Кіріспе
Босния және Герцеговинаның саяси жүйесі парламенттік, өкілдік демократиялық қағидаларға негізделген, онда Босния және Герцеговина Президенттігі тағайындаған Босния және Герцеговина Министрлер Кеңесінің төрағасы үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігі Босния және Герцеговина Министрлер Кеңесі және Босния және Герцеговина Президенттігі жүзеге асырады. Заң шығару билігі Министрлер Кеңесіне де, Босния және Герцеговина Парламенттік Ассамблеясына да жүктелген. Парламенттік Ассамблея мүшелері пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша сайланады. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. 1995 жылы Босния соғысын аяқтаған Дейтон келісімімен құрылған үкімет жүйесі – елдің үш негізгі этникалық тобын құрайтын құрылтай халықтарының өкілдерінен тұратын элиталық өкілдікке негізделген консенсусшылдықтың мысалы болып табылады, олардың әрқайсысы биліктің кепілді үлесіне ие. Босния және Герцеговина екі аймаққа бөлінеді: Босния және Герцеговина Федерациясы және Серб Республикасы, олар белгілі бір дәрежеде саяси автономияға ие, сондай-ақ екеуінің де бірлесіп басқаратын Брчко округі. Аймақтардың өздерінің конституциялары бар.
The politics of Bosnia and Herzegovina are defined by a parliamentary, representative democratic framework, where the Chairman of the Council of Ministers of Bosnia and Herzegovina, named by the Presidency of Bosnia and Herzegovina, is the head of government. Executive power is exercised by the Council of Ministers of Bosnia and Herzegovina and the Presidency of Bosnia and Herzegovina. Legislative power is vested in both the Council of Ministers and the Parliamentary Assembly of Bosnia and Herzegovina. Members of the Parliamentary Assembly are chosen according to a proportional representation system. The judiciary is independent of the executive and the legislature. The system of government established by the Dayton Agreement that ended the Bosnian war in 1995 is an example of consociationalism, as representation is by elites who represent the country's three major ethnic groups termed constituent peoples, with each having a guaranteed share of power. Bosnia and Herzegovina is divided into two Entities – the Federation of Bosnia and Herzegovina and the Republika Srpska, which are politically autonomous to an extent, as well as the Brčko District, which is jointly administered by both. The Entities have their own constitutions.
Дейтон келісімі
1995 жылғы 14 желтоқсанда қол қойылған Дейтон келісіміне сәйкес, Босния және Герцеговина бейбітшілікті іске асыру кеңесі тағайындаған Босния және Герцеговина үшін жоғары өкіліне ең жоғары билік берілген, жарияланбаған протекторат құрайды. Келісімнің мақсаты Боснияның сыртқы шекарасын сақтап қалу, сонымен бірге пропорционалдық өкілдікке негізделген, сыртқы, экономикалық және қаржылық саясатты жүргізуге міндеттелген бірлескен көпұлтты және демократиялық үкімет құру болды. Дейтон келісімі азаматтық шараларды іске асыруды бақылау үшін Жоғары өкілдің кеңсесін (OHR) құрды. OHR-да 250 халықаралық және 450 жергілікті қызметкер жұмыс істейді.
Жоғары өкілі
Елдегі ең жоғары саяси билік – Босния және Герцеговина үшін жоғары өкіл, елдегі халықаралық азаматтық қатысудың бас атқарушы лауазым иесі. Жоғары өкілдің сот судьяларын, жергілікті билік өкілдерін, парламент мүшелерін және т.б. мемлекеттік қызметкерлерді қызметтен босату өкілеттігі бар. Жоғары өкілдігі құрылғаннан бері 192 босниялық лауазымды тұлға жұмыстан босатылды. Жоғары өкілдердің мандаты Дейтон келісімінен туындайды және Бейбітшілікті іске асыру жөніндегі кеңес (PIC) тарапынан расталды. PIC – Канада, Франция, Германия, Италия, Жапония, Ресей, Ұлыбритания, АҚШ, Еуропалық Одақтың төрағалығы, Еуропалық комиссия және Ислам ынтымақтастық ұйымы өкілдерінен құралған Басқару кеңесіне ие орган. Бейбітшілікті іске асыру жөніндегі кеңес Жоғары өкілдіктің кеңсесін жабу үшін бірнеше талаптарды белгіледі, олардың екеуі орындалды, бірақ барлығы бес талап орындалғанша сақталуы керек. Жоғары өкілдің босниялық саясатқа қатысты кең өкілеттігі мен маңызды вето құқығына ие болуына байланысты, бұл лауазым вице-корольдікпен салыстырылады.
