Кіріспе

Босния және Герцеговина – Балқан түбегіндегі Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы мемлекет. Ол неолит дәуірінен бері үнемі қоныстанған жер. Ерте тарихи кезеңде бұл аймақта иллюрийлер мен келттер тұрған. Христиан діні 1-ғасырда келді, ал 4-ғасырда бұл аймақ Батыс Рим империясының құрамына кірді. Одан кейін герман тайпалары шапты, сосын 6-ғасырда славяндар келді. 1136 жылы Венгрияның Бела II Боснияға басып кірді және ұлы Ладислав II Венгрияның құрметті атағы ретінде «Босния баны» атағын тағайындады. Осы кезеңде Босния дербес болып, 1377 жылы патшалық деп жарияланды. 1463 жылы Осман империясы келді және 400 жылдан астам билік етті. Олар саяси және әкімшілік жүйеде үлкен өзгерістер жасады, жер реформаларын жүзеге асырды, сондай-ақ әлеуметтік және діни жіктелулерді енгізді. 1831 жылы бірқатар көтерілістер басталды, олар 1875 жылы Герцеговина көтерілісімен, шаруалардың кең ауқымды көтерілісімен аяқталды. Бұл қақтығыс Осман империясын 1878 жылы Берлин шарты арқылы елді басқару құқығын Австро-Мажарстанға беруге мәжбүр етті. 1929 жылы Югославия Корольдігінің құрылуы Югославия Корольдігінің әкімшілік аймақтарын қайта құруға алып келді, ол мақсатты түрде тарихи және этникалық шекаралардан аулақ болды және босниялық ұлттық ерекшеліктің кез келген іздерін жойды. Югославия Корольдігін Екінші дүниежүзілік соғыста Оккупациялық күштері басып алды, ал Босния Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне (NDH) берілді, бұл кеңінен қуғын-сүргін мен геноцидке әкелді. Оккупациялық күштерінің жеңілісінен кейін Босния және Герцеговина Югославия Федеративтік Халық Республикасының құрамындағы федеративтік бірлікке айналып, қазіргі шекарасына ие болды, кейіннен 1963 жылы Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы деп аталды. Югославияның тарауынан кейін 1992 жылы үш жылдық соғыс басталды, оның салдарынан шамамен 100 000 адам қаза тауып, 2 миллион адам босқынға айналды. Содан кейін ел тәуелсіз мемлекетке айналды.

Тарихқа дейінгі кезең және Рим дәуірі

Босния неолит дәуірінен бері қоныстанған. Қола дәуірінің соңында неолит тұрғындарының орнын, соғысқа қабілетті индоевропалық тайпалар – иллирийлер басты. Б.з.д. 4 және 3 ғасырларда кельттердің қоныс аударуы көптеген иллирий тайпаларын бұрынғы мекендерінен ығыстырды, бірақ кейбір кельт және иллирий тайпалары араласып кетті. Осы кезеңге қатысты нақты тарихи мәліметтер аз, алайда аймақта әртүрлі тілдерде сөйлейтін сан алуан халықтар болғандығы көрінеді.

