «бірге тігу» еді. Біріккен ирландтар мен қорғаушылар арасындағы пікір француздық көтеріліс бағытына қарай бет бұрып бара жатқанын білген Дреннан, лорд-лейтенантқа «қатаң және революциялық қақтығысты» болдырмауды тапсырды. Ол Фицвильямның назарын реформаға аударды: католиктердің «толық және түпкілікті» эмансипациясы, жерсіздерге жұмыс беру үшін өндіріс құру және «барлық діндерді бойына сіңіре алатын» «жалпы білім беру» жүйесі. Бірақ бұл, оның мойындауынша, «жартылай реформа» ғана еді. «Парламентте отыруға құқы бар барлық мүшелер» бар патшалықтағы «жоғары рухты, байлыққа ие және байланыстары бар» адамдар «ел халқына қарсы одақтасқан» «саяси партияны» құрайды. «Сайлау құқығының теңдігі» мен «конституциялық демократияны» талап етуде «Солтүстік Ирландия халқы» лорд-лейтенанттың ойлағандай «француздық принциптерге ұқсас нәрселермен» зарарланбаған. Керісінше, олар «Локтың принциптеріне берік», бұл принциптер «Англиядағы 1688 жылғы Даңқты революцияда» жүзеге асырылып, «Америка жазықтарында» көрнекті болды. Британдық Конституцияның негізгі қағидасына сәйкес, салық салу мен өкілдік «бөліне алмайды», халыққа заң шығару билігі берілмесе, олардың «Атлантика арғы жағындағы американдықтар сияқты немесе біздің есігіміздегі католиктер сияқты шағымдануға толық құқығы бар». Фицвильям Генри Граттан ұсынған, католиктердің парламент мүшесі болуына кедерлес болған соңғы Пеналдық заңды жою туралы заң жобасын жария түрде қолдады. Бірақ бұл оның лауазымына құн төлеуіне әкелді. Фицвильям Лондонға қайтарылып алынды, қызмет еткеніне алты ай ғана болған соң. Дреннан бұл «әрбір ирландтың демократиялық рухты дамытуы керек екенін», оны оларға алғаш рет пресвитериандар сіңіргенін қалады. Бірақ либералды вице-корольдің Дреннан сияқты рухты қанағаттандыра алмайтыны анық болды. Дреннан өкілдік құқығының қасиетті сынақтан гөрі мүлікке тәуелді болмауы керек деп сенді. «Кедейлер мен байларды өзара тәуелді ету арқылы» жалпыға бірдей сайлау құқығы ғана «өз мүддесінің әрекеті мен реакциясын» қоғамдық игіліктің «тұрақты және жалпыға бірдей» принципі ретінде таниды.

1798 жылғы көтеріліс және Эмметтің көтерілуі 1803

1798 жылдың мамыр және маусым айларында әлі де бостандыққа ие болған Біріккен Ирландия жетекшілері өз мүшелерін қаруға шақыруға тырысқанда, Дреннан Дублинде болды – қорғанысы күшті, бірақ ешқандай көтерілісшіл демонстрация өткізуге болмайтын бас қала. Бірақ "билік 1798 жылғы көтеріліске дейін немесе одан кейін оған ешқандай қиындық тудырмады", бірақ бұл Дреннанның қаламын қоюының бағасы болған жоқ. 1797-8 жылдары Дублинде жарық көрген "Маркус хаттарында" әйелдерге жол ашатын үндеу де бар. 1799 жылдың қаңтарында Дреннан Ұлыбритания премьер-министрі Уильям Питке, Ирландия Корольдігін тарату және елді Вестминстердегі Англиямен біріктіру туралы ұсыныстарын сынап, ашық хат жазды. Егер Ирландия "Англиямен мәңгілік бірігудің немесе мәңгілік ажырасудың қатыгез таңдауымен" бетпе-бет келсе, онда "Құдай мен табиғат атынан" ол "ажырасуы керек". Дреннан 1803 жылдың шілдесінде Роберт Эмметтің көтерілісті жаңаруға жасаған сәтсіз әрекетінен Дублинде таң қалды. Жоспарлау мен дайындықтардың ауқымы белгілі болғанға дейін, бұл тек қанды көше төбелесі сияқты көрінген, Дреннанға "ақылға сыймас іс" болып ұқты. Бірақ ол Эмметтің отбасына адал болды, ұлына өлім жазасы кесілгенге дейін қайтыс болған қарт миссис Эмметке көмектесті, сондай-ақ күйеуі қамауда ұсталған оның қарындасы Мэри Энн Холмске де көмектесті. Өзінің қарындасы Мартамен бірге Дреннан доктор Джеймс МакДоннеллдің Белфаста Эмметтің одақтасы, олардың ортақ досы Томас Расселлді ұстау үшін сыйақы жинауына наразылық білдірді. Мартаға арнап жазылған "Тірілерге эпиграф" (1803 жылдың қазаны) атты өлеңінде Дреннан "соңында сол досын өлтіруге қолдау көрсеткен адамды" айыптады.