Атқарушы билік
Босния және Герцеговина Президенттігінің төрағалық етуі үш мүше арасында (босниялық, серб және хорват) әр 8 айда бір рет 4 жылдық мерзімі ішінде ауысады. Президенттіктің үш мүшесі халық тікелей сайлайды, Федерация сайлаушылары босниялық және хорват мүшесін, ал Серб Республикасы сайлаушылары серб мүшесін сайлайды. Президенттік мемлекет басшысының ұжымдық өкілі болып табылады. Президенттік негізінен сыртқы саясатпен және бюджет ұсыныстарын жасаумен айналысады. Премьер-министр, ресми түрде Босния және Герцеговина Министрлер Кеңесінің төрағасы деп аталады, оны Президенттік ұсынады және Өкілдер палатасы бекітеді. Олар Сыртқы істер министрін, Сыртқы сауда министрін және қажет болған жағдайда басқа министрлерді тағайындайды (Босния және Герцеговина Федерациясының аумағынан министрлердің үштен екісінен аспауы керек), олар Өкілдер палатасының мақұлдауымен қызметке кіріседі; сондай-ақ, төраға министрлердің орынбасарларын тағайындайды (олар өз министрлерімен бірдей құрамдас халықтан болмауы мүмкін), олар Өкілдер палатасының мақұлдауымен қызметке кіріседі. Кеңес дипломатия, экономика, аймақтар арасындағы қатынастар және аймақтар келіскен басқа да мәселелер бойынша саясатты және шешімдерді іске асыруға жауапты. Екі аймақтың да ішкі мәселелермен айналысатын үкіметтері бар, олар Министрлер Кеңесі қарастырмайды.
Халықтар үйі
Халықтар палатасына екі жылдық мерзімге 15 делегат кіреді. Делегаттардың үштен екісі Федерациядан (5 хорват және 5 босниялық), ал үштен бірі Серб Республикасынан (5 серб) болады. Халықтар палатасында кворумды құру үшін кем дегенде тоғыз делегат болуы керек, олардың әрбір топтан кем дегенде үш делегатты құрауы тиіс. Федерация өкілдерін Федерация Халықтар палатасы сайлайды, ол 58 орыннан (17 босниялық, 17 хорват, 17 серб, 7 басқа) тұрады және оның мүшелері кантондық жиналыстармен төрт жылдық мерзімге тағайындалады. Серб Республикасы өкілдерін 28 мүшелі Серб Республикасы Халықтар Кеңесі сайлайды, ол Серб Республикасы Ұлттық Ассамблеясында құрылған; әрбір құраушы халықтың сегіз делегаты бар, ал төрт делегат "басқалар" тобынан өкілдік етеді.
Өкілдер Палатасы
Өкілдер палатасы 42 мүшеден тұрады, олар пропорционалдық өкілдік жүйесі (PR) бойынша төрт жылдық мерзімге сайланады. Мүшелердің екі үшін бірі Федерациядан (14 хорват; 14 босниялық), ал үштен бірі Серб Республикасынан (14 серб) сайланады. 2010 жылғы жалпы сайлауда Босния және Герцеговина Федерациясының сайлаушылары бес көпмандатты округте жиырма бір мүшені пропорционалдық өкілдік арқылы сайлады, ал қалған жеті орын компенсациялық пропорционалдық өкілдік бойынша бөлінді. Серб Республикасының сайлаушылары үш көпмандатты округте тоғыз мүшені пропорционалдық өкілдік арқылы сайлады, ал қалған бес орын компенсациялық пропорционалдық өкілдік бойынша бөлінді.