Боснияның банат аймағы

Тек 9 ғасырдан бастап франк және византиялық дереккөздер аймақтағы ерте славян мемлекеттері туралы айта бастайды. Осыған байланысты, Боснияға қатысты ең алғашқы кеңінен танылған сілтеме 10 ғасырдағы Византия императоры Константин Порфирогенит жазған «De Administrando Imperio» еңбегінде кездеседі. Осы кезеңде Босния серб мемлекетінің басшысы Чаславтың құрамына кіреді. Бірақ шамамен 960 жылы шайқаста қаза болғаннан кейін, Боснияның көп бөлігі қысқа мерзімге хорват мемлекетінің басшысы Крешимир II құрамына қосылады. Одан кейін, 997 жылы Болгарияның Самуил Босния арқылы өтіп, оның бір бөлігінде билігін орнатады, бірақ 1018 жылы Болгарияны жанекке алған Византия империясы Босниядағы билігін бекітеді. Бұл ғасырдың соңына дейін Боснияның бір бөлігі Хорватияға, ал екінші бөлігі Дукляға қосылады. Содан кейін, шамамен 1101 жылы Босния Дуклядан бөлініп шығады, оның бантері өздері басқаруға тырысады. Дегенмен, олар көбінесе Венгрия мен Византия империясы арасында тартысқа түседі. 1137 жылы Венгрия Боснияның көп бөлігін өзіне қосып алады, бірақ 1167 жылы Византия империясына уақытша жоғалтады, содан кейін 1180 жылы қайтадан иеленеді. Осылайша, 1180 жылға дейін және бан Кулиннің билігі кезінде Боснияның бір бөлігі серб немесе хорват құрамында болды, бірақ ешбір көрші ел босниялықтардың адалдығын жеңіп алуға немесе Боснияға қатысты нақты талаптар қоюға жеткілікті уақыт бойы иелік ете алмады. Алғашқы тіркелген бан (вице-король) – венгр патшасының вассалы Бан Борич. Бірақ венгр тағына қатысты туындаған шиеленісте жеңілген тарапты қолдағандықтан, ол қызметінен алынды. 1167 жылы Византия Боснияны қайта басып алады және ақырында жергілікті бан Кулинды (1180–1204 жылдары билік еткен) өз вассалы етіп тағайындайды. Алайда, бұл вассалдық көбінесе формалды болды және Босния Кулиннің басшылығымен тәуелсіз мемлекетке айналды. Бан Кулинге жуық үш онжылдық бейбітшілік пен тұрақтылық кезеңі бұйырды, оның барысында ол Дубровник және Венециямен жасалған келісімдер арқылы елдің экономикасын нығайтты. Оның билігі Босния шіркеуімен қарым-қатынаста туындаған даудың басталуын белгіледі, бұл шіркеу Рим католик және Шығыс православие шіркеулері тарапынан еретик деп есептелді. Венгрияның Боснияға қатысты мәселеде шіркеу саясатын пайдалану әрекетіне жауап ретінде Кулин 1203 жылы жергілікті шіркеу басшыларының кеңесін шақырып, ағымдағы ерестікке бас тарту туралы шешім қабылдады. Осыған қарамастан, Кулиннің 1204 жылы қайтыс болғаннан кейін венгрлік амбициялар ұзақ уақыт бойы өзгермеді, тек 1254 жылы өткен сәтсіз шабуылдан кейін және Босния шіркеуінің жіктелгенін күшейткеннен кейін ғана әлсіреді.

Босния Корольдігі

Босния тарихы содан бастап 14 ғасырдың басына дейін Шубич және Котроманич отбасылары арасындағы билік күресімен белгіленді. Бұл қақтығыс 1322 жылы Степан II Котроманич бан болғанда аяқталды. 1353 жылы қайтыс болған кезде ол солтүстік және батыстағы аумақтарды, сондай-ақ Захумлье және Далмацияның бір бөлігін қоса аннексиялауға жетті. Оның орнын оның жүрегі Твертко бағындырды, ол ұзаққа созылған ақсүйектермен күрес пен отбасылық жанжалдардан кейін 1367 жылы елге толық бақылауға ие болды. Твертко тұсында Босния көлемі мен күші жағынан өсіп, ақыры 1377 жылы тәуелсіз патшалыққа айналды. Алайда, 1391 жылы оның қайтысынан кейін Босния ұзақ уақыт бойы құлдырауға ұшырады. Осман империясы Еуропаны жаулап алуды бастаған еді және 15 ғасырдың бірінші жартысында Балқанға үлкен қауіп төндірді. Саяси және әлеуметтік тұрақсыздықтың ондаған жылдарынан кейін Босния 1463 жылы ресми түрде құлады, бірақ қарсылық тағы бірнеше ғасыр бойы белсенді және қатал болды. Боснияның оңтүстік аймақтары, қазір "Герцеговина" деп белгілі, 1483 жылы құлдырады, ал Венгрияның қолдауымен қайта құрылған "Босния патшалығы" 1527 жылы соңғысы болып құлады.