Белфаст академиялық мекемесі

1800 жылдың 8 ақпанында Дреннан «Англиямен одағын» жасады: ол Шропширден келген Сара Суонвикке үйленді. Ол өзінің рухани серігі, унитарийшіл отбасынан шыққан, «ақыл-ойы шеңберлі және саясатта демократиялық көзқарастағы» адам екеніне сендірді. 1803 жылдың қыркүйегінде, Эмметтің сотына үш күн қалғанда, олардың төрт айлық қызы ауырып қайтыс болды. 1806 жылы Дреннан туысынан алған мұрасы арқасында қамтамасыз етілген қаржылық тәуелсіздігін пайдаланып, Дублиндегі нашарлап бара жатқан медициналық тәжірибесінен бас тартып, Сарамен бірге Белфастқа қайтып келді. 1798 жылғы көтеріліс пен оның қатыгездықпен басылуынан кейін Дреннан «реформаның мәніне ақырын-ақырын қол жеткізуге» және «әдеп-ғұрыптар мен принциптерді тиісті деңгейде дайындауға» бейімделді. Осы шешімінің нысаны ретінде Белфаста ол Белфаст саудагерлері мен кәсіби азаматтар тобын басқарды, олардың ішінде банкир және бұрынғы Біріккен Ирландия мүшесі (және мемлекеттік тұтқын) Уильям Теннент және оның інісі, доктор Роберт Теннент те болды. Олар қалалық жиынға «білім алудың мүмкіндіктерін жеңілдету және арзандату; қоғамның орта және төменгі топтарына әдебиет әлеміне қол жеткізуге мүмкіндік беру; [және] жаңа мекемеде екі жыныстың да білім алуына жағдай жасауға» көмектесуге шақыруға ықпал етті. Оның бұрынғы қарсыласы Уильям Брюс, қазір Белфаст академиясының директоры, Дреннанның ұсынған басқару жүйесін сынады. Ол оны 1791 жылы бірге тойлаған француз конституциясымен салыстырды: «мұндай көптеген шектеулер салдарынан ол қимылға келмейді». Мекеменің жоғары органы – абоненттердің жылдық жалпы жиналысы болды. Олар басқару кеңесі мен қадағалаушыларды сайлады, бірақ «басқарудың бірнеше адамның қолына түсуіне жол бермеу үшін» күрделі айналым жүйесін қолданды. Академиялық бағытты директорға немесе мектеп директорына емес, жоғары сынып мұғалімдерінен құралған кеңеске тапсырды. Дреннан сонымен қатар тәртіпті «мысалмен» сақтауды, «дене жазасын қолдану арқылы түзетуден» гөрі басымдық беруді ұсынды. Ол өмірін «көрермендердің біліміне қорқыныш пен жалықтыруды» жоюға арнаған Дэвид Мэнсоннан әсерленді. Мэнсонның портреті жаңа мекемеде ілінуге тиіс болды. Ол 1760 жылдары Донегалл көшесіндегі мектебінде балаларды «таяқсыз» және «оқу-ойын арқылы» сауаттылыққа үйреткен. Белфаст академиялық институты діни емес болды, бірақ 1814 жылы Ирландияда алғаш рет пресвитериандық пасторлыққа үміткерлерді аттестаттауға мүмкіндік беретін колледж бөлімімен ашылды. Лорд Кастлри әдемі «пресвитериандық Синодты демократия қатарына қайтару үшін жасалған терең жоспар» деп түсінді. 1816 жылы Дреннанның күдіктері расталды, өйткені 1816 жылы Дреннанның католиктерді азат ету және парламенттік реформаға, француз және Оңтүстік Америка революцияларына, сондай-ақ «Республикалық бүркіттің қанаты» астындағы «Эриннен қуылғандарға» арналған радикалды тосттар көтерілгені хабарланды. Осы оқиғаға қатысқан басқарма мүшелері (Дреннан сол кезде Англияда болды), оның ішінде төраға Роберт Теннент отставкаға кетті, бірақ үкіметтің 1500 фунт стерлингтік грантын қайтаруына бірнеше жыл кетті.