Саяси партиялар мен сайлаулар
Кандидат
Партия
Дауыс %
Босниялық мүше
Шефик Джаферович
Демократиялық іс-қимыл партиясы
212,581
36.61
Денис Бечирович
Босния және Герцеговинаның әлеуметтік-демократиялық партиясы
194,688
33.53
Фахрудин Радоничич
Босния және Герцеговинаның жақсы болашағы үшін одақ
75,210
12.95
Мирсад Хаджикадич
Тәуелсіз
58,555
10.09
Сенад Шепич
Тәуелсіз блок
29,922
5.15
Амер Йерлагич
Босния және Герцеговина үшін партия
9,655
1.66
Хорват мүшесі
Желько Комшич
Демократиялық фронт
225,500
52.64
Драган Чович
Хорватия демократиялық одағы Босния және Герцеговина
154,819
36.14
Диана Зеленка
Хорватия демократиялық одағы 1990
25,890
6.04
Бориша Фалатар
Біздің партия
16,036
3.74
Йерко Иванкович Лиянович
Халық партиясы – Гүлдену үшін жұмыс
6,099
1.42
Серб мүшесі
Милорад Додик
Тәуелсіз әлеуметтік демократтар альянсы
368,210
53.88
Младен Иванич
Серб демократиялық партиясы
292,065
42.74
Мирјана Попович
Әділ саясат партиясы
12,731
1.86
Гойко Кличкович
Әділ саясат партиясы
10,355
1.52
Жарамсыз/бос дауыстар
120,259
–
Барлығы
1,812,575
100
Тіркелген сайлаушылар/қатысу
Источник: Орталық сайлау комиссиясы
Өкілдер Палатасы
ПартияФедерацияРеспублика СрпскаЖалпы дауыс%Орындықтар%Дауыс%Орындықтар%Дауыс%Орындықтар+/-Демократиялық әрекет партиясы252,08125.48829,6734.451281,75417.019–1Тәуелсіз социал-демократтар альянсы4,6630.470260,93039.106265,59316.0360SDS–NDP–NS–SRS–––162,41424.343162,4149.803–2Социал-демократиялық партия140,78114.2359.6721.450150,4539.085+2HDZ BiH–HSS–HSP HNS–HKDU–HSP AS BiH–HDU BiH145,48714.7154.3850.660149,8729.055+1Демократиялық фронт–Азаматтық альянс96,1809.723–––96,1805.813–1Социал-демократиялық партия92,9069.45315,7362.43–108,6426.663–5PDP–NDP1940.02050,3387.76150,5323.1010Хорватия демократиялық одағы 199040,1134.081–––40,1132.461–Босния және Герцеговина патриоттық партиясы Сефер Халилиович35,8663.6512,4520.38038,3182.351+1Демократиялық халық альянсы–––37,0725.72137,0722.2710Босния және Герцеговина үшін партия25,6772.610–––25,6771.570–Демократиялық әрекет партиясы22,0882.251–––22,0881.351Жаңа социалистік партия–––18,7322.89018,7321.1500SPP–SDU–DNZ12,8851.3103,4290.53016,3141.000–Жұмыс және жақсарту үшін халық партиясы12,9271.310–––12,9270.790–Сербиялық прогрессивтік партиясы–––11,4211.76011,4210.7000Біздің партиямыз10,9131.110–––10,9130.6700Әділет және сенім партиясы–––9,7631.5109,7630.600Жаңа Босниялық партиясы7,5180.760–––7,5180.4600Социал-демократиялық одақ5,8810.608530.1306,7340.4100Еңбек партиясы5,7310.580–––5,7310.350Жаңа HSP–DSI5,4750.560–––5,4750.340–Коммунистік партия3,0750.3101,9760.3005,0510.310Жаңа HKDU4,7180.480–––4,7180.290Жаңа Диаспора партиясы3,3710.340–––3,3710.210Жаңа Жаңа қозғалыс1,8300.190–––1,8300.110Жаңа Томо Вукич–––3970.0603970.020Жаңа Жарамсыз/бос дауыстар97,720––58,857––156,577–––Барлығы1,081,02510028701,156100141,782,18110042–Тіркелген сайлаушылар/қатысуы – – ––Дереккөзі: Орталық сайлау комиссиясы
Конституциялық сот