Осман дәуірі (14631878)

Осман империясының Боснияны жаулап алуы ел тарихында жаңа дәуір ашты және аймақтың саяси және мәдени ландшафтында зор өзгерістер тудырды. Патшалық құлатылып, жоғары ақсүйектері тазаланғанмен, Османлылар Боснияның өзіншелігін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Ол Осман империясының ажырамас бір бөлігі ретінде тарихи аты мен аумақтық тұтастығын сақтап, Балқандағы бағындырылған мемлекеттердің арасында ерекше жағдайға ие болды. Боснияның осы санджағында (кейін вилайетке айналған) Османлылар аумақтың әлеуметтік-саяси басқаруында бірқатар маңызды өзгерістер енгізді: жаңа жер иелену жүйесі, әкімшілік бірліктерді қайта ұйымдастыру және таптық және діни жағдайлар бойынша әлеуметтік жіктелудің күрделі жүйесі (көбінесе ислам дініне көшудің біртіндеп артуының нәтижесінде), сондай-ақ 15 ғасырдың соңында Испаниядан қуылғаннан кейін көптеген Сефард яһудилері келді. Босниядағы христиан қауымдары да маңызды өзгерістерге ұшырады. Босниялық францискандар (және католиктердің барлық тобы) императордың ресми жарлығымен қорғалды, бірақ бұл кепілдіктер көбінесе ескерілмеді және олардың саны азайды. Босниялық мұсылман ерлер мен әйелдері Остервиц шайқасында қаза тапқандардың арасында болды. Босниялық мұсылман әйелдері Бузин (Бүзін) бекінісін қорғауда күресті. Әйелдер мен ерлер Четин (Четін) бекінісінде австриялықтарға қарсылық көрсетті. Османдықтар мен австриялықтар арасындағы соғыс туралы Османдық емес деректерде босниялық әйелдер соғысқа бейім деп есептелді және олар босниялықтардың австриялық шабуылшыларға қарсы шайқастағы табысына үлкен үлес қосты. Жаңа Пазар, Изворник, Острович және Атик, Четін, Бүзін, Градишка және Баналука австриялықтардың шабуылына ұшырады. Француздық бір есепте босниялық мұсылман әйелдерінің соғыстағы батылдығы туралы айтылған. Осман мемлекетін жаңғыртуға бағытталған Портаның күш-жігері Боснияда зор қарсылыққа ұшырады, онда жергілікті аристократиялар ұсынылған реформалардың нәтижесінде көптеген мүмкіндіктерін жояды деп қорқып, қарсылық көрсетті. Кейіннен шаруашылықтағы наразылықтар 1875 жылы Герцеговина көтерілісіне, кең ауқымды шаруалар көтерілісіне әкеп соқты. Қақтығыс тез тарады және бірнеше Балқан мемлекеттері мен Ұлы державаларды қамтыды, бұл Османлыларды 1878 жылы Берлин шарты арқылы елді басқаруды Австрия-Венгрияға беруге мәжбүр етті. Сондай-ақ, Югославияның басқа аймақтарындағы партиялармен коалициялар мен одақтарды жиі өзгертетін бірнеше саяси партиялар құрылды. Босниядағы тәуелсіз Хорватия мемлекетінің (НДХ) билігі кеңінен қуғын-сүргін мен геноцидке әкелді. Яһуди халқының саны қырғи қабаққа ұшырады. Жүздеген мың сербтер усташ концентрациялық лагерьлерінде немесе усташ жасақтарының кең таралған жаппай қырғынында қаза тапты. Көптеген сербтер қарулы күшке кіріп, этникалық біртекті "Ұлы Сербия" мемлекетін құруды мақсат еткен серб ұлтшыл қозғалысы – четниктерге қосылды. Четниктер серб еместерді және коммунистік көзқарастарды ұстанғандарды кеңінен қуғынға салуға және өлтіруге жауапты болды, олардың басты нысаны Босния, Герцеговина және Санджак мұсылмандары болды. Мұсылман ауылдары басып алынғанда, четниктер оларды жүйелі түрде қырғынға ұшыратты. Четниктер өлтірген мұсылмандардың жалпы саны 80 000 мен 100 000 аралығында, яғни олардың 86 000 немесе 6,7 пайызы (тек Босния мен Герцеговинада 8,1 пайыз) болды. Бірнеше босниялық мұсылман жарымәскери бөлімдері Босниядағы сербтер тарапынан қуғын-сүргінге қарсы тұру үшін НДХ күштеріне қосылды. 1941 жылдың 12 қазанында Сараевоның 108 көрнекті мұсылман азаматы Сараево мұсылмандарының қаулысына қол қойды, онда усташтар ұйымдастырған сербтерді қуғынға салу айыпталды, мұндай қуғынға қатысқан мұсылмандар мен жалпы мұсылман халқы арасындағы айырмашылық көрсетілді, сербтердің мұсылмандарды қуғынға салуы туралы ақпарат ұсынылды және елдің барлық азаматтарына, олардың ұлтына қарамастан, қауіпсіздік талап етілді. АҚШ Холокост мұражайының мәліметінше, 320 000-340 000 этникалық сербтер өлтірілді. Яд-Вашем Холокост мұражайы мен зерттеу орталығының мәліметінше, "Екінші дүниежүзілік соғыстың кезінде Хорватияның тәуелсіз мемлекетінде (қазіргі Хорватия мен Босния) 500 000-нан астам сербтер қорқынышты түрде өлтірілді, 250 000 адам қуылды, ал тағы 200 000 адам дін аударуға мәжбүр болды". 1941 жылдан бастап Иосип Броз Титоның басшылығымен югославиялық коммунистер өздерінің көпұлтты қарсылық тобын – Партизандарды ұйымдастырды, олар Осі, Усташ және Четник күштеріне қарсы күресті. Олар да, негізінен, барлық этникалық топтардың саяси қарсыластарына қарсы көптеген қылмыстар жасады. Кейбір босниялық мұсылмандар Waffen SS және SS "Хандшар" дивизионына қосылды, бұл нацистердің SS дивизионы, ол Адольф Гитлерге де, НДХ басшысы Анте Павеличке де адалдық серт берді. Бұл дивизион неміс еместерден құралған алғашқы SS дивизионы болды. 1943 жылдың 25 қарашасында Тито төрағалығымен Югославияның Ұлттық Азаттық Кеңесінің құрылтай конференциясы Яйцеде өтті, онда Босния мен Герцеговина Югославия федерациясының құрамындағы республика ретінде қайта құрылды, оның шекаралары Осман империясының кезеңіндегідей сақталды. Әскери жетістіктер одақтастарды партизандарды қолдауға итерді. 1945 жылдың 6 сәуірінде Сараево партизандар бақылауына көшті. Соғыстың аяқталуы Югославия Федеративтік Халық Республикасының құрылуына әкелді, ал 1946 жылғы Конституция Босния мен Герцеговинаны жаңа мемлекеттегі алты құрамына кіретін республиканың бірі деп ресми жариялады.

