Кіріспе

Босния () – Босния және Герцеговинаның солтүстік аймағы, елдің шамамен 81% аумағын құрайды; екінші аймақ, оңтүстік бөлігі – Герцеговина. Екі аймақ орта ғасырдан бері геосаяси бірлік құрады, ал "Босния" атауы тарихи және геосаяси тұрғыда көбінесе екі аймаққа (Босния және Герцеговина) сілтеме жасайды. Біріктірілген атауды ресми түрде қолдану Осман империясының соңғы кезеңінде ғана басталды.

География

Босния көбінесе Динар Альп тауларында орналасқан, Паннония жазығының оңтүстік шекарасына дейін созылады, ал Сава және Дрина өзендері оның солтүстік және шығыс шекараларын белгілейді. Боснияның ауданы шамамен 39 021 км² құрайды және бүгінгі Босния және Герцеговина мемлекетінің аумағының шамамен 80% бөлігін құрайды. Босния және Герцеговина аймақтары арасында нақты шекара жоқ. Белгісіз жолмен, Герцеговина Иван планина тауының оңтүстігінде жатыр. Тағы бір белгісіз анықтама бойынша, Герцеговина Неретва және Требишница өзендерінің су жиналатын алаптарын қамтиды.

Тарих

Боснияның орталық бөлігі Какандж мәдениетіне жататын неолиттік шаруалармен қоныстанды, кейін олардың орнын Бутмир мәдениеті деп аталатын тағы бір неолиттік мәдениет алмастырды. Алғашқы үнді-еуропалықтардың Вучедол энеолиттік мәдениетінің мүшелері болған деп саналады. Қола дәуірінде аймақта темір дәуіріндегі Орталық Босния мәдени тобы мен Гласинац мәдениеті болған деп есептеледі. Кейіннен бұл аймақтарда иллиялық Даэзитиаттар тайпасы үстемдік құрды. 1154 жылы Босния мемлекетінің тұңғыш танымал билеушісі және вице-королі Бан Борич тағайындалғанға дейін аймақ туралы тарихи мәліметтер аз. De Administrando Imperio еңселі Босна өзенінің маңында, қазіргі Сараево және Високо далаларында орналасқан Боссананың шағын серб жұпасын сипаттайды. 1080 жылдары Босния герцогы Степанның тұңғыш есімді билеушілігі кезінде аймақ Босна, Врбас және Неретва өзендерінің жоғарғы ағысын қамтыды. 14 ғасырдың соңында Боснияның Твртко I билігі тұсында Босния корольдігі қазіргі Боснияның және кейін Герцеговина деп белгілі болатын аумақтың көп бөлігін қамтыды. Корольдік 1463 жылы Осман империясына тәуелсіздігін жоғалтты. Басқыншылық кезінде Боснияның ең батыс қаласы Яйце болды. Осман империясы бастапқыда Босния мен Герцеговинаға Босанско Крајиште деп аталатын аймақ арқылы кеңейді. 1462/1463 жылдардан кейін ол Босния және Герцеговина санджағына айналды. Босния эялеті деп аталатын алғашқы Осман әкімшілігі 1527 жылы, солтүстік және батыста Бериславич Грабарски әулетінің графтары Франьо мен Иваниш Бериславичтің ұзақ қарулы қарсылығынан кейін құрылды. Ақырында, Ұлы түрік соғысынан кейін, 18 ғасырда эялет қазіргі Босния мен Герцеговинаға ұқсас аумақты қамтыды. 1833 жылы Герцеговина аймағы уақытша Әли паша Ризванбегович басшылығымен бөлінді. 1853 жылы оның қайтысынан кейін туған саяси оқиғалардың нәтижесінде аймақ «Босния және Герцеговина» деген атқа ие болды. 1864 жылғы әкімшілік реформадан кейін провинция Босния вилайеті деп аталды. 1878 жылы Австро-Венгрия бүкіл елді басып алды. Ол 1908 жылға дейін Босния мен Герцеговина кондоминиумы деген атаумен Осман империясының ресми бөлігі болып қала берді, ол кезде Австро-Венгрия провинцияны ресми түрде қосып алып, Босния дағдарысын тудырды.

Өңірлік бірегейлік

Босния және Герцеговина ішінде Босния аймағы көршілес Герцеговина аймағынан ерекшеленетін дәстүрлі аймақтық ерекшелікке ие. Боснияның аймақтық бірегейлігі 10 ғасырда Константин VII Порфирогенетос Боснияны жеке аймақ деп атаған кезде куәланды. Боснияның аймақтық ерекшелігі орта ғасырлар бойы дамыды, және ол 15 ғасырда Османлы шапқындары тарапынан да мойындалды, олар 1463 жылы Босния санджағын құрды, оған аймақтық атау берді, бұл әрқашан осылай болмады. Осман билігінің соңына таман (1878 жылға дейін) аймақтық босниялықтық жергілікті бірегейліктің ерекше белгісіне айналды, ол Боснияның жалпы халқының дәстүрлі этникалық және діни айырмашылықтарынан жоғары тұрды, ал осы аймақтық босниялықтық түсінігі Австро-Мажарстан (1878–1918) және Югославия (1918–1992) кезеңдерінде сақталды.