Босния және Герцеговинаның Конституциялық соты конституциялық мәселелердің жоғарғы, соңғы төрешісі болып табылады. Сот тоғыз мүшеден тұрады: төртеуін Федерация Өкілдерінің Палатасы, екеуін Серб Республикасы Ұлттық Жиналысы тағайындайды, ал үшін – Президенттікпен кеңескеннен кейін Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың Президенті тағайындайтын шетелдік азаматтар. Тағайындалғандардың бастапқы мерзімі 5 жылды құрайды, егер олар отставкаға кетпесе немесе басқа судьялардың бірауыздан келісімімен қызметтен алынбаса. Тағайындалған судьялар қайта тағайындалмайды. Кейін тағайындалған судьялар, егер ертерек отставкаға кетпесе немесе қызметтен алынбаса, 70 жасқа дейін қызмет етеді. Бастапқы тағайындалудан кейін 5 жыл өткен соң тағайындаулар Парламенттік Ассамблея белгілейтін басқа ережелерге сәйкес жүргізілуі мүмкін. Сот отырыстары ашық, ал шешімдері жария етіледі. Сот ережелері сот мүшелерінің көпшілік дауысымен қабылданады. Сот шешімдері түпкілікті және міндетті болып саналады, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді, атап айтқандай. Конституциялық соттың құзыретіне Босния және Герцеговинаның аймақтары арасында немесе Босния және Герцеговина мен аймақтар арасында туындайтын конституциялық дауларды қарау кіреді. Мұндай дауларды тек Президенттік мүшесі, Министрлер Кеңесінің төрағасы, Парламенттік Ассамблеяның екі палатасының төрағасы немесе орынбасары, немесе аймақтардың заң шығарушы органының төрттен бірі ғана жіберуге құқылы. Сот Босния және Герцеговина аумағында апелляциялық сот өкілеттігіне де ие.
Мемлекеттік сот
Босния және Герцеговина соты үш бөлімнен тұрады: әкімшілік, апелляциялық және қылмыстық – олар мемлекеттік деңгейдегі заң мен атқарушы билікке қатысты істерді, сондай-ақ аймақтарда (entities) басталған істерге апелляциялық шағымдарды қарауға құзыретті. 2005 жылдың қаңтар айында Соғыс қылмыстары жөніндегі алқа құрылды, ол ХТҚТ-дан (ICTY) ауыстырылған екі істі, сондай-ақ кантондық соттарда бастапқыда қаралатын ондаған соғыс қылмыстары ісін қабылдады. Мемлекеттік сот ұйымдасқан қылмыс, экономикалық қылмыс, оның ішінде жемқорлыққа қатысты істерді де қарастырады. Мысалы, президенттік мүшесі болған Драган Чевич ұйымдасқан қылмысқа қатысы бар деген айыппен сотта болды.
Адам құқықтары жөніндегі палата
Босния және Герцеговинадағы адам құқықтары палатасы (Dom za ljudska prava za Bosnu i Hercegovinu) 1996 жылдың наурызынан 2003 жылдың 31 желтоқсанына дейін өмір сүрді. Ол Босния және Герцеговинадағы бейбітшілікке арналған жалпы келісім аясындағы 6-қосымшаға сәйкес құрылған сот органы болды (Дейтон келісімі).
Ұйымдар
Екі мемлекеттің Жоғарғы соттары бар. Әрбір мемлекетте бірнеше төменгі соттар да бар. Федерацияда 10 кантондық сот пен бірнеше қалалық сот бар. Серб Республикасында жеті аудандық (округ) сот бар.
Жоғары сот және прокуратура кеңесі
Жоғары сот және прокуратура кеңесі (ЖСК / ВСТВ) – елдегі сот жүйесінің өзін-өзі реттейтін органы болып табылады, оның міндеті соттың тәуелсіздігін қамтамасыз ету. Ол сот жүйесінің өзін-өзі басқаруының континенттік дәстүріне негізделген. Кеңес 2004 жылы құрылған.