Социалистік Югославия (1945-1992)

1950-1960 жылдардағы Халық Республикасының орталық географиялық орнының арқасында 1970 жылдары күшті босниялық саяси элита билікке келді. Коммунистік жүйеде жұмыс істей отырып, Джемаль Бихедич, Бранко Микулич және Хамдия Поздерак сияқты саясаткерлер Босния мен Герцеговинаның егемендігін нығайтып, қорғады. Олардың тырыстықтары Титоның 1980 жылы қайтыс болғаннан кейінгі құлпыраған кезеңде өте маңызды болды және бүгінде Боснияның тәуелсіздігіне жасалған алғашқы қадамдардың бірі деп есептеледі. Дегенмен, республика сол кездегі ұлтшылдық атмосферадан толығымен зардапсыз өте алмады.

Бостандық және босния соғысы (19921995)

1990 жылы 18 және 25 қарашада өткен бірінші көппартиялық парламенттік сайлауда ұлттық құрылтайда үш этникалық партия басымдық құрды, олар коммунистерді биліктен қуу үшін шала коалиция құрды. Хорватия мен Словенияның кейіннен тәуелсіздік жариялауы және одан кейінгі қарулы қақтығыс Босния мен Герцеговинаны және оның үш құраушы этностық топты қиын жағдайға түсірді. Югославия федерациясында қалу (сербтер арасында кең қолдау тапқан) немесе тәуелсіздік алу (босниялықтар мен хорваттар арасында кең қолдау тапқан) мәселесі бойынша тез арада айқын бөлініс пайда болды. 1991 жылы 15 қазанда егемендік туралы декларация жарияланды, одан кейін 1992 жылы 29 ақпан мен 1 наурызда Югославиядан тәуелсіздік алу жөніндегі референдум өтті. Референдумды босниялық сербтердің көп бөлігі бойкоттады, нәтижесінде сайлауға қатысқандардың 64%-ы, оның 98%-ы ұсынысқа қолдау көрсетті. Босния мен Герцеговина 1992 жылы 3 наурызда тәуелсіз мемлекет атанды. Босния мен Герцеговина (Алия Изетбегович), Хорватия (Франьо Туджман) және Югославия (Слободан Милошевич) президенттерінің Парижде Дейтон келісіміне қол қоюы қақтығыстарды тоқтатты және қазіргі мемлекеттің негізгі құрылымын қалыптастырды. Үш жылдық соғыс пен қан төгіс салдарынан 90 000-нан 110 000-ға дейін адам қаза тауып, 2 миллионнан астам адам қоныс аударды.

Соғыстан кейінгі Босния мен Герцеговина (1995 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1992 жылы тәуелсіздік алғаннан бері және 1995 жылғы Дейтон келісімінің конституциялық негізі бойынша Босния және Герцеговина мемлекет құру жолымен қадам басып келеді, бірақ Босния және Герцеговина үшін арнайы өкілдің лауазымы арқылы халықаралық қадағалауда қалды. Босния және Герцеговина – Босния және Герцеговина Федерациясы және Серб Республикасы, сондай-ақ Брчко ауданы – екі құрамдас бөліктен тұратын федерация. Әрбір құрамдас бөліктің өз Конституциясы және кең ауқымды заң шығару өкілеттігі бар. Босния және Герцеговина Еуроодаққа (ЕО) қосылуға үміткер ел; ЕО мен Босния және Герцеговина арасындағы Тұрақтандыру және қауымдастық туралы келісім (ТҚК) 2008 жылы қол қойылды және 2015 жылдың маусымында күшіне енді. Босния және Герцеговина 2016 жылдың 15 ақпанында Еуроодаққа мүшелікке ресми өтініш жолдады; Еуроодақ Кеңесі реформалар күнтәртібін іске асырудағы одан әрі прогреске, Хорватияның Еуроодаққа қосылуын ескере отырып, ТҚК-ны бейімдеуге және Еуроодақ мәселелері бойынша үйлестіру механизмі туралы келісімге қол жеткізуге байланысты қарастыруды шарт етті. Бұл шарттар 2016 жылдың жазында орындалды. Босния және Герцеговинаның НАТО-ға қосылуы келіссөздер кезеңінде жүріп жатыр, 2010 жылдың сәуірінде Мүшелікке қатысты іс-қимыл жоспарына қол қойылды. Бұл НАТО келесі қадамдарды қарастырмас бұрын Босния және Герцеговинаның қорғаныс мүліктеріне қатысты меншік мәселесін анықтауын талап етеді. Босниялық саяси партиялардың НАТО-ға қатысты ұстанымдары әртүрлі: босниялық және босниялық хорват партиялары оны қолдайды, ал босниялық серб партиялары сақтық танытады және, қағидаттық қарсылық білдірмесе де, оны референдумға салуды қажет деп санайды. 2014 жылдың 4 ақпанында елдің екі құрамдас бөлігінің бірі – Босния және Герцеговина Федерациясы үкіметіне қарсы наразылық акциялары солтүстіктегі Тузла қаласында басталды. Жекешелендіріліп, қазір банкротқа ұшыраған бірнеше зауыттың жұмысшылары жұмыс орындары, төленбеген жалақылар мен зейнетақылар мәселесін шешу үшін шаралар қабылдауды талап ету үшін бірікті. Көп ұзамай наразылық акциялары Федерацияның қалған бөлігіне тарады, Сараево, Зеница, Мостар, Бихач, Брчко және Тузла қалаларында 20-ға жуық қақтығыс тіркелді. Босниялық ақпарат құралдары наразылықтар кезінде жүздеген адамның, оның ішінде ондаған полицейлердің жарақат алғанын хабарлады, Сараево, солтүстіктегі Тузла қаласы, оңтүстіктегі Мостар және орталық Босниядағы Зеницада зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Серб Республикасында осындай наразылықтар мен белсенділік деңгейі байқалған жоқ, бірақ жүздеген адамдар Баня-Лука қаласында оның жеке үкіметіне қарсы наразылықты қолдау үшін жиналды. Бұл наразылық 1995 жылы Босния соғысы аяқталғаннан бері елдегі жоғары жұмыссыздық деңгейі мен саяси жаттықсыздаудың 20 жылдығына байланысты халықтың ашу-ызасының ең үлкен көрінісі